Кіріспе
19 ғасырдағы британдық энциклопедиясы. Риздің энциклопедиясы, толық атауы – The Cyclopædia; немесе, Universal Dictionary of Arts, Sciences, and Literature – 19 ғасырдағы маңызды британдық энциклопедия, оны Рев. Абрахам Риз (1743–1825) редакциялаған. Риз – пресвитериан дін қызметкері және ғалым, ол бұрын Чемберстің «Cyclopædia» энциклопедиясының редакциялық жұмыстарын жүргізген.
Rees's Cyclopædia, in full The Cyclopædia; or, Universal Dictionary of Arts, Sciences, and Literature was an important 19th century British encyclopaedia edited by Rev. Abraham Rees (1743–1825), a Presbyterian minister and scholar who had edited previous editions of Chambers's Cyclopædia.
Өмірбаян
Рис өзінің "Циклопедиясын" жоспарлап жатқан кезде Еуропа Француз төңкерісінің салдарынан кейін болды, ал сериялық жариялану кезінде (1802–1820) Наполеон соғыстары мен 1812 жылғы соғыс орын алды. Ұлыбритания өзінің империясына әлемдегі бұрынғы француз және голланд колонияларының бірқатарын қосты; романтизм дамыды; Уильям Уилберфорстың күш-жігерімен евангелистік христиандық гүлденді; және фабрикалық өндіріс өркендеді. Осы жағдайға байланысты Ұлыбританияда философиялық радикализм күдік тудырды, ал "Циклопедияның" кейбір аспектілері айқын бұзылғыш деп есептелді және лоялист баспасөздің қарсылығын тудырды. Қатысушылар Жеримая Жойс және Чарльз Сильвестр үкіметтің назарын өзіне тартып, өз көзқарастары үшін сотқа тартылды. Редактор мен авторлар өз ағылшындықтарын көрсету үшін көп күш салды, тіпті көптеген француз сөздерін ағылшыншалауға дейін барды: француз корольдері Луи "Льюис" деген тақырып астында келтірілген. "Циклопедияда" атомдық жүйе, геологиялық тізбек және жердің пайда болуы туралы ғылыми теориялар; табиғат тарихы (ботаника, энтомология, орнитология және зоология); технологияның, әсіресе тоқыма өндірісінің дамуы көрсетілген. Басқа тақырыптарға сол кездегі әлемге деген көзқарасты түсіндіретін зерттеулер мен шетелдік саяхаттар кіреді. Ауыл шаруашылығы және ауылдық өмір де маңызды орын алады.
Формат
Циклопедия 1802 жылдың қаңтарынан 1820 жылдың тамызына дейін сериялық түрде жарық көрді, 39 том мәтін мен 6 том суреттер, соның ішінде атлас кірді. Онда шамамен 39 миллион сөз бар, ал 500-ге жуық мақала монографиялық көлемде жазылған. Парақтар апта сайын дайындалып, жылына бірнеше рет жарты томдық жинақтар түрінде жарияланды. Бұл жарияланымның күндерін 4.1-кестеде көруге болады. Лондонның Табиғи тарих мұражайының кітапханасында жарты томдық жинақтың тек бір данасы (онда қағаз қаптамалары да бар) сақталған.
Тақталар
Пластиналар 6 томдық жинақта жарық көрді: төртеуі жалпы мақалаларға, біреуі табиғат тарихына, ал біреуі атласқа арналған. Олар бөлек блоктар түрінде шығарылған, сондықтан жарты томдық мәтіндермен бірге жарияланбаған.
Рис жобасы
Риз жобасын Огайо мемлекеттік университетінің профессоры, Хэмфри Дэви және 19-ғасырдың басындағы химия саласындағы сарапшы Джун Циммерман Фуллмер (1920-2000) бастама көтерді. Оның зерттеулері оны Ризге баулады, ол оның мазмұнын тізімдеді. Ризді білетін ғалымдардың жасырын байланыс желісін анықтағаннан кейін, ол 1986 жылғы жазда Лондонда кеңес өткізді. Одан кейін ол жобаны қаржыландыру үшін Америка гуманитарлық қорына ұсыныс жазып, «Циклопедия» мазмұнына баспа түрінде конкорданс жасау мақсатын белгіледі. Бұл Ризді заманауи оқырман үшін оңай қолжетімді етуді көздеді. Алайда, қаржыландыру мақұлданбады және жоба тоқтап қалды.
Баспа
Ристің «Циклопедиясы» патшаның баспашысы Эндрю Стреханмен басылды. Ол толығымен қолмен жиналды (сол кезде механикалық құрастыру тәсілдері болмағандықтан) және басылды. Жұмыс басталғанда Стреханның тоғыз ағаш баспа машинасы және 20 000 кг-нан астам қаріптері болды. 1809 жылға қарай бұл көрсеткіш он бес ағаш баспа машинасына және қаріптерге дейін өсті. «Циклопедия» апта сайын бірнеше парақ басылып, сериялы түрде шығарылғандықтан, Стреханның жұмысшылары мен жабдықтарының бір бөлігі ғана бір уақытта қолданылды. Жұмыс деми қағазға басылып, квартто форматында жиналды, кесілмеген өлшемі белгілі бір шектеуде болды. Проспектіде шамалы саны патша қағазында басылғаны хабарланды, осылай жиналғанда қағаз тігілмейтін форматқа ие болды. Қағаздағы бір су таңбасы W BALSTON, 1811 деген жазумен белгіленген. Жеткізуші анықталмаған, бірақ J. Дикинсонның баспашылар синдикатының мүшесі болғаны маңызды болуы мүмкін. Мәтін екі бағанға бөлініп, әр бағанда 67 жолдан тұрады. Он жол мәтіннің биіктігі белгілі бір шамаға жетеді. Маккерроу формуласына сәйкес, бұл қаріп өлшемі – Ұзын Пример. Қаріпті құйған адам белгісіз, бірақ 28-ші томдағы «Баспа» мақаласында мәтінмен бірге Лондоннан Фрай мен Стил, Глазгодан Александр Уилсонның қаріп үлгілері қоса берілген. Грек және еврей әріптері кейде қолданылды, сондай-ақ химиялық, фармацевтикалық және басқа да арнайы белгілер кездеседі. Бұл жұмыста сол кездегі I және J, U және V әріптерін біріктірудің қалыпты тәсілі сақталды. Алғашқыда жарты том 18 шиллингке, ал үлкен қағаздағы нұсқасы, тақталардың сынақ көшірмелерімен бірге, 1 фунт 16 шиллингке сатылды (проспектілерге сәйкес). 1820 жылға қарай бөлімдер тиісінше 1 фунт стерлинг және 1 фунт 16 шиллингке сатылды. Бұл бағалар орамадағы бөлімдерге қатысты ма, жоқ па, белгісіз. Жоба аяқталғанда жұмыс квартто нұсқасында 85 фунтқа сатылды және Лонгмансқа шамамен 300 000 фунтқа түскені хабарланды. Бүгінгі күні сақталған Rees жинақтарының көпшілігі екі бөліктен тұратын мүйізбен байланған, бірақ қолданылған былғарының сапасы нашар болғандықтан, көп жағдайда ілмектер шіріп, қақпақтар босап, қайта байлау қажет болды. Rees басылымы шығындарды бөлісу және пайда табу үшін бірнеше кітап сатушылардың бірігуінің ортақ жүйесіне сәйкес келеді: конгер (синдикат). Синдикат құрамында Лонгман, Хёрст, Рис, Орм, & Браун, Патерностер Роу; Ф.С. және Дж. Ривингтон, SPCK баспасының баспашысы (Британдық сыншы баспасының баспашылары); А. Страхан, Король баспашысы; және 24 кішігірім компания кірді. Толық тізім жұмыстың бетінде келтірілген. Басылым туралы ешқандай жазба сақталмаған, себебі Лонгманның құжаттары 1940 жылдың 29-30 желтоқсанында Лондонның Патерностер Роуіндегі ғимаратының өртенуі салдарынан жойылды.
Жариялану күндері
ТОМДАР БІРІНШІ БӨЛІМ ЖАРЫЛЫС КӨНІ АРТИКАЛЫ 1 1 1 қаңтар 1802 АГОГЕ 2 14 мамыр 1802 АМАРАНТОИДТАР 2 3 18 қазан 1802 Антимонияның бірінші бөлігі 4 7 сәуір 1803 АРТЕРИОТОМИЯ 3 5 22 қыркүйек 1803 БАБЕЛ МАНДЕБтің бірінші бөлігі 6 17 наурыз 1804 БАТТЕРСЕА 4 7 17 тамыз 1804 БИОРНСТАХЛ 8 13 сәуір 1805 КІТАП БАСТАУ 5 9 1 маусым 1805 Брунияның бөлігі 10 26 желтоқсан 1805 КАЛЬВАРТ 6 11 18 ақпан 1806 Үміт мүйісінің бірінші бөлігі 12 17 маусым 1806 КАСТРА 7 13 1 қазан 1806 Тас көмірдің бірінші бөлігі 14 9 ақпан 1807 ХРОНОЛОГИЯ 8 15 18 мамыр 1807 Клавияның бірінші бөлігі 16 10 тамыз 1807 КОЛИЗЕЙ 9 17 27 қараша 1807 Қоғамның бірінші бөлігі 18 8 наурыз 1808 КОРНЕ 10 19 2 мамыр 1808 Крест жорығының бірінші бөлігі 20 2 шілде 1808 ЧЕРКЕСТЕР 11 21 23 қыркүйек 1808 Су тасқынының бірінші бөлігі 22 3 желтоқсан 1808 Ұқсас емес 12 23 14 ақпан 1809 Динамиканың бірінші бөлігі 24 22 мамыр 1809 ЭЛОАНКС 13 25 18 тамыз 1809 Теңдеудің бірінші бөлігі 26 25 қараша 1809 ЕКСТРЕМУМ 14 27 3 ақпан 1810 Фиброкартиляж 28 13 сәуір 1810 ТАҒАМ 15 29 27 маусым 1810 ФРОБЕРГЕРдің бірінші бөлігі 30 8 қазан 1810 БҰРЫШ 16 31 29 қараша 1810 ГНЕЙС 32 25 қаңтар 1811 ГРЕТНА ГРИН 17 33 8 наурыз 1811 ХАТФИЛД РЕГИС 34 22 сәуір 1811 ХИБЕ 18 35 23 маусым 1811 ХУЙСУМ 36 20 тамыз 1811 АРТЫС 19 37 14 қыркүйек 1811 Иосифтің бірінші бөлігі 38 16 желтоқсан 1811 КИЛМЕС 20 39 27 қаңтар 1812 Лаурембергтің бірінші бөлігі 40 19 наурыз 1812 ЖЕҢІЛ АТҚОНДАР 21 41 12 мамыр 1812 Бойлықтың бірінші бөлігі 42 27 шілде 1812 Машиналардың және суреттердің бірінші бөлігі 22 43 27 тамыз 1812 Марганецтің бірінші бөлігі 44 4 қараша 1812 МАТТЕСОН 23 45 11 желтоқсан 1812 МЕТАЛДАР 46 9 ақпан 1813 МОНСУН 24 47 30 наурыз 1813 Бұлшық еттің бірінші бөлігі 48 26 сәуір 1813 НЕВТОН 25 49 15 шілде 1813 Олейнның бірінші бөлігі 50 15 қыркүйек 1813 Озуниче және суреттер 26 51 27 қараша 1813 Пассифлораның бірінші бөлігі 52 18 қаңтар 1814 БҰРЫЛЫС 27 53 22 наурыз 1814 Пикусстың бірінші бөлігі 54 7 мамыр 1814 ПОЭТИКА 28 55 14 шілде 1814 Уағыздың бірінші бөлігі 56 16 қыркүйек 1814 ПУНДЖГООР 29 57 14 желтоқсан 1814 Рамисттердің және суреттердің бірінші бөлігі 58 26 қаңтар 1815 РЕПТОН 30 59 21 наурыз 1815 Тастың бірінші бөлігі 60 1 маусым 1815 РЖЕМЕНЬ 31 61 11 шілде 1815 Сарабанданың бірінші бөлігі 62 21 қыркүйек 1815 СКОТИУМ және суреттер 32 63 22 желтоқсан 1815 Шамының бірінші бөлігі 64 28 ақпан 1816 СИНДИ 33 65 17 мамыр 1816 Дыбыстың бірінші бөлігі 66 27 шілде 1816 БОРТ 34 67 26 қазан 1816 Стюарт (Джеймс) 68 11 желтоқсан 1816 ШИДЛОВ 35 69 19 наурыз 1817 Тестудоның бірінші бөлігі 70 1 мамыр 1817 ТӨЗІМДІЛІК 36 71 13 тамыз 1817 Ісіктердің бірінші бөлігі 72 24 қазан 1817 ВЕРМЕЛЬО 37 73 20 желтоқсан 1817 Одақтың бірінші бөлігі 74 23 наурыз 1818 ВОТЕРЛОО 38 75 29 мамыр 1818 Уитбидің бірінші бөлігі 76 30 шілде 1818 ВЗЕТИН 39 77 30 желтоқсан 1818 ЗИТОМИЕР; және Болдуиннің қосымшасы және суреттер 78 27 қазан 1819 ЗОЛЛИКИФЕР қосымшасы және суреттер 79 29 шілде 1820 СУРЕТТЕР, СІЛТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ ТАҚЫРЫПТАР
Мазмұны
39-томның жарық көргенімен бірге, барлық 39 том, А-дан Z-ға дейін, 1819 жылы жинақ ретінде жарияланды. Бұл жинақтың негізгі баспагерлері Лонгман, Хёрст, Рис (сол кезде олар акциялық үлеске ие болған), Орм және Браун консорциумы болды. Дегенмен, жарты томдық немесе бөлімшелік дұрыс мерзімдеу (1802–1820) қазіргі жазушылардың сілтемелерінің дәлдігіне, әсіресе ғылыми басымдық туралы талқылау кезінде, маңызды әсер ете алады: 1820 жылы «Философиялық журналда» құрастырылған тізім ғылыми жаңалықтарға тиісті басымдық беру мақсатында жасалды. Суреттердің томдары бөлек шығарылды, сілтеме жасайтын мәтіндермен бірге емес. Ботаника тарихшысы Бенджамин Дейдон Джексон бұл тізімді білмей, сауда баспасөзіндегі заманауи жарнамаларға, суреттердегі мерзімдерге (суреттер ілеспе мәтіндермен бір уақытта шығарылды деп есептеген) және шамалап болжамдарға сүйене отырып, тізім жасауға тырысты. Ол алғашқы тізімін 1877 жылы жеке жариялады, 1880 жылы түзетілген нұсқасын шығарды, ал соңғы нұсқасы 1896 жылы «Ботения журналында» жарияланды. Джексонның мерзімдерінің тек 3-і жоғарыда көрсетілген 1820 жылғы мерзімдермен сәйкес келеді.
Белгілі мақалалар
500-ге жуық мақала 15 бағаннан асып түседі (11,000 сөз). Ең ұзын мақала – Джон Фарей ағаның "Канал" мақаласы, ол 289 бағанды (210,000 сөз) құрайды. Джон Ландзир еуропалық граверлік мектептері туралы 600 бағаннан астам (460,000 сөз) көлемде 4 мақала жазған.
Өмірбаяндық мақалалар
Риздің циклопедиясында жарты беттен (350 сөз) және одан ұзақ, сондай-ақ көптеген қысқаша 3789 биографиялық мақала бар. Олар антикалық дәуірден бастап XVIII ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды. Бенджамин Хит Малкин мен Томас Риз биографиялық мақалалардың авторлары ретінде көрсетілген, бірақ олардың қайсысы жазғаны туралы мәлімет жоқ. Қалған авторларды, Ұлы Екатерина туралы жазған Уильям Туктан басқа, анықтау мүмкін емес. Көптеген биографиялық мақалалардың деректері жоғарыда 3.3 тармақта аталған биографиялық анықтамалық кітаптарға сілтеме жасайды. Көптеген жағдайларда христиан есімдері ағылшын тіліне бейімделген – мысалы, Иоганн есімі Джон деп аударылған.
Музыкалық бұйымдар
Бұларды Чарльз Берни (1726–1814) жазды, ал қосымша материалды Джон Фарей, аға (1766–1826) және Джон Фарей, кіші (1791–1851) дайындады. Кітап 53 суретпен, сондай-ақ мақалалар ішіндегі көптеген музыкалық үлгілермен безендірілген. Чарльз Берни «Музыканың жалпы тарихы» атты 4 томдық еңбегімен (1776–1789), Франция мен Италияда, кейін Германияда музыкалық турларын сипаттаған екі саяхат күнделігімен (1+2 том, 1771 және 1773), сондай-ақ «Гендельдің еске алуы» (1785) және «Метастазионың музыкалық естеліктері» (1796) арқылы кеңінен танымал болды. Джон Фарей, аға – геолог және математик ретінде белгілі полимат еді. Ол дыбыстың математикасына және сол кездегі музыкалық аспаптарды күйлеуде қолданылатын темперамент жүйелеріне қызығушылық танытты және осы тақырыпта замандас басылымдарында көптеген мақалалар жариялады. Оның ұлы, Джон Фарей, кіші де көп салалы ғалым болды. Ол Ристің иллюстрациялары үшін, көбінесе технологиялық және ғылыми тақырыптарда көптеген суреттер салды және олардың сипаттамаларын жазды. Сипаттамалар әрқашан суреттердің егжей-тегжейімен байланысты әріптермен белгіленген. Әдетте, Фарей алдымен нысанды тексеріп, өлшегеннен кейін сурет салып, содан кейін сипаттамасын жазып, оған әріптер қосып, осылар баспаға дайындалған тақтаға түсірілген. Драмалық механизмдердің, орган мен механикалық органның суреттері оның еңбегі.
Қатысушылар
"Циклопедияны" шамамен 100 автор жазған, олардың көпшілігі нонконформистер болған. Олар ғылым, техника, медицина, өндіріс, ауыл шаруашылығы, банк ісі және көлік, сондай-ақ өнер мен гуманитарлық ғылымдар салаларындағы мамандар еді. Олардың көпшілігі Корольдік әскери академияның және Шығыс Үндістан компаниясының Аддискомб әскери семинариясының оқытушыларының құрамына кірген. Басқа авторлар ғылыми, медициналық және техникалық журналдарда жазатын журналистер болды. Бірнеше автор радикалды саясатқа белсенді қатысты; біреуі бүлік қоздырғаны үшін түрмеге қамалды, ал екіншісі мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды. Риздің жұмысына тартылған көрнекті жазушылардың арасында білім беру, ақыл-ой және моральдық философия бойынша Лант Карпентер (1780–1870), электр және магнетизм бойынша Тиберий Кавалло (1799–1809), мүсіндер бойынша Джон Флаксман (1755–1826), метеорология бойынша Люк Ховард (1772–1867), гравюра бойынша Джон Лэндзир (1769–1852), адам және салыстырмалы анатомия бойынша сэр Уильям Лоуренс (1783–1867), ботаника бойынша сэр Джеймс Эдвард Смит (1759–1828), металлургия және химия бойынша Дэвид Мушет, пастор Уильям Пирсон (1767–1847) астрономия бойынша, ал сэр Томас Филлипс (1770–1875) сурет салу бойынша еңбек етті. Суретшілер мен гравёрлердің арасында карталарды жасаған Аарон Ароузмит (1750–1823), мүсін бұйымдарын бейнелеу үшін гравюралар салған Уильям Блейк (1757–1827), табиғи тарихқа қатысты көптеген суреттерді салған Томас Милтон (1743–1827) және әсіресе сәулет, машиналар мен ғылыми құралдарға қатысты көптеген суреттерді салған Вильсон Лоури (1762–1824) болды. Сэр Джеймс Эдвард Смит жазған ботаникалық мақалалардан басқа, ешбір мақалаға қол қойылмаған. Авторлардың есімдері 1802 жылғы Проспектте, бірінші томның кіріспесінде, сақталған бөлек парақтардың қағаз мұқабаларында және 1820 жылы жарияланған Philosophical Magazine журналында тіркелген. Риздің "Циклопедиясына" үлес қосқан авторлардың әліпбилік тізімі осы дереккөздерден құрастырылды. Көптеген авторлар "Ұлттық биографиялық сөздікте" және "Британдық биографиялық индексте" тізімделген, бірақ бұл жазбаларда "Циклопедияға" қатысқандығы туралы ақпарат көбінесе кездеспейді.
Америкалық басылым
Америкалық басылымды Филадельфиядағы Сэмюэл Ф. Брэдфорд жариялады. (Қараңыз: Samuel F. Bradford). Брэдфорд Американың белгілі баспагерлер отбасының мүшесі болды. Бірінші том 1806 жылғы мамыр айында, ал соңғысы 1820 жылғы желтоқсанда шықты. Бұл еңбек 41 томдық мәтіннен және 6 томдық суреттен тұрды. 1851 жазылушы тіркелді. Бастапқы басылым 2500 данаға жоспарланған, бірақ Брэдфорд қаржылық қиындықтарға тап болды, соның салдарынан жоба Мюррей, Дрейпер Фэрман және Компанияға өтті, олар басылымды 2000 данаға дейін азайтты. Бұл еңбек жарты том үшін 4 доллардан, ал толық том үшін 8 доллардан сатылды. 1820 жылы толық жинақталған жиынтық 400 доллар тұрды. Алғашқы томдардың діни мазмұны американдық көзқарастарға сәйкес болу үшін епископ Уильям Уайт (эпископал) және Ашбел Грин (пресвитериан) тарапынан қайта жазылды. Мәтінге қосымша американдық материалдар енгізілді.