Кіріспе

Адамға немесе адамдар тобына жатқызылатын нанымдар мен құндылықтар жиынтығы. Идеология – адамға немесе адамдар тобына тән нанымдар немесе философиялар жиынтығы, әсіресе таза ғылыми емес себептермен ұстанатын, онда «практикалық элементтер теориялық элементтермен бірдей маңызға ие». Бұрын бұл термин негізінен экономикалық, саяси немесе діни теориялар мен саясаттарға қатысты қолданылған, бұл дәстүр Карл Маркс пен Фридрих Энгельске дейін жетеді, ал соңғы кезде бұл термин көбінесе айыптау ретінде қолданылады. Термин 1796 жылы француз аристократы және философы Антуан Дестут де Трейси тапқан. Ол халықтың иррационалдық құштарлықтарына қарсы тұру үшін ғылыми негізделген идеялар жүйесін жасау мақсатымен «идеялар ғылымы» деп атады. Саяси ғылымда бұл термин саяси сенімдер жүйесін сипаттау үшін қолданылады. Трейси моральдық және саяси ғылымдарға берік негіз салуды көздеп, «идеялар ғылымы» терминін ойлап тапты, оны екі нәрсеге негіздеді: 1) адамдар материалдық әлеммен өзара әрекеттескенде алатын сезімдер; және 2) осы сезімдерге байланысты саналарында қалыптасатын идеялар. Трейси идеологияны жеке адамның бостандығын, меншікті, еркін нарықты және мемлекеттік билікке конституциялық шектеулерді қорғайтын либералды философия ретінде қарастырды. Оның пікірінше, осы аспектілердің ішінде идеология ең жалпы термин, себебі «идеялар ғылымы» олардың көрінісі мен дедукциясын да зерттейді. Трейси революцияның террористік кезеңіне (Наполеон соғыстарының бөлігі ретінде Наполеон режимі кезінде) қарсы тұру үшін ғылыми негізделген идеялар жүйесін жасауға тырысты, себебі оны иррационалды халықтың құштарлығы құртқысы келді. Идеологияның бастапқы мағынасына жақын ертедегі көз – Гипполит Тэйннің «Ескі Режим, Қазіргі Францияның шығу тегі» еңбегі. Ол идеологияны Сократ әдісі арқылы философияны оқытуға ұқсас деп сипаттайды, бірақ жалпы оқырманның білетін сөздік қорынан аспайды және практикалық ғылымға қажетті байқаулардан алынған мысалдарсыз. Тэйн оны Трейсимен ғана емес, сонымен қатар оның айналасындағы ортасымен байланыстырады және Кондильякты оның алдын бағдарлаушыларының бірі деп санайды. Наполеон Бонапарт идеологияны қорлаушы термин ретінде қарастырды және оны Трейсидің ұлттық институтындағы либералды қарсыластарына жиі айтты. Карл Маннхаймның идеология мағынасының өзгеруіне қатысты тарихи реконструкциясына сәйкес, сөздің қазіргі мағынасы Наполеон оны қарсыластарын «идеологтар» деп атағанда туды. Трейсидің маңызды кітабы «Идеология элементтері» көп ұзамай Еуропаның негізгі тілдеріне аударылды. Трейсиден кейінгі ғасырда идеология термині оң және теріс мағыналар арасында ауысып отырды. Келесі буын кезінде, Наполеоннан кейінгі үкіметтер реакциялық ұстанымды қабылдағанда, 1820 жылдардың басында өздерін либералды деп жариялаған және революциялық қозғалысты қайта жандандыруға тырысқан итальяндық, испандық және орыс ойшылдарына әсер етті, соның ішінде Франция мен Италиядағы Карбонари қоғамдары мен Ресейдегі желтоқсаншылар. Карл Маркс Наполеонның терминді жағымсыз мағынада қолдануын қабылдап, оны өз жазбаларында пайдаланды, онда ол бірде Трейсиді «балық қанды буржуазиялық доктринал» деп сипаттады. Термин содан бері өзінің кейбір жағымсыз мағынасын жоғалтты (эвфемизмдік эволюция) және әлеуметтік топтардың әртүрлі саяси пікірлері мен көзқарастарын талдауда бейтарап терминге айналды. Маркс оны таптық күрес пен үстемдікке байланыстырса, басқалары оны институционалдық жұмыс істеу мен әлеуметтік интеграцияның қажетті бөлігі деп санайды.

Марксистік түсіндірме

Маркс идеологияны экономикалық қатынастардан туындайтын, жалған сананың жүйесі ретінде қарастырады, ол үстем таптың мүдделерін көрсетеді және оларды мәңгілендіреді. Марксистік қоғамның негіз және үстеме моделінде, негіз өндіріс қатынастарын және өндіріс тәсілдерін білдіреді, ал үстеме – басым идеологияны (яғни діни, құқықтық, саяси жүйелерді). Өндірістің экономикалық негізі қоғамның саяси үстемесін анықтайды. Билеуші таптың мүдделері үстеменің құрылымын және оны ақтаушы идеологияның сипатын анықтайды – бұл билеуші тап өндіріс құралдарын бақылау арқылы жүзеге асыра алатын іс-әрекеттер. Мысалы, феодалдық өндіріс тәсілінде діни идеология үстеменің ең айқын аспектісі болса, капиталистік құрылымдарда либерализм және әлеуметтік демократия сияқты идеологиялар басым. Осылайша, идеологияның маңыздылығы қоғамды ақтауға және жалған сана арқылы қоғамның мүңкіген топтарын саяси жағынан жаңылыстыруға мүмкіндік береді. Кейбір түсіндірмелер ұсынылған. Антонио Грамши мәдени гегемонияны жұмысшы табының неліктен өз мүдделері туралы жалған идеологиялық түсінікке ие екенін түсіндіру үшін пайдаланады. Маркс былай деді: «Материалдық өндіріс құралдарын иеленген класс, сонымен бірге рухани өндіріс құралдарын да бақылайды». Марксистік «идеология – әлеуметтік өндірісті қайта жаңарту құралы» деген тұжырымдамасы білімнің социологиясы үшін маңызды, атап айтқанда Карл Маннхайм, Дэниел Белл және Юрген Хабермас сияқты ғалымдар үшін. Сонымен қатар, Маннхайм идеологияның «толық», бірақ «ерекше» марксистік тұжырымдамасынан «жалпы» және «толық» идеологиялық тұжырымдамаға қарай дамыды, барлық идеологияның (оның ішінде марксизмнің) әлеуметтік өмірден туындайтынын мойындайды – бұл тұжырымды социолог Пьер Бурдье одан әрі дамытты. Славой Жижек және Франкфурт мектебінің ертерек өкілдері идеологияның «жалпы теориясына» психоаналитикалық көзқарас қосты, идеологиялар тек саналы ғана емес, сонымен қатар санасыз идеяларды да қамтиды.

Идеологиялық мемлекеттік аппараттар (Альтуссер)

Француз марксистік философы Луи Альтюссер идеологияны – "нақты өмірлік жағдайлармен байланысты заттардың қиялмен туған болуы (немесе идеясы)" деп ұсынды және лакунарлық дискурсты қолданады. Ешқашан жалған емес бірнеше тұжырымдар басқа, жалған тұжырымдарға жол ашады. Осылайша, лакунарлық дискурстың мәні – айтылмаған, бірақ меңзеліп айтылатын нәрседе жатыр. Мысалы, қазіргі заң жүйесінің теориялық негізі болып табылатын "Заң алдында барлығы тең" деген мәлімдеме, барлық адам тең құнды немесе тең мүмкіндіктерге ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл рас емес, себебі жеке меншік және өндіріс құралдарына билік ету концепциясы кейбір адамдардың басқалардан көбірек (әлдеқайда көп) иелік етуіне мүмкіндік береді. Бұл билік арасындағы тепе-теңдіксіздік, барлық адамның практикалық құндылығы мен болашақ мүмкіндіктері тең екен деген талапқа қайшы келеді; мысалы, байлар жақсы заңдық қызметке қол жеткізе алады, бұл оларды заң алдында ерекше жағдайға қояды. Альтюссер идеология теориясын түсіндіру үшін идеологиялық мемлекеттік аппарат тұжырымын ұсынды. Оның бірінші тезисі – "идеологияның тарихы жоқ": жеке идеологиялардың тарихы бар, ол қоғамның жалпы таптық күресімен өріліп жатыр, бірақ идеологияның жалпы формасы тарихтан тыс. Альтюссер үшін сенімдер мен идеялар – керісінше емес, әлеуметтік практиканың нәтижесі. Оның "идеялар материалдық" деген тезисі Паскальдің сенбеушілерге берген "адамды таң қалдыратын кеңесімен" мысалдалған: "Тізе бүгіп, дұға ет, сосын сенесің". Альтюссер үшін идеологиялық тұрғыдан маңыздысы – адамдардың саналы "ақылында" сақталатын субъективті сенімдер емес, оларды тудыратын дискурстар, жеке адамдар саналы тексеруге және одан да көп сындық ойлауға ұшыратпай қатысатын материалдық институттар мен рәсімдер және тағы да басқалары.

Идеология және тауар (Дебор)

Француз марксистік теоретігі, Ситуационисттік интернационалдың негізін қалаушы Гай Дебор, тауар қоғамның "маңызды санатына" айналғанда, яғни тауарландыру процесі толыққанды аяқталғанда, тауар тарапынан таратылатын қоғамның бейнесі (ол барлық өмірді тауар ретінде айырбас құнымен саудаға түсірілетін ұғымдар мен заттарға негізделгендей сипаттайды) барлық өмірді жаулап алады және қоғамды тек қана көрініске дейін кемітеді, - деп санайды.

Идеология және мемлекет

Саяси идеология үкіметтің басым бөлігіне айналған кезде, идеократия деп айтуға болады. Әртүрлі үкіметтер идеологияны түрлі жолдармен пайдаланады, бұл әрқашан саясат пен қоғамқа ғана шектелмейді. Кейбір идеялар мен ойлау мектептері, олардың қалыптасқан әлеуметтік тәртіпке сәйкестігіне немесе пайдалы болуына байланысты, басқаларынан артықшылыққа ие болады немесе жаңсырылады. "Революция анатомиясы" еңбегінде Крейн Бринтон жаңа идеология ескі үкіметке наразылық туған кезде тарайтынын айтқан. Бұл өз кезегінде революцияның өзінде қайталанып, Робеспьер, Владимир Ленин сияқты экстремистер, осылайша, шамалы революционерлерді жеңіп шығуы мүмкін. Осы кезеңнен кейін Термидор кезеңі басталады, онда Наполеон мен Иосиф Сталин сияқты прагматиктер революциялық ынтақты шектеп, "қалыпты жағдай мен тепе-теңдікті" орнатады. Бринтонның ("идеялар адамы > фанатиктер > іс жүзеге асырушылар") тізбегін Дж. Уильям Фулбрайт қайталайды, ал ұқсас үлгі Эрик Хоффердің "Шын сенуші" кітабында да кездеседі. Осылайша революция идеократия ретінде орнығады, бірақ оның дамуы "саяси орта жастағы дағдарыспен" тоқтатылуы мүмкін.

Эпистемологиялық идеологиялар

Тіпті ғылыми теориялардағы сенімдерге сын айтуға рұқсат берілген жағдайда да, басым парадигма немесе ойлау қалыптары белгілі бір сын-қатерлерді, теорияларды немесе тәжірибелерді дамытуға кедерілдіруі мүмкін. Идеологияға әсер еткен ғылымның ерекше саласы – Жердегі тірі жандардың арақатынастарын зерттейтін экология. Перцепция психологы Джеймс Дж. Гибсон адамның экологиялық қатынастарды қабылдауының өзіне-өзінің хабардар болуы мен танымның негізі екеніне сенді. Лингвист Джордж Лакофф математиканың танымдық ғылымын ұсынды, онда арифметиканың тіпті ең қарапайым идеялары да адамның қабылдауының салдары немесе туындысы ретінде қарастырылады, ал ол қабылдау өзі экологиялық ортада қалыптасады. Терең экология және қазіргі экологиялық қозғалыс (және шамалы дәрежеде Жасыл партиялар) экологиялық ғылымдарды жағымды идеология ретінде қабылдағандай көрінеді. Назар аударуға лайық экономикалық негізделген идеологияларға неолиберализм, монетаризм, меркантилизм, аралас экономика, әлеуметтік дарвинизм, коммунизм, еркін нарық экономикасы және еркін сауда жатады. Сонымен қатар, қазіргі уақытта идеология ретінде қарастырылатын қауіпсіз сауда және әділ сауда теориялары да бар.

Идеологияның психологиялық түсіндірмелері

Психологиядағы көптеген зерттеулер идеологияның себептері, салдары және мазмұнымен айналысады, ал Альтюссер адамды "идеологиялық жануар" деп атады. Көптеген теориялар адамзат қоғамында идеологияның пайда болуын түсіндіруге тырысты. Авторлар мұндай түрткілер жүйелік тұрғыдан әлемді қабылдауға бейімделуге ықпал етуі мүмкін деген қорытындыға келді. Психологтар, әдетте, жеке тұлғалық ерекшеліктер, жеке айырмашылықтар, қажеттіліктер және идеологиялық сенімдердің ортақ белгілері бар екеніне келіседі. [Идеология] оларды жасаған әлеуметтік субъектілер мен процестермен бірге күрделі мағыналар жиынтығын біріктіретін біртұтас нысанды анықтайды. Бұл нысанды "идеология" терминінен басқа ешбір термин толыққанды сипаттай алмайды. Фуконың "эпистемасы" тым тар және абстрактілі, әлеуметтік контексті жеткіліксіз. Оның "дискурсы" идеологияның кейбір аспектілерін аз жүкпен қарастыратындықтан танымал болғанымен, тек сөздік жүйелермен ғана шектелген. "Әлемге көзқарас" тым метафизикалық, ал "пропаганда" тым эмоционалды. Қайшылықтарына қарамастан немесе соның нәтижесінде "идеология" әлеуметтік және саяси өмірге бағытталған семиотикада маңызды рөл атқарады. Майкл Фриден сияқты авторлар да жақында идеологияларды зерттеуге семантикалық талдауды енгізді.

Әлеуметтану

Әлеуметтік зерттеушілер идеологияны "әлеуметтік теңсіздік үлгілерін қоса алғанда, нақты әлеуметтік құрылымдарды ақтауға қызмет ететін мәдени сенімдер" деп анықтайды. Үстем топтар осы мәдени сенімдер мен тәжірибелерді өздерінің үстемдік емес топтарға қатысты әлеуметтік билігін сақтайтын теңсіздік жүйелерін ақтау үшін пайдаланады. Идеологиялар қоғамның символдар жүйесін қолданып, әлеуметтік қатынастарды иерархиялық түрде ұйымдастырады, онда кейбір әлеуметтік жекеліктер басқаларынан жоғары, ал олар төмен деп есептеледі. Қоғамдағы басым идеология қоғамның маңызды әлеуметтік институттары – БАҚ, отбасы, білім беру және дін сияқты арқылы таратылады. Тарих барысында қоғамдар өзгерген сайын, теңсіздік жүйелерін ақтау үшін қолданылатын идеологиялар да өзгерді. "Идеологияның функциясы – жасыру немесе иллюзия арқылы үстемдікті тұрақтандыру және жалғастыру." – Сали Хаслангер. "[И]деология қарапайым пікірден тарихтың кілтіне, немесе барлық "адамзаттың жұмбақтарының" шешіміне, немесе табиғат пен адамды басқаратын жасырын әмбебап заңдарды терең білуге ие екенін мәлімдеуімен ерекшеленеді." – Ханна Арендт.