Саяси антропология: Ұжымдық шешімдерді салыстырмалы зерттеулер

Кіріспе

Топтық шешімдердің салыстырмалы зерттеуі

Саяси антропология – кең ауқымды тарихи, әлеуметтік және мәдени жағдайлардағы саясатты салыстырмалы түрде зерттеу ғылымы.

Шығу тегі

Саяси антропологияның тамыры XIX ғасырда жатыр. Сол кезде Льюис Морган мен сэр Генри Мэн сияқты ойшылдар адам қоғамының «алғашқы» немесе «жабайы» қоғамдардан «дамыған» қоғамдарға дейінгі эволюциясын анықтауға тырысты. Бұл ертедегі тәсілдер этноцентрикалық, болжамдық және көбінесе нәсілшіл болды. Дегенмен, олар қазіргі заманғы ғылымнан, әсіресе Чарльз Дарвиннің ұстанымдарынан шабыт алған заманауи зерттеулер жүргізу арқылы саяси антропологияның негізін қалады. Болашақтағы антропологияға әсер ететін бұл қадамда бұл ертедегі еңбек саяси ұйымды түсінудің кілті ретінде туыстық қатынасқа назар аударды және зерттеу нысаны ретінде «тегі» немесе әулеттің рөлін атап өтті. Қазіргі заманғы әлеуметтік ғылымның негізгі сәулетшілері арасында француз социологы Эмиль Дюркгейм, неміс социологы, заңгер және саяси экономист Макс Вебер, неміс саяси философы, журналисі және экономисі Карл Маркс бар. Саяси антропологияның қазіргі заманғы әдебиетінің бастауын 1940 жылы Майер Фортес пен Э. Эванс Притчард редакциялаған «Африкалық саяси жүйелер» басылымынан табуға болады. Олар бұрынғы авторлардың болжамды тарихи реконструкциясын қабылдамады және «саяси институттарды ғылыми зерттеу индуктивті және салыстырмалы болуы керек және тек олардың арасында кездесетін біркелкіліктерді және олардың әлеуметтік ұйымның басқа ерекшеліктерімен өзара байланысын белгілеуге және түсіндіруге бағытталған» деп дәлелдеді. Олардың мақсаты таксономия болды: қоғамдарды аз сандағы дискретті санаттарға жіктеу, содан кейін оларды салыстыру үшін оларды жалпылау. Бұл кітаптың авторларына Рэдклиф-Браун және құрылымдық функционализм әсер етті. Нәтижесінде олар барлық қоғамдар өздерінің тепе-теңдігін және әлеуметтік тәртібін сақтауға тырысатын нақты анықталған бірліктер деп есептеді. Авторлар «Осы қоғамдардың көпшілігі жаулаудан қорқып, еуропалық билікке бағынған немесе жаулап алынған. Олар күш қолдану қаупі жойылған жағдайда оған келіспейді; және бұл факт олардың саяси өмірінде еуропалық әкімшілік атқаратын рөлді анықтайды» деп жазған авторлар, Африканың саяси жүйелерін олардың ішкі құрылымдары тұрғысынан қарастыруға бейім болды және колониализмнің кең тарихи және саяси контекстін елемеді. Бірнеше авторлар осы ерте еңбекке жауап берді. Эдмунд Лич өзінің «Таулық Бирманың саяси жүйелері» (1954) еңбегінде қоғамның тұрақты және тепе-теңдікте қалудың орнына, уақыт өте келе қалай өзгергенін түсіну қажет деп мәлімдеді. Макс Глюкман бастаған «Манчестер мектебі» деп аталатын саяси антропологияның ерекше нұсқасы қалыптасты. Глюкман әлеуметтік процестерге және олардың салыстырмалы тұрақтылығына негізделген құрылымдар мен жүйелерді талдауға назар аударды. Оның пікірінше, қақтығыс әлеуметтік топтар арасындағы өзара байланыстарды орнату арқылы саяси жүйелердің тұрақтылығын сақтады. Глюкман тіпті қоғамды қолдау үшін белгілі бір деңгейдегі қақтығыс қажет екенін және бұл қақтығыс әлеуметтік және саяси тәртіптің құрамдас бөлігі екенін айтты. 1960 жылдары бұл ауысу жұмысы Виктор Тернер мен Марк Шварц редакциялаған «Саяси антропология» (1966) сияқты томдарда канонизацияланған толыққанды субдисциплинаға айналды. 1960 жылдардың аяғында саяси антропология гүлденген сала болды: 1969 жылы екі жүз антрополог бұл субдисциплинаны өздерінің қызығушылықтарының бірі ретінде атап өтті, ал британдық антропологтардың төрттен бірі саясатты зерттеген тақырып ретінде атап өтті. Саяси антропология АҚШ-та мүлдем басқаша дамыды. Онда Мортон Фрид, Элман Сервис және Элеонора Ликок сияқты авторлар марксистік көзқараспен қарады және адамзат қоғамындағы теңсіздіктің шығу тегі мен дамуын түсінуге тырысты. Маркс пен Энгельс Морганның этнографиялық еңбегін негізге алды, ал бұл авторлар енді бұл дәстүрді кеңейтті. Олар, әсіресе, уақыт өте келе әлеуметтік жүйелердің дамуына қызығушылық танытты. 1960 жылдан бастап агенттердің рөлін ерекше атап, «процесстік тәсіл» қалыптасты (Бейли 1969; Барт 1969). Бұл антропологтар отаршылдық жүйе ыдыраған жағдайларда жұмыс істей бастаған кездегі маңызды оқиға болды. Конфликт пен әлеуметтік репродукцияға назар аудару 1960 жылдардан бастап француз саяси антропологиясына үстемдік еткен марксистік тәсілдерге көшірілді. Пьер Бурдьедің «Кабиль» (1977) еңбегі осы дамудан қатты әсер алды, ал оның алғашқы еңбектері француз постструктурализмі, марксизм және процесс әдісі арасындағы неке болды. Антропологияға деген қызығушылық 1970 жылдары өсті. 1973 жылы Антропологиялық және этнологиялық ғылымдардың тоғызыншы халықаралық конгресінде антропология тақырыбында сессия ұйымдастырылды, оның материалдары 1979 жылы «Саяси антропология: Өнердің жай-күйі» деген атпен жарияланды. Одан кейін жақын арада PoLAR: Саяси және құқықтық антропология журналы дамыған жаңалықтар бюлетені құрылды.

Political anthropology has its roots in the 19th century. At that time, thinkers such as Lewis H. Morgan and Sir Henry Maine tried to trace the evolution of human society from 'primitive' or 'savage' societies to more 'advanced' ones. These early approaches were ethnocentric, speculative, and often racist. Nevertheless, they laid the basis for political anthropology by undertaking a modern study inspired by modern science, especially the approaches espoused by Charles Darwin. In a move that would be influential for future anthropology, this early work focused on kinship as the key to understanding political organization, and emphasized the role of the 'gens' or lineage as an object of study. Among the principal architects of modern social science are French sociologist Emile Durkheim, German sociologist, jurist, and political economist Max Weber, and German political philosopher, journalist, and economist Karl Marx. Political anthropology's contemporary literature can be traced to the 1940 publication African Political Systems, edited by Meyer Fortes and E. E. Evans Pritchard. They rejected the speculative historical reconstruction of earlier authors and argued that "a scientific study of political institutions must be inductive and comparative and aim solely at establishing and explaining the uniformities found among them and their interdependencies with other features of social organization". Their goal was taxonomy: to classify societies into a small number of discrete categories, and then compare them in order to make generalizations about them. The contributors of this book were influenced by Radcliffe Brown and structural functionalism. As a result, they assumed that all societies were well defined entities which sought to maintain their equilibrium and social order. Although the authors recognized that "Most of these societies have been conquered or have submitted to European rule from fear of invasion. They would not acquiesce in it if the threat of force were withdrawn; and this fact determines the part now played in their political life by European administration" the authors in the volume tended in practice to examine African political systems in terms of their own internal structures, and ignored the broader historical and political context of colonialism. Several authors reacted to this early work. In his work Political Systems of Highland Burma (1954) Edmund Leach argued that it was necessary to understand how societies changed through time rather than remaining static and in equilibrium. A special version of conflict oriented political anthropology was developed in the so called 'Manchester school', started by Max Gluckman. Gluckman focused on social process and an analysis of structures and systems based on their relative stability. In his view, conflict maintained the stability of political systems through the establishment and re establishment of crosscutting ties among social actors. Gluckman even suggested that a certain degree of conflict was necessary to uphold society, and that conflict was constitutive of social and political order. By the 1960s this transition work developed into a full fledged subdiscipline which was canonized in volumes such as Political Anthropology (1966) edited by Victor Turner and Marc Swartz. By the late 1960s, political anthropology was a flourishing subfield: in 1969 there were two hundred anthropologists listing the subdiscipline as one of their areas of interests, and a quarter of all British anthropologists listed politics as a topic that they studied. Political anthropology developed in a very different way in the United States. There, authors such as Morton Fried, Elman Service, and Eleanor Leacock took a Marxist approach and sought to understand the origins and development of inequality in human society. Marx and Engels had drawn on the ethnographic work of Morgan, and these authors now extended that tradition. In particular, they were interested in the evolution of social systems over time. From the 1960s a 'process approach' developed, stressing the role of agents (Bailey 1969; Barth 1969). It was a meaningful development as anthropologists started to work in situations where the colonial system was dismantling. The focus on conflict and social reproduction was carried over into Marxist approaches that came to dominate French political anthropology from the 1960s. Pierre Bourdieu's work on the Kabyle (1977) was strongly inspired by this development, and his early work was a marriage between French post structuralism, Marxism and process approach. Interest in anthropology grew in the 1970s. A session on anthropology was organized at the Ninth International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in 1973, the proceedings of which were eventually published in 1979 as Political Anthropology: The State of the Art. A newsletter was created shortly thereafter, which developed over time into the journal PoLAR: Political and Legal Anthropology Review.

Мемлекеттер мен олардың институттарымен айналысатын антропология

Бір ғасыр бойы (1860-1960 жылдар шамамен) саяси антропология негізінен мемлекетсіз қоғамдардағы саясатты зерттейтін ғылым ретінде дамыды. Бірақ 1960 жылдардан бастап жаңа үрдіс пайда болды және ол әлі де жалғасуда: антропологтар мемлекеттердің, бюрократияның және нарықтардың этнографиялық сипаттамаларға және жергілікті құбылыстарды талдауға енгенін көрсететін, күрделірек әлеуметтік ортаны зерттей бастады. Бұл кенеттен болған жаңалық емес, немесе контекстуальностьтің кенеттен ашылуының нәтижесі де емес. 1950 жылдардан бастап Латын Америкасы мен Азиядағы шаруа қоғамдарын зерттеген антропологтар жергілікті орталарын (ауылды) үлкен контекстке енгізе бастады, мысалы Редфилдтің «кіші» және «үлкен» дәстүрлер арасындағы белгілі айырмашылығы (Редфилд 1941). 1970 жылдары Еуропа антропологиялық зерттеулер нысаны ретінде пайда болды. Бойсевеннің «Еуропа антропологиясына қарай» (Boissevain and Friedl 1975) атты мақаласы, Еуропадағы мәдени формаларды салыстырмалы түрде зерттеуді бастауға жасалған алғашқы жүйелі әрекет болды; бұл антропология тек Еуропада ғана емес, Еуропаның өзінің антропологиясы еді. Күрделі қоғамды зерттеуге бет бұру антропологияны табиғи түрде саясиландырды. Біріншіден, Испания, Алжир немесе Үндістанда зерттеу жүргізу кезінде жергілікті қоғамның барлық аспектілері мемлекетке және нарыққа қалай байланысты екенін ескермеу мүмкін емес еді. Шындығында, Еуропадағы ерте этнографиялық зерттеулер кейде осылай жасалған: Оңтүстік Еуропаның ауылдарында, олар оқшауланған бірліктер немесе «аралдар» сияқты зерттеулер жүргізген. Алайда, 1970 жылдардан бастап бұл тенденция ашық түрде сынға түсті, және Джереми Бойсевен (Boissevain and Friedl 1975) бұл туралы ең нақты айтты: антропологтар «Еуропаны тайпаландырған» және егер олар мағыналы этнография жасағысы келсе, енді олай істей алмайды. Саяси және әлеуметтік ғылымдардағы әріптестерінен жиі естілетін пікірге қайшы, антропологтар жарты ғасырға жуық уақыттан бері этнографиялық назарын кең әлеуметтік, экономикалық және саяси құрылымдармен байланыстыруға өте мұқият болды. Бұл этнографиялық зерттеудің жергілікті құбылыстарға, егжей-тегжейлілікке назар аударуын тоқтатуды білдірмейді. Тікелей айтқанда, күрделі қоғамға бет бұру саяси тақырыптардың зерттеудің басты бағыты ретінде екі деңгейде көтерілгенін көрсетті. Біріншіден, антропологтар мемлекеттік реттеуден тыс саяси ұйымдар мен құбылыстарды (мысалы, меценаттық-клиенттік қатынастар немесе тайпалық саяси ұйымдар) зерттеуді жалғастырды. Екіншіден, антропологтар мемлекеттер мен олардың институттары (және ресми және бейресми саяси институттар арасындағы қарым-қатынас) туралы ғылыми қызығушылықты біртіндеп дамыта бастады. Мемлекет антропологиясы дамыды және бүгінгі күні ол өте гүлденген сала. Гертстің Бали мемлекеті туралы салыстырмалы еңбегі ертедегі, белгілі мысал. Қазіргі таңда мемлекет туралы антропологиялық зерттеулердің бай жинағы бар (мысалы, Абельс 1990). Гастингс Доннан, Томас Уилсон және басқалар 1990 жылдардың басында мемлекеттік шекаралардың жергілікті халыққа тигізетін әсерін және шекаралық аймақтардағы адамдар мемлекеттік дискурсты және мемлекеттік құрылымды қалай қалыптастыратынын зерттейтін «шекаралар антропологиясы» атты өнімді саланың негізін қалады (мысалы, Alvarez, 1996; Thomassen, 1996; Vereni, 1996; Donnan and Wilson, 1994; 1999; 2003). 1980 жылдардан бастап этникалық және ұлтшылдық мәселелерге көп көңіл бөлінді. «Тұлға» және «тұлға саясаты» пәннің негізгі тақырыптарына айналды, бұл туыстық және әлеуметтік ұйымға бұрынғы назарды ішінара алмастырды. Бұл антропологияны одан да саясиландырды. Ұлтшылдық белгілі бір дәрежеде мемлекет жасаған мәдениет, және оны осылай зерттеу керек. Ал этникалық белгілі бір дәрежеде мәдени айырмашылықтың саяси ұйымы ғана (Барт 1969). Бенедикт Андерсонның «Қиялданған қауымдар: ұлтшылдықтың пайда болуы мен таралуы туралы ойлар» атты кітабы ұлтшылдықтың қалай пайда болғанын түсіндіреді. Ол баспа машинасының өнертабысын басты себеп ретінде қарастырады, ол ортақ ұлттық сезімдерді, ерекшеліктерді, оқиғаларды және тарихты газеттерді оқып, қиялдауға мүмкіндік береді. Мәдени/саяси бірегейлікті құруға деген қызығушылық ұлт-мелекет шеңберінен тысқары да жүрді. Қазіргі уақытта халықаралық ұйымдарда (мысалы, ЕО) бірнеше этнографиялық зерттеулер жүргізілді, онда қызметшілердің ерекше мінез-құлықтары, киім кию, қарым-қатынас сияқты мәдени ерекшеліктері зерттелді (Abélès, 1992; Wright, 1994; Bellier, 1995; Zabusky, 1995; MacDonald, 1996; Rhodes, 't Hart, and Noordegraaf, 2007). Көбінесе антропологиялық зерттеулер бюрократиялық құрылымдардың ішінде немесе компанияларда жүргізіледі. Бюрократияны, шындығында, оның ішінде өмір сүру арқылы ғана зерттеуге болады – ол біздің және тәжірибелі мамандардың ойлағандай рационалды жүйеден мүлдем өзгеше, және Вебердің өзі бұл туралы бұрыннан айтқан (Herzfeld 1992). Саяси институттарға деген қызығушылық институттармен басқарылатын саяси әрекетке де назар аударуға мүмкіндік берді. Саясатты жасау антропологиясы (Shore and Wright 1997) пайда болды. Бұл бағыт даму антропологиясында немесе даму антропологиясында ең айқын көрінеді, ол соңғы онжылдықтарда пәннің ең ірі салаларының бірі ретінде орнықты. Мемлекеттер, үкіметтік институттар, ҮЕҰ, халықаралық ұйымдар немесе бизнес корпорациялары сияқты саяси актерлер мұнда талдаудың басты нысаны болып табылады. Этнографиялық жұмыстарында антропологтар даму институттарының агенттері жасаған дискурстар мен практикаларды «жергілікті мәдениетпен» кездесу кезінде сынды қарастырады (мысалы, Ferguson 1994). Даму антропологиясы жаһандық саяси экономикамен және экономикалық антропологиямен байланысты, өйткені ол идеялық және нақты ресурстардың басқарылуымен және қайта бөлінуімен айналысады (мысалы, Hart 1982). Осы бағытта Эскобар (1995) халықаралық даму бұрынғы отарлық билік құрылымдарын қайта өндіруге көмектесетінін атап көрсетті. Соңғы екі онжылдықта көптеген басқа тақырыптар ашылды, олардың барлығы антропологияны одан да саясиландырып жатыр: постколониализм, посткоммунизм, гендер, көпмәдениеттілік, көші-қон, азаматтық, және жаһандану сияқты қолданбалы термин. Сондықтан антропологияның әрқашан белгілі бір дәрежеде саясат туралы болғанын, бірақ бүгін бұл одан да айқын екенін айтуға болады.

While for a whole century (1860 to 1960 roughly) political anthropology developed as a discipline concerned primarily with politics in stateless societies, a new development started from the 1960s, and is still unfolding: anthropologists started increasingly to study more "complex" social settings in which the presence of states, bureaucracies and markets entered both ethnographic accounts and analysis of local phenomena. This was not the result of a sudden development or any sudden "discovery" of contextuality. From the 1950s anthropologists who studied peasant societies in Latin America and Asia, had increasingly started to incorporate their local setting (the village) into its larger context, as in Redfield's famous distinction between 'small' and 'big' traditions (Redfield 1941). The 1970s also witnessed the emergence of Europe as a category of anthropological investigation. Boissevain's essay, "towards an anthropology of Europe" (Boissevain and Friedl 1975) was perhaps the first systematic attempt to launch a comparative study of cultural forms in Europe; an anthropology not only carried out in Europe, but an anthropology of Europe. The turn toward the study of complex society made anthropology inherently more political. First, it was no longer possible to carry out fieldwork in say, Spain, Algeria or India without taking into account the way in which all aspects of local society were tied to state and market. It is true that early ethnographies in Europe had sometimes done just that: carried out fieldwork in villages of Southern Europe, as if they were isolated units or 'islands'. However, from the 1970s that tendency was openly criticised, and Jeremy Boissevain (Boissevain and Friedl 1975) said it most clearly: anthropologists had "tribalised Europe" and if they wanted to produce relevant ethnography they could no longer afford to do so. Contrary to what is often heard from colleagues in the political and social sciences, anthropologists have for nearly half a century been very careful to link their ethnographic focus to wider social, economic and political structures. This does not mean to abandon an ethnographic focus on very local phenomena, the care for detail. In a more direct way, the turn towards complex society also signified that political themes increasingly were taken up as the main focus of study, and at two main levels. First of all, anthropologists continued to study political organization and political phenomena that lay outside the state regulated sphere (as in patron client relations or tribal political organization). Second of all, anthropologists slowly started to develop a disciplinary concern with states and their institutions (and on the relationship between formal and informal political institutions). An anthropology of the state developed, and it is a most thriving field today. Geertz's comparative work on the Balinese state is an early, famous example. There is today a rich canon of anthropological studies of the state (see for example Abeles 1990). Hastings Donnan, Thomas Wilson and others started in the early 1990s a productive subfield, an "anthropology of borders", which addresses the ways in which state borders affect local populations, and how people from border areas shape and direct state discourse and state formation (see for example Alvarez, 1996; Thomassen, 1996; Vereni, 1996; Donnan and Wilson, 1994; 1999; 2003). From the 1980s a heavy focus on ethnicity and nationalism developed. 'Identity' and 'identity politics' soon became defining themes of the discipline, partially replacing earlier focus on kinship and social organization. This made anthropology even more obviously political. Nationalism is to some extent simply state produced culture, and to be studied as such. And ethnicity is to some extent simply the political organization of cultural difference (Barth 1969). Benedict Anderson's book Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism discusses why nationalism came into being. He sees the invention of the printing press as the main spark, enabling shared national emotions, characteristics, events and history to be imagined through common readership of newspapers. The interest in cultural/political identity construction also went beyond the nation state dimension. By now, several ethnographies have been carried out in the international organizations (like the EU) studying the fonctionnaires as a cultural group with special codes of conduct, dressing, interaction etc. (Abélès, 1992; Wright, 1994; Bellier, 1995; Zabusky, 1995; MacDonald, 1996; Rhodes, 't Hart, and Noordegraaf, 2007). Increasingly, anthropological fieldwork is today carried out inside bureaucratic structures or in companies. And bureaucracy can in fact only be studied by living in it – it is far from the rational system we and the practitioners like to think, as Weber himself had indeed pointed out long ago (Herzfeld 1992). The concern with political institutions has also fostered a focus on institutionally driven political agency. There is now an anthropology of policy making (Shore and Wright 1997). This focus has been most evident in Development anthropology or the anthropology of development, which over the last decades has established as one of the discipline's largest subfields. Political actors like states, governmental institutions, NGOs, International Organizations or business corporations are here the primary subjects of analysis. In their ethnographic work anthropologists have cast a critical eye on discourses and practices produced by institutional agents of development in their encounter with 'local culture' (see for example Ferguson 1994). Development anthropology is tied to global political economy and economic anthropology as it concerns the management and redistribution of both ideational and real resources (see for example Hart 1982). In this vein, Escobar (1995) famously argued that international development largely helped to reproduce the former colonial power structures. Many other themes have over the last two decades been opened up which, taken together, are making anthropology increasingly political: post colonialism, post communism, gender, multiculturalism, migration, citizenship, not to forget the umbrella term of globalization. It thus makes sense to say that while anthropology was always to some extent about politics, this is even more evidently the case today.