Венгр музыканты Марк Розсавольги

Кіріспе

Марк Розавольги (; туған Мордехай Розенталь, 14 тамыз 1787 – 23 қаңтар 1848) – венгр композиторы және скрипкашы. Ол "чардаштің әкесі" деп аталады.

Өмір және музыка

Розавёлги Баласағарматта кедей саудагер отбасында дүниеге келген. Оның бюсті (Желена Вессели 1973 жылы жасаған) Палоч саябағында табуға болады. Оның отбасы клезмерлермен байланыста болған деп саналады. 11 жасынан 19 жасқа дейін Венада, Пресбургте (қазіргі Братислава) және Прагада кеңсе кызметкері болып жұмыс істеді, өздігінен скрипка ойнауды үйренді. Пестке оралғаннан кейін ол өзін музыкаға арнады, венгр дәстүрлі стильдерінде, соның ішінде вербункостарда шығармалар жазды. Оның алғашқы туындылары 1811 жылы Пест қаласында жарық көрді; соңынан 200-ден астам шығарма жариялады. 1812 жылы ол Песттегі неміс театрының оркестріне дирижер болып тағайындалды. Пест қаласында тұрып, ол Габсбург империясы бойынша көп жылдар бойы саяхаттады, соның ішінде Баха және Темешварда (қазіргі Тимишоара, Румыния) ұзақ уақыт болды. 1824 жылы ол Вешпрем округінің филармониялық қоғамының тұрақты жалақылы мүшесі болды, ал оның "Розенталь" деген аты "Розавёлги" деп мадьяризацияланды (екеуі де неміс (немесе идиш) және венгр тілінде "гүлдер алқабы" деген мағынаны білдіреді) сайлау кезінде. (Бұл атау өзгерісі 1846 жылға дейін ресми түрде мойындалмады). Ол 1825 жылы Пресбургте тәж кигізу салтанатында бірнеше ресми концерттер берді; ал 1835 жылы Пресбург диетасы кезінде Венадағы Опера театрында болды. Екі жылдан кейін, Пешт қаласындағы жаңа Ұлттық театрдың ашылуында, осы қаланың венгр оркестрі осы оқиға үшін жазған шығармасын орындады, содан кейін ол оркестрдің тұрақты мүшесі болды. 1840 жылдары ол өзінің жеке тобын құрды және 1846 жылдың мамыр айында Пест қаласында Франц Лист алдында өнер көрсетті. Лист өзінің венгр рапсодияларында (№ 8 және 12) Розавёлгидің кейбір мелодияларын пайдаланды. 1846 жылдан кейін оның денсаулығы нашарлай бастады. Розавёлгидің шәкірттерінің қатарында белгілі цыган музыканттары, соның ішінде Патикарус, Саркози, Фаркас және басқалар болды. Оның қайтысынан кейін венгр ұлтшыл ақыны Шандор Петефи оны мақтап, мажар халқын суретшінің соңғы жылдарын қаржылық қиындықтармен көмкергені үшін айыптаған ұзақ өлең жазды. Розавёлги Пест қаласында салыстырмалы кедейлікте қайтыс болды және еврей зиратында жерленді. Оның ұлы Юлиус (Гюла) 1850 жылы Будапештте әлі күнге дейін бар музыка баспасын құрды. Тағы бір ұлы, Леопольд, дәрігер болды.

Rózsavölgyi was born to a poor tradesman's family in Balassagyarmat, where his bust (made by Jelena Veszely in 1973) can be found in the Palóc parkland. His family is believed to have had klezmer connections. From the ages of 11 to 19 he worked as a clerk in Vienna, Pressburg (now Bratislava), and Prague, teaching himself to play the violin. Returning to Pest, he dedicated himself to music, composing in the Hungarian traditional styles, including the verbunkos. his first works were published in Pest in 1811; eventually he published over 200 works. In 1812, he was appointed conductor of the orchestra at the German Theater in Pest. Basing himself in Pest, he travelled through the Habsburg Empire for many years, including extended stays in Baja and Temesvár (now Timișoara, Romania). In 1824, he was made a regular salaried member of the Philharmonic Society of the county of Veszprém, and his name "Rosenthal" was Magyarized to "Rózsavölgyi" (both mean 'rose valley' in German (or Yiddish) and Hungarian respectively) on the occasion of his election. (This name change was not however officially recognised until 1846). He gave several official concerts during the coronation ceremonies at Pressburg in 1825; and in 1835 he appeared at the Court Opera House in Vienna on the occasion of the Diet of Pressburg. Two years later, at the opening of the new National Theater of Pest, the Hungarian Orchestra of that city played a work composed by him for the occasion, and he subsequently became a regular member of that orchestra. During the 1840s he formed his own band, and performed before Franz Liszt in May 1846 in Pest. Liszt used some of Rózsavölgyi's melodies in his own Hungarian Rhapsodies (nos. 8 and 12). After 1846 his health began to decline. A number of famous Romani musicians, including Patikárus, Sárközi, Farkas, and others, were pupils of Rózsavölgyi. After his death, the Hungarian nationalist poet Sándor Petőfi sang his praises in a long poem, reproaching the Hungarian people for permitting the last years of the artist to be clouded by financial difficulties. Rózsavölgyi died in relative poverty in Pest, and was buried there in the Jewish cemetery. His son Julius (Gyula) founded a music publishing company in 1850, which still exists in Budapest. Another son, Leopold, became a doctor.

Жазу

Rózsavölgyi: Балдық билер (17 би және би кезеңдері). Феститикалық квартет. Hungaraton HCD 31781 (1998)