Кіріспе

Блекингедегі жер, Швеция. Тарихи тұрғысынан, қалада неміс азшылығы тұрған, соның арқасында неміс қауымдастық шіркеуі құрылды. Қала халқының арасында еврейлер де болған. 1998 жылы қаланың бір бөлігі, оның ішінде Карлскрона теңіз базасы, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Дания билігі тұсында Карлскрона салынған Тросс аралы негізінен егіншілік және мал жаю үшін пайдаланылды. 16 ғасырда ол шаруа Оффе Мёнссонға тиесілі болды. Бірнеше шақырым қашықтықта Лайкеби немесе Лайкко (қазіргі Карлскрона қалалық ауданы) деп аталатын тағы бір ескі қала болған. 1599 жылы Дания королі Кристиан IV одан сәл алыс жерде Кристианополь деген жаңа қала құрды. Лайкеби жаңа қалаға берілген қалалық құқықтарын жоғалтты, ал Лайкеби қамалы бұзылды. 1658 жылы Екінші Солтүстік соғысы кезінде Роскильде шарты бойынша Блекинге швед билігіне қарады. Келесі жылдары швед үкіметі Швеция Корольдік Әскери-теңіз күштерінің көп бөлігін Стокгольм аймағынан оңтүстікке көшіру жоспарларын жасады. Швеция сол кезде Балтық теңізі аймағындағы басты әскери держава болды, бірақ флоты үшін жақсырақ стратегиялық орналасқан жер қажет болды, себебі швед флоты Стокгольмге жақын жерде қыс айларында мұзға қамалып қалатын. Сондықтан оны жаңадан бағындырылған провинцияның мұзсыз жеріне көшіру туралы шешім қабылданды, бұл Данияға қарсы өте стратегиялық позицияны ұсынды және Швецияның неміс және Балтық провинцияларына теңіз арқылы қысқа қашықтықта орналасқан. Корольдіктің флотының көп бөлігін Тросс аралында орналастыруға шешім қабылданды. Бұл орын архипелагтағы аралда стратегиялық түрде тиімді болды, ол материкке бақылауды қамтамасыз етті және теңіз базасын қорғау үшін бекіністер салынған кішкентай аралдармен қоршалған. 1679 жылға дейін арал мен жақын маңдағы кішкентай аралдар шаруа Виттус Андерссонға тиесілі болды; ол енді өзінің мүлігін швед тәжіне сатуға мәжбүр болды. Сол жылы флотты Стокгольм аймағынан Тросс аралына көшіру жұмыстары басталды. Қаланың өзі 1680 жылдың 10 тамызында құрылды. Қаланың аты Швеция королі Карл XI құрметіне «Карлдың тажы» дегенді білдіреді, бұл атау Сканниядағы Ландскрона ескі қаласының атына сәйкес келеді. Жақын орналасқан Роннеби қаласы қала ретінде таратылды және оның халқы бірнеше жыл бойы кедендік бостандықтан пайдаланған Карлскронаға көшіруге мәжбүр болды. Жаңа әскери-теңіз базасының кеме жасаушылықтары үшін кеме жасаушылар Остроботния және Стокгольмнен әкелінді. 1682 жылы қала орталығын материкпен байланыстыратын көпірлер салынды. 1683 жылы Эрик Дальберг, Ханс Вахтмейстер және Карл Магнус Стюарт жасаған алғашқы қала жоспары Карлскронаны таза бекініс ретінде көрсетті. Кейіннен қолданылған Эрик Дальбергтің 1694 жылғы жоспары да қалалық дамуға орын берді. Қала тез өсіп, 1750 жылы Карлскронада шамамен 10 000 тұрғын болды. Ол кезде бұл елдегі ең ірі қалалардың бірі болды және көп ұзамай Рига мен Стокгольмнен кейін корольдіктің үшінші ірі қаласы болды. Бұл дәуірдегі барокко стиліндегі көптеген ғимараттар әлі де сақталған, сондықтан қала орталығы сәулеттік жағынан біркелкі. Карлскрона кеме жасау зауыты қаламен бірге құрылды. Бұл 1659 жылы швед теңіз флотының ауыр шығындарын болдырғандықтан қажет болды. 1711 жылы кеме жасау зауыты Швецияның ең ірі өндірістік жұмыс берушісі болды, онда 1100 жұмысшы жұмыс істеді. Ең көне кемежай – Полхем кемежайы жартастың ішіне қазылған және әлі де қолданыста. Ол атын Кристофер Полхемнен («Швед Да Винчи», әлі де қолданылып жүрген бірнеше өнертабысы бар әйгілі ғалым) алды. Сонымен қатар, Репслагарбанан атты тарихи арқан жасау фабрикасы бар. Карлскрона жылдам дамыды, бірақ 18 ғасырдың басында соғыс пен обалар салдарынан тоқтап қалды. 1701 — 1711 жылдары қалаға оба тараған кезде шамамен 7000 адам қайтыс болды. 1741 және 1789 жылдары қала тағы да обаға ұшырады, әрқайсысында 6000 адам қаза тапты. Қала негізі салынғаннан бері көше құрылымын сақтап келеді. Көшелердің барлығы желілік схема бойынша салынғандықтан, жел теңізден қаланың ортасына еркін соға алады. Қаланың кейбір бөліктері (негізінен Әскери-теңіз порты) ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды. 1981 жылдың қазан айында S 363 (Швецияда «U137» деп аталады) советтік «Виски» класындағы суасты қайығы Карлскронаның сыртындағы Стурко маңындағы архипелагта жағаға тірелді. Бұқаралық ақпарат құралдары оны «Шағалақтағы виски» оқиғасы деп атады. Бұл оқиға Швеция мен Кеңес Одағы арасындағы шиеленісті уақытша күшейтті. Суасты қайықтың жағаға тірелуі кездейсоқ болғанымен, және экипаждың маскүнемдігінен болуы мүмкін, бірақ суасты қайық сол кезде белгілі бір жасырын миссияны орындап жатқаны анық.

География

Карлскрона қаласы Блекинге архипелагының шығыс бөлігіндегі 30 аралға жайылған, олардың ішінде Троссо ең ірісі. Басқа да халық тұратын аралдар: Салто, Стурко, Хастё, Ланго және Аспо. Стумхолмен аралы бұрын Әскери-теңіз күштеріне тиесілі болған, ал қазір онда Ұлттық Теңіз мұражайы (Marinmuseum) орналасқан. Қаланың сыртында Карлскрона архипелагы жатыр, ол Швеция архипелагтарының ең оңтүстігіндегісі. Бірнеше арал қаламен паром арқылы байланысты. Карлскрона үшін климаттық деректерАйқаңтарнаурызсәуірмамырмаусымшілдетамызқыркүйекқарашажелтоқсанЖылОрташа теңіз температурасы °C3.63.12.94.89.014.918.519.017.112.89.46.010.3Күн сәулесінің орташа тәуліктік ұзақтығы (сағат)8.010.012.015.017.018.017.015.013.011.08.07.012.4Орташа ультракөк сәуле индексі0124566542103Дерек көзі: Weather Atlas

Мәдениет және мұра

Карлскрондадағы ең маңызды күн – жазғы күн тоғызының алдындағы күн. Сол күні үлкен жәрмеңке өтіп, ондаған мың адам Карлскронаға келеді. Бұл жәрмеңке Лёвмаркаден (Жапырақ жәрмеңкесі) деп аталады және жергілікті тұрғындардың арасында өте танымал. Карлскронаның басты алаңы – Скандинавиядағы ең үлкен алаң. Жыл сайын шілде айының соңы мен тамыз айының басында Карлскрона портында "Елкен" атты танымал фестиваль өтеді. Әдетте, отбасылар тамақтанып, сусындануға және кемежайда тізіліп тұрған желкенді қайықтарды тамашалауға баратын орын. "Елкен" кезінде Карлскронаның теңіз скауттары кемежай бойында факелдермен қайық жүргізіп, келіп тұрған кемелер үшін ұлттық әнұрандар орындайды. Соңғы кезде "Елкен" фестивалі "Скаргардсфест" фестивалімен ауыстырылды. Ескі архитектура және теңіз базалары Карлскронаның негізгі туристік тартымдары болып табылады. Қаланың ыңғайлы атмосферасы бар және ол Швецияның оңтүстік-шығысының ең танымал орындарының бірі.

Сәулет мұрасы

Карлскрона құрылғаннан бері ғимараттары мен жоспарын дерлік толық сақтап келді. Қала 1680 жылы негізі қаланғанда, көбінесе әскери қала ретінде қарастырылды, қаланың ерекше топографиясын пайдаланатын көптеген қорғаныс және бекіністер салынды. Кейбір бекіністер негізгі аралда (Троссо), мысалы, 18 ғасырдың басында салынған Бастион Аврора орналасқан, бірақ оның көп бөлігі жақын аралдарда (Люнгскер, Мьёльнархольмен, Годнат, Кохольмен және Куррхольмен) немесе одан әрі, мысалы, шығанақты жабатын аралдарда, әсіресе Кунгсхольменнің маңызды бекінісі және оның дөңгелек портында орналасқан. Бірақ қаланың азаматтық бөлігі де мұқият жоспарланған. Оның тікбұрышты торлы жоспары бар, алайда қала орталығының рельефіне байланысты кейбір диагональді көшелер де салынған. Никодим Тессин Л’Ансиен ғимараттардың дизайнына жауапты болды және қалаға біркелкі барокко стилін сыйлады. Қаланың орталық ғимараты – 1690 жылдары салынған Фредерикский шіркеуі, ол аралдың ең биік нүктесінде орналасқан негізгі алаңда тұр. Қалада тағы бірнеше шіркеу бар, мысалы, 1709 жылы қаладағы немістер үшін салынған Киелі Үштік шіркеуі немесе 1685 жылы киеленген Амиралитет шіркеуі. Амиралитет шіркеуінің алдында Селма Лагерлофтың «Нильс атты ұлы ерекше саяхаттар» балалар кітабында танымал болған Розенбомның мүсіні орналасқан. 1699 жылы салынған және бастапқыда кеме жасаушыларға уақытты көрсету үшін пайдаланылған, бірақ 1909 жылдан бері шіркеу мұнарасы ретінде қолданылатын Адмирал мұнарасы да бар. Мұнарада швед тілінде мәтін жазылған, оның ағылшын тіліне аудармасы: «Мен сізден адалданған түрде тілеймін, даусым әлсіз болса да, келіп бір тиын салыңыз, бірақ ең алдымен шапанымды көтеріңіз. Кедейлерге көмектесетіндер бақытты!» (Соңғы сөйлем Киелі кітаптан алынған). Жақын жерде осы мәтіннің аудармасы бар қағаз орналасқан, аударма жасалған тілдер: ағылшын, неміс, поляк, дания, норвегия және фин тілдері. Ағылшын тіліне аудармасын Гордж Хопкинс жасаған. Соңында, қалада 1780 және 1920 жылдар аралығында қайықтардың модельдері орналасқан модельдер бөлмесі, қазір Теңіз мұражайына көшірілген, немесе 1790 жылғы өрттен кейін салынған қала әкімдігі сияқты жаңа ғимараттар да бар. Соңында, 1909-1911 жылдар аралығында салынған округтік резиденция (Länsresidenset) де бар.

Мұражайлар

Қаланың ең көп келушісі бар мұражайы – жылына шамамен 250 мың адамды қабылдайтын Әскери-теңіз мұражайы. Олардың шамамен жартысы – шведтер, ал қалғаны – басқа елдерден келгендер. Әскери-теңіз мұражайы – швед теңіз күштерінің тарихына арналған Швецияның ұлттық мұражайы. Мұражайда көрмелермен қатар, заттар жинағы, суреттер архиві, фотосуреттер архиві және кітапхана бар. Сондай-ақ, мұражай ғылыми зерттеулермен де айналысады. Қазіргі музей ғимараты 1997 жылы Карлскронадағы Стумхолмендегі король Карл XVI Густавпен ашылды. Осыған дейін мұражай теңіз портындағы бұрынғы кадет казармасында орналасқан және 1963 жылға дейін «Кеме құрылысы мұражайы» (Varvsmuseet) деп аталды. Мұражай 1752 жылы Швеция королі Адольф Фредерик құрған «модельдер бөлмесіне» негізделген, онда әртүрлі конструкцияларды сынау үшін бірнеше қайық модельдері сақталған. Бүгінде бұл модельдер мұражай коллекциясының ядросын құрайды, бірақ мұражай сонымен қатар Швеция Корольдік Әскери-теңіз күштерінің тарихын да зерттейді.

Экономика

Карлскрондағы ең ірі жұмыс берушілер Telenor, Ericsson, NKT және Roxtec компаниялары болып табылады. Қала ақпараттық технологияларға негізделген өнеркәсіп салаларында күшті өкілдікке ие.

Көлік

Қала Швецияның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан және Балтық теңізінің қарсы жағалауымен жақсы байланысқа ие. Польшадағы Гдиняға жүк пен жолаушыларды тасымалдайтын Stena Line паром компаниясына тиесілі паром қатынайды. Карлскронаның көптеген аралдары жолдармен қосылған. Ірі елді мекендердің бірі – Аспо аралы шағын паром арқылы байланыстырылған. Жаз айларында қайықтар аралдар арасында да қатынайды.

Жүк көліктерімен тасымалдау

Қала 22-ші Еуропалық тас жолына жақын орналасқан, және оған 28-ші ұлттық жолдың бір бөлігі болып табылатын шағын тас жол бөлігі арқылы қосылыс бар. E22 тас жолы Оңтүстік Швецияның Мальмё, Лунд, Кристианстад сияқты ірі қалаларын байланыстырады, содан кейін шығыс жағалауымен Кальмар және Норрчепингке дейін созылады. 28-ші ұлттық жол Карлстадты Эммабодамен байланыстырады.

Темір жол көлігі

Қала Швециядағы ең маңызды қалалардың бірі болғандықтан, әсіресе ірі кеме құрылыс орны болғандықтан, темір жолға зәрулік болды. Қала 1874 жылы алғашқы темір жол желісін алды, ол Векшё қаласына дейін созылды, ал Векшё 1865 жылдан бері негізгі Södra stambanan желісімен байланысты болған. 1889 жылы Кристианстадты Карлскронаға байланыстыратын болашақ Blekinge kustbana салынысымен қала жаңа темір жол желісін алды.

Теңіз көлігі

Stena Line компаниясы Польшадағы Гдынияға Карлскронадан тұрақты паром қызметін ұсынады, күніне орташа екі рет қатар жүріп-қайтады. Бұл бағыт жыл сайын шамамен 500 мың адамды тасымалдайды. Карлскрона порты сонымен қатар Блекинге архипелагына да қызмет көрсетеді. 2009 жылы осы әуежай арқылы 191 168 адам өтті.

Дін

Карлскронда үш маңызды шіркеу бар. Фредерик шіркеуі (Fredrikskyrkan) итальяндық сәулет өнерінің ықпалында болған Никодим Тессин кіші жобалаған. Бұл шіркеудің іргетасы 1720 жылы қаланды, ал 1744 жылы пайдалануға берілді. Ол әдеттегі швед шіркеулерінен қызғылт-сары түсімен, әшекейлеуімен және епископтық шіркеу болмаса да екі мұнарасымен ерекшеленеді. Трефальдигенскиркан (Киелі Үштік шіркеуі), сондай-ақ Неміс шіркеуі деп те аталады, 1697–1709 жылдар аралығында Тессиннің суреттері бойынша салынған. Ол орталық қабаттағы базар алаңында орналасқан. Күмбез пішіндес шатыры да итальяндық сәулеттен әсер алған және швед шіркеулерінде сирек кездеседі. Карлскрона Әскери-теңіз шіркеуі (Amiralitetskyrkan) 1685 жылы қызыл боялған ағаштан салынған және Швециядағы ең ірі ағаш шіркеулердің бірі болып табылады. Шіркеудің сыртында Розенбом деп аталатын танымал мүсін орналасқан.

Білім

Қала – 1989 жылы құрылған Blekinge tekniska högskola технологиялық институтының бас кампусы. Бұл институт Швециядағы докторлық диссертация қорғау құқығына ие болған бірнеше högskolor (жоғары оқу орындарының) бірі, демек, ол нағыз университетке ұқсас мәртебеге ие. Институтта шамамен 600 адам жұмыс істейді және 8000-ге жуық студент білім алады.

Әдебиетте

Патрик О'Брайанның "Хирургтің серігі" романында Карлскрона шамамен 1813 жылы екі ел бірін-бірімен бейбіт қарым-қатынаста болған және Наполеонға қарсы одақтасқан кезде Британдық Балтық флотының базасы еді. Капитан Джек Обри мен Стивен Матурин Померания жағалауындағы ойдан шығарылған аралда француз қызметінде қалған каталондық күштер тобын босатуға бағытталған операция бастайды. Роман үшін Балтық флотының құрметті вице-адмиралы сэр Джеймс Саумарез әлі де қолбасшылыққа ие.