Кіріспе
1968 жылы Алексей Паншиннің романы "Өткіншілік салт" – американдық жазушы Алексей Паншиннің ғылыми-фантастикалық романы. 1968 жылы Ace Science Fiction Special ретінде жарық көрген бұл роман кемедегі жасөспірімнің өмірге қадам басуы туралы, сол жылы "Небула" сыйлығын жеңіп алды және 1969 жылы "Хьюго" сыйлығының "Үздік роман" номинациясына ұсынылды.
the Alexei Panshin novel
Rite of Passage is a science fiction novel by American writer Alexei Panshin. Published in 1968 as an Ace Science Fiction Special, this novel about a shipboard teenager's coming of age won that year's Nebula Award, and was nominated for the Hugo Award for Best Novel in 1969.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Rite of Passage - бұл Кеме Кеңесінің Төрағасының қызы Миа Хаверо өзінің сынақ деп аталатын өз рәсімін аяқтағаннан кейін еске түсіру ретінде баяндалады. Ол 2041 жылы Жер жойылғаннан кейін аман қалған бірнеше алып кемелердің бірінде ересек өмірге кірісуінің бір бөлігі ретінде ең аз заттарымен колониялық планетада отыз күн өмір сүрді. Кемеде халық санының артуын болдырмау үшін отбасылық топтар тек Кемедегі евгеникалық кеңестің рұқсатымен ғана бала таба алады. Бұл ережені бұзған үшін жаза - колониялық әлемге жер аударылу. 2198 жылы Миа Хаверо он екі жаста және кемеге байланған адамзат сияқты отаршылдарды "Мудеетер" деп атайды, бұл планетадағы шекаралық өмірге деген кемсітуші сілтеме. Мия әкесімен бірге Гранау планетасына сауда миссиясына барғанда, Гранау қызметкерінің балаларынан бұл сезімнің өзара екенін біледі; отар әлемдеріндегі көптеген адамдар Кеме адамдарын "Грэбби" деп атайды, өйткені олар кемеде өндіре алмайтын кез-келген тауарларды алып, білім мен технологияға (сақтықпен бөлінеді) алмасады. Кеме тұрғындары талап еткен және отаршылар сақтап қала алмайтын, тірі қалумен тым айналысатын Жер мұрасы. Мия Кемеге оралғанда, әдеттегі оқудан басқа, ол тірі қалу класына қосылады. Құтқару сабағы - әр 13 жасар баланың сынаққа дайындалуы, кемелердің ересекке өту рәсімі, ол 14 жасқа толғаннан кейін үш ай ішінде орындалады. Жасөспірімдерді колониялық планетадағы өмірдің қаталдықтары мен қауіп-қатерін сезіндіру арқылы Кемелер тұрақтанбауға үміттенеді және аман қалғандардың Кеме өміріне елеулі үлес қосу үшін жеткілікті білікті болуын қамтамасыз етеді. Алайда сынақ қатысушыларының өлім-жітімі өте жоғары, сондықтан сынақтан өтетін жасөспірімдерді планетада бір ай бойы өмір сүру үшін оқыту үшін ешқандай шығындар жұмсалмайды. Мияның мектептегі және өмір сүру сабағындағы серігі - Джимми Дентремонт, өзімен тең дәуірдегі өте дарынды бала. Алғашқы жекпе-жек достыққа айналып, ақыр соңында махаббатқа айналады. Тірі қалу сабақтарында да, сабақтан тыс уақытта да, кейде Джиммимен, кейде басқа балалармен бірге Мия өзін сенімді етіп, әлемін кеңейтіп, оны сынаққа дайындайтын оқиғалар сериясын бастан кешіреді. Бұл кезеңде оның моральдық санасы да өседі, этикалық теорияны ресми зерттеу арқылы және жаңа тәжірибелерге тәуекел еткенде ол міндетті түрде жасаған қателіктер туралы ой жүгірту арқылы. Он төрт жасқа толғаннан кейін Миа мен оның сыныптастары сынақ өткізу үшін Тинтера планетасына жіберіледі. Джиммимен айтысып, Миа онымен бірге жұмыс істеуден бас тартады, бірақ әлі де қыран стратегиясына қарағанда жолбарыстың стратегиясын таңдайды; яғни, ол планетада болған ай бойы жасырудың орнына осы әлемде әрекет етуді таңдайды. Мия тез арада Лоселдерді (Тинтерлердің үй жануарлары ретінде қарастыратын және қарапайым жұмыс үшін пайдаланатын, бірақ құл ретінде қарастырылатын ақылды адамдар) бағушы атта жүрген дөрекі еркектер тобына кездеседі. Мия Лосел бағушыларының ұрлау әрекетінен құтылып, жақын қалаға жеткенде, барлық Тинтерлердің "Еркін туылғандар" екендігін біледі. Олар халықты бақылауға ие емес. Сондай-ақ, ол олардың лоселдерді құлдыққа түсіру үрдісінен де алаңдайды. Лосель малшыларымен екінші рет кездескеннен кейін Мияны қатты ұрып-соғып, кемеге оралу үшін қажетті сигнал беру құрылғысын ұрлағаннан кейін, оны бұрынғы саяси қызметі нәтижесінде қарапайым, қол жұмысына айналған қарт адам Даниэль Куцов құтқарады. Куцов Мияны асырап алынған немередей қабылдайды және Мияға оның сөйлеуі оны Кемелерден екендігін көрсетеді. Куцов Миаға Кемедегі адамдар ең жақсы жағдайда ренішпен қаралады, ал ең нашар жағдайда өлтіріледі дейді. Мия Тинтерлердің басқа кемеден барлаушы кемені басып алып, оның сынақ қатысушыларының бірін тұтқындағанын біліпті. Куцовтың үйінде жарақаттанғаннан кейін ол тұтқынның Джимми Дентремон екенін біледі. Бір қолмен Мия түрмеден қашып, Джиммимен бірге далаға қашып кетеді, бірақ екеуі Куцовтың саяси диссиденттерді ұстап алу кезінде қатыгездікпен өлтірілгеніне куә болады. Бір түнде жаңбыр жауып, Мия мен Джимми орманға шатыр тігіп, жолға шықты. Шатырда жүргенде олар бір-біріне деген сезімдерін түсінеді және жыныстық қатынасқа түседі. Олар келесі күні әскери штабқа келеді, онда Джимми өзінің сигнализация құрылғысын алады. Олар базадан кетер алдында, тұтқынға алынған барлаушы кемені де сөндіреді. Мия мен Джимми Соттан оралғаннан кейін көп ұзамай Кемелік Ассамблея Тинтера туралы не істеу керектігін та...
Қабылдау
Алгис Будрис "Өткізу ритуалы" романын "керемет сенімді, жан тебірентетін жеке басылымды оқиға" деп бағалады, сондай-ақ "оқиғадағы әрбір нақты бейнеленген қадам" "мүсіндеуше орындалған, сондықтан Паншиннің ішін қуыс планетада өскен қыз емес екенін сезгенде, адам шынайы дүрбелеңге түседі" деді. Джеймс Блиш та романды жақсы қарсы алды, "[Бұл] жай ғана ғарыш кемесі туралы кітап емес, толыққанды жасалған, өмір сүрген әлем. Мен романды мен үшін сәл ұзақ және баяу деп таптым, бірақ оның қаһарман қызына риза болдым. Тіпті баяу бөлімдерді оқу да ләззат алып оқыдым" деді. Алайда, Алдисс пен Уингров романның "қызықты тақырыбын жандандыратын өмірлік күштен мүлдем құраған" деп мәлімдеді. Ол барлық шеберлігіне және Хайнлайнның жасөспірімдерге арналған романын жаңартуға жасаған тырысының барлығына қарамастан, роман шабыттандырмай, шаршатады екенін айтты.
Тақырыптар
Ұрпақтар арасындағы қақтығыс тақырыбы романның 1968 жылы жарық көрген жылы өте уақтылы болды. Мияның кемесіндегі адамдардың басым көпшілігі – ұзақ өмір сүрген ересектер. Олар көбінесе ізгі ниетті және сенімді болғанымен, олар құрған қоғам немқұрайды және мақсатсыз болып көрінеді. Мия өзінің кемедегі «квадрат» шектеулерінен қашып, сынақтан өтіп, ересек болу үшін олардан құтылуы керек болса, кеме қоғамы сақтаған мұрасын пайдалану үшін планетадан планетаға жалғаса беретін жайлы әдетінен шығуы керек сияқты. Ересек болу тақырыбы Мияның сынағы арқылы көрсетіледі, ол оның ересегіне жетуіне кепілдік беретін және мағыналы болатын өткел рәсімі. Бұл тақырып үш халықтық әңгімеде шеберлікпен жазылған: «Ақылды Сэм және сүйкімді Нед», жас барлаушы ұшқыш айтқан; «Карлайл ханымы», Мияның өзі айтқан; және үшінші әңгіме (редактордың өтініші бойынша қысқаша қорытындыға дейін қысқартылған), Даниэль Куцов айтқан. Үш әңгімеде де жастардың батылдығы мен тапқырлығы сынақтан өтеді. Романдағы этикалық талқылаулар жасөспірімге лайықты қарапайым деңгейде. Мияның соңғы моральдық ұстанымы, негізінен, Канттық (Кант – ол есіммен атаған жалғыз философ) болып табылады, ол басқалардың жеке тұлғасын құрметтеуді және оларды тек құрал ретінде қарауға тыйым салуды талап етеді. Мияның моральдық жетілуі оның «ғалам адамдармен толы, және олардың арасында бірде-бір найза ұстаушы жоқ» дегенін түсінуімен келеді. Көптеген классикалық ғылыми-фантастикалық романдар бүкіл планета мен оның тұрғындарының жойылуымен аяқталады. Әдетте, Э.Э. Смиттің «Скайларк» және «Ленсман» романдарында сияқты, мұндай жойылу қауіпті немесе зұлым ғарышкерлерге қарсы қажетті қорғаныс ретінде көрсетіледі. «Өткел рәсімі» бұл дәстүрден бас тартып, Тинтераны жоюды ешкімнің, принцип бойынша, жасауға құқығы жоқ әрекет ретінде айыптайды. Кеме Ассамблеясында Тинтераны жою туралы ұсыныс планеталық отарлаушыларға кемелердің қандай міндеттері бар екендігі туралы саяси дау-дамай аясында талқыланады. Мияның әкесі отарлаушылардың өздерін-өздері қамтамасыз етуді үйреніп, кемелерден көмек күтпеулері дұрыс деп санайды. Мия мен Джиммидің ұстазы Джозеф Мбеле кемелердің колонистерге өз білімдерін бөлісу арқылы көмектесуге міндетті екеніне сенеді, бұл Даниэль Куцовтың айтуынша, Жердің жойылғаннан кейін аман қалғандардың мұрасы. Романдағы екі жаққа да әртүрлі жерлерде құрметпен құлақ салынады, екеуі де даусыз дұрыс деп көрсетілмейді, бірақ Мия әңгімесінің соңында кемелердің колонияларға міндеттемелері бар деген пікірге келеді. Бұл тақырыптардың көбісі сол ойдан туған болашақта орналасқан тағы үш Паншин әңгімелерінде де кездеседі: «Прометейдің ұлдары» («Аналог», 1966), «Бағыт сезімі» («Тамаша», 1969) және «Арпад» («Кварк 2», 1971). «Арпадта» Мия мен Джиммидің шағын эпизодтық ролі бар. Үш әңгіме де Паншиннің «Кешегі ертеңге қоштасу» (Berkley, 1975) жинағында жинақталған.
Many classic science fiction novels end with the destruction of an entire planet and its inhabitants. Typically, as in the Skylark and Lensman novels of E. E. “Doc” Smith, such destruction is presented as a starkly necessary defense against alien beings who are incorrigibly dangerous or evil. Rite of Passage departs from this tradition by condemning the destruction of Tintera as an act that no one, in principle, could ever have the right to commit. In the Ship's Assembly, the proposal to destroy Tintera is debated in the context of an ongoing political controversy over what, if anything, the Ships owe to the planetary colonists. Mia's father takes the position that the colonists will do best if they learn to fend for themselves and not expect aid from the Ships. Mia and Jimmy's mentor, Joseph Mbele, believes that the Ships have an obligation to assist the colonists by sharing their knowledge, which Daniel Kutsov says is the heritage of all who survived the destruction of Earth. Both sides of the debate receive a respectful hearing at various places in the novel, and neither is presented as indisputably correct, but by the end of her story Mia has clearly come around to the view that the Ships have an obligation to the colonies. Many of these themes appear in three other Panshin stories set in the same fictional future: “The Sons of Prometheus” (Analog, 1966), “A Sense of Direction” (Amazing, 1969), and “Arpad” (Quark 2, 1971). In “Arpad” there is a brief cameo appearance by Mia and Jimmy. All three stories are collected in Panshin's Farewell to Yesterday’s Tomorrow (Berkley, 1975).