Компанияда адам ресурстарын тиімді басқару тәсілдері

Кіріспе

Компаниядағы адамдарды тиімді басқаруға қатысты тәсіл

Адам ресурстарын басқару (АЖБ немесе АЖ) – компаниядағы немесе ұйымдағы адамдарды тиімді және нәтижелі басқаруға бағытталған стратегиялық және үйлесімді тәсіл, олардың бизнесіне бәсекелестік артықшылыққа қол жеткізуге көмектеседі. Ол жұмыс берушінің стратегиялық мақсаттарына қолдау көрсету үшін қызметкерлердің өнімділігін барынша арттыруға арналған. Адам ресурстарын басқару ұйымдардағы адамдарды басқаруға, саясаттар мен жүйелерге баса назар аударуға қатысты. АЖБ бөлімдері қызметкерлерге арналған әлеуметтік пакеттерді әзірлеуді, қызметкерлерді жұмысқа алуды, оқыту мен дамытуды, өнімділікті бағалауды және сыйақыларды басқаруды, мысалы, жалақы мен қызметкерлерге арналған әлеуметтік пакеттер жүйесін басқаруды қадағалайды. АЖБ сондай-ақ ұйымдық өзгерістермен және өндірістік қатынастармен, яғни ұжымдық келісімдер мен мемлекеттік заңдардан туындайтын талаптармен ұйымдық тәжірибелерді теңестірумен де айналысады. Адам ресурстарының басты мақсаты – ұйымның адамдар арқылы табысқа жетуін қамтамасыз ету. АЖБ мамандары ұйымның адам капиталын басқарады және саясаттар мен процестерді іске асыруға баса назар аударады. Олар қызметкерлерді іздеуге, жұмысқа алуға, іріктеуге, оқытуға және дамытуға, сондай-ақ қызметкерлермен қарым-қатынасты күтуге немесе әлеуметтік пакеттерді басқаруға мамандануы мүмкін. Оқыту және дамыту саласындағы мамандар қызметкерлердің оқытылуын және үздіксіз дамуын қамтамасыз етеді. Бұл оқу бағдарламалары, өнімділікті бағалау және сыйақы беру бағдарламалары арқылы жүзеге асырылады. Қызметкерлермен қарым-қатынас саясаттар бұзылған кезде, мысалы, мазақтау немесе кемсітушілікке ұшыраған жағдайларда қызметкерлердің мәселелерін қарастырады. Қызметкерлерге берілетін әлеуметтік пакеттерді басқаруға еңбекақы құрылымдарын, аналық демалыс бағдарламаларын, жеңілдіктерді және басқа да әлеуметтік пакеттерді әзірлеу кіреді. Басқа жағынан, АЖБ-де жалпылама мамандар немесе бизнес-серіктестер де бар. Бұл АЖБ мамандары барлық салаларда жұмыс істей алады немесе кәсіподақ ұйымдарымен жұмыс істейтін еңбек қатынастары өкілдері бола алады. АЖБ – 20 ғасырдың басындағы адамдармен қарым-қатынас қозғалысының нәтижесі, сол кезде зерттеушілер жұмыс күшін стратегиялық басқару арқылы бизнеске құндылық қалай жасауға болатынын құжаттауға кірісті. Бастапқыда ол жалақы және әлеуметтік пакеттерді басқару сияқты операциялық жұмыстарға бағытталған, бірақ жаһандану, компанияларды консолидациялау, технологиялық прогресс және қосымша зерттеулердің нәтижесінде 2015 жылға қарай АЖБ бірігулер мен сатып алулар, таланттарды басқару, ізбасарды даярлау, өндірістік және еңбек қатынастары, әртүрлілік және инклюзия сияқты стратегиялық бастамаларға баса назар аударады. Қазіргі жаһандық жұмыс ортасында көптеген компаниялар қызметкерлердің айналымын азайтуға және өздерінің жұмыс күшіндегі таланттар мен білімді сақтауға баса назар аударады. Жаңа қызметкерді жұмысқа алу тек жоғары шығындармен ғана шектелмейді, сонымен қатар жаңа қызметкердің бұрынғы қызметкердің орнын толыққанды алмастыра алмай қалу қаупін де арттырады. АЖБ бөлімдері қызметкерлерге тартымды әлеуметтік пакеттер ұсынуға тырысады, осылайша қызметкерлердің жауапкершілігін жоғалту және психологиялық меншік сезімін азайту қаупін төмендетеді.

Human resource management (HRM or HR) is the strategic and coherent approach to the effective and efficient management of people in a company or organization such that they help their business gain a competitive advantage. It is designed to maximize employee performance in service of an employer's strategic objectives. Human resource management is primarily concerned with the management of people within organizations, focusing on policies and systems. HR departments are responsible for overseeing employee benefits design, employee recruitment, training and development, performance appraisal, and reward management, such as managing pay and employee benefits systems. HR also concerns itself with organizational change and industrial relations, or the balancing of organizational practices with requirements arising from collective bargaining and governmental laws. The overall purpose of human resources (HR) is to ensure that the organization can achieve success through people. HR professionals manage the human capital of an organization and focus on implementing policies and processes. They can specialize in finding, recruiting, selecting, training, and developing employees, as well as maintaining employee relations or benefits. Training and development professionals ensure that employees are trained and have continuous development. This is done through training programs, performance evaluations, and reward programs. Employee relations deals with the concerns of employees when policies are broken, such as in cases involving harassment or discrimination. Managing employee benefits includes developing compensation structures, parental leave programs, discounts, and other benefits. On the other side of the field are HR generalists or business partners. These HR professionals could work in all areas or be labour relations representatives working with unionized employees. HR is a product of the human relations movement of the early 20th century when researchers began documenting ways of creating business value through the strategic management of the workforce. It was initially dominated by transactional work, such as payroll and benefits administration, but due to globalization, company consolidation, technological advances, and further research, HR as of 2015 focuses on strategic initiatives like mergers and acquisitions, talent management, succession planning, industrial and labor relations, and diversity and inclusion. In the current global work environment, most companies focus on lowering employee turnover and on retaining the talent and knowledge held by their workforce. New hiring not only entails a high cost but also increases the risk of a new employee not being able to replace the position of the previous employee adequately. HR departments strive to offer benefits that appeal to workers, thus reducing the risk of losing employee commitment and psychological ownership.

Теориялық дамудың алдыңғы үлгілері

Адам ресурстары саласы 19 ғасырдағы Еуропада қалыптаса бастады. Ол өнеркәсіптік революция кезінде Роберт Оуэн (1771–1858) және Чарльз Бэббидж (1791–1871) жасаған қарапайым идеяға негізделген. Бұл адамдар ұйымның табысты болуы үшін адамдардың маңызды екенін түсінді. Олар қызметкерлердің әл-ахуалы жақсы болса, жұмыс та жақсы болады деген ойды білдірді; дені сау жұмысшыларсыз ұйым тірі қала алмайды. HR 20 ғасырдың басында Фредерик Уинслоу Тейлордың (1856–1915) ықпалымен жекелеген сала ретінде пайда болды. Тейлор «ғылыми басқару» деп атаған әдісін (кейде «Тейлоризм» деп те айтылады) зерттеді, өндіріс жұмыстарының экономикалық тиімділігін арттыруға тырысты. Ол өндіріс процесіндегі маңызды элементтердің бірі – еңбекке назар аударды, осылайша жұмыс күшінің өнімділігін зерттеуге бастама берді. Сонымен қатар, Лондонда С.С. Майерс генералдар мен саясаткерлерді алаңдатқан әскерилер арасындағы күтпеген мәселелерге шабыттанды. 1914–1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 1921 жылы Ұлттық өнеркәсіптік психология институтын (ҰӨПИ) құрды. Ол адамдар арасындағы қарым-қатынастар қозғалысының негізін қалады. Бұл қозғалыс Атлантиканың екі жағында да Элтон Мейоның (1880–1949) және басқалардың зерттеулеріне сүйенді, Хоторн зерттеулері (1924–1932) және басқа зерттеулер арқылы қаржылық сыйақы мен еңбек жағдайларына тікелей байланысты емес факторлардың жұмысшылардың өнімділігін қалай арттыра алатынын көрсетті. Авраам Маслоудың (1908–1970), Курт Левиннің (1890–1947), Макс Вебердің (1864–1920), Фредерик Герцбергтің (1923–2000) және Дэвид МакКлелландтың (1917–1998) еңбектері өнеркәсіптік және ұйымдық психология, ұйымдық мінез-құлық және ұйымдық теория салаларындағы зерттеулердің негізін құрады, олар қолданбалы ғылым ретінде оның заңдылығын нығайтуға септігін тигізді.

Халықтық ақпарат құралдарында

Бірнеше танымал медиа-өнімдер адам ресурстарын басқаруды іс жүзінде көрсеткен. АҚШ-тың "The Office" телесериалындағы HR өкілі Тоби Флендерсон кейде әуреге түсіретін адам ретінде бейнеленеді, себебі ол әріптестеріне компания саясатын және үкіметтік ережелерді үнемі еске түсіреді. Ұзақ жылдар бойы шыққан американдық комикс "Dilbert" көбінесе "адам ресурстарының зұлым директоры" атанған Катберт кейіпкері арқылы қатыгез HR саясатын көрсетеді. 2010 жылғы израильдік "Адам ресурстары менеджері" фильмінің басты кейіпкері – HR менеджері, ал 1999 жылғы француз фильмінің басты кейіпкері – HR стажеры. BBC-нің "Dinnerladies" комедиялық сериалының басты кейіпкері Филиппа – HR менеджері. Мексикалық "Mañana es para siempre" теленовелласының басты кейіпкері – адам ресурстарының директоры. "Up In the Air" фильмі корпоративтік "қызметтен қысқартушы" Райан Бингем (Джордж Клуни) және оның саяхаттарына арналған. Фильм дамыған сайын, HR деректерге негізделген функция ретінде көрсетіледі, ол адамдарды көрсеткіштер ретінде қарастырады, бұл нақты адамдар үшін абсурдты жағдайларға әкелуі мүмкін.

Еңбек жолы

Америка Құрама Штаттарында жарты миллион HR маманы бар, ал әлем бойынша миллиондаған адам жұмыс істейді. Бас HR директоры немесе HR директоры көптеген компаниялардағы HR-дың жоғарғы деңгейдегі атқарушы лауазымы болып табылады. Ол әдетте бас атқарушы директорға тікелей есеп береді және бас директордың тағайындалуы мәселесі бойынша директорлар кеңесімен бірге жұмыс істейді. Компаниялар ішінде HR лауазымдары көбінесе екі санатқа бөлінеді: жалпы маман және таңдаулы маман. Жалпы мамандар қызметкерлерге олардың сұрақтарымен, шағымдарымен тікелей көмектеседі және ұйым ішіндегі түрлі жобалармен айналысады. Олар "адам ресурстарындағы барлық мәселелерді шеше алады, сондықтан кең ауқымды білімді қажет етеді. Адам ресурстарындағы жалпы маманның міндеттері жұмыс берушінің қажеттіліктеріне байланысты кең ауқымда өзгеруі мүмкін". Ал таңдаулы мамандар HR-дың нақты бір саласында жұмыс істейді. Кейбір мамандар өмірінің соңына дейін жалпы маман немесе таңдаулы маман ретінде жұмыс істейді, ал кейбіреулері екеуінен де тәжірибе алып, кейіннен өзіне қолайлы жолды таңдайды. HR менеджері лауазымы АҚШ-тағы үздік жұмыс орындарының бірі деп танылды, 2006 жылы CNN Money оны 4-орынға, ал 2009 жылы сол ұйым 20-орынға қойды, себебі оның жалақысы, жеке қанағаттануы, жұмыс орнының қауіпсіздігі, болашақ даму перспективалары және қоғамға тигізетін пайдасы бар. Адам ресурстарын консалтинг – бұл компанияларға кеңесші ретінде қызмет ететін және компаниялар тапсырған жұмыстарды орындайтын байланысты мансаптық бағыт. 2007 жылы әлем бойынша 950 HR консалтинг компаниясы жұмыс істеді, олардың нарығы 18,4 миллиард АҚШ долларын құрады. Ең көп кіріс әкелетін бес компания: Mercer, Ernst & Young, Deloitte, Watson Wyatt (қазір Towers Watson құрамында), Aon (қазір Hewitt компаниясымен біріктірілген) және PwC консалтинг. 2010 жылы CNN Money HR консалтингін Америкадағы үздік жұмыс орындарының 43-орынына қойды. HR және оған қатысты салаларда, мысалы, өндірістік және ұйымдық психология және менеджмент бойынша PhD дәрежесі бар кейбір мамандар колледждер мен университеттерде HR принциптерін оқытатын профессорлар болып жұмыс істейді. Олар көбінесе бизнес колледждерінде HR немесе менеджмент факультеттерінде кездеседі. Көптеген профессорлар HR саласына жататын мәселелер, мысалы, қаржылық сыбайлас, жұмысқа орналастыру және оқыту тақырыптары бойынша зерттеулер жүргізеді.

There are half a million HR practitioners in the United States and millions more worldwide. The Chief HR Officer or HR Director is the highest ranking HR executive in most companies. He or she typically reports directly to the chief executive officer and works with the Board of Directors on CEO succession. Within companies, HR positions generally fall into one of two categories: generalist and specialist. Generalists support employees directly with their questions, grievances, and work on a range of projects within the organization. They "may handle all aspects of human resources work, and thus require an extensive range of knowledge. The responsibilities of human resources generalists can vary widely, depending on their employer's needs." Specialists, conversely, work in a specific HR function. Some practitioners will spend an entire career as either a generalist or a specialist while others will obtain experiences from each and choose a path later. The position of HR manager has been chosen as one of the best jobs in the US, with a #4 ranking by CNN Money in 2006 and a #20 ranking by the same organization in 2009, due to its pay, personal satisfaction, job security, future growth, and benefit to society. Human resource consulting is a related career path where individuals may work as advisers to companies and complete tasks outsourced from companies. In 2007, there were 950 HR consultancies globally, constituting a US$18.4 billion market. The top five revenue generating firms were Mercer, Ernst & Young, Deloitte, Watson Wyatt (now part of Towers Watson), Aon (now merged with Hewitt), and PwC consulting. For 2010, HR consulting was ranked the #43 best job in America by CNN Money. Some individuals with PhDs in HR and related fields, such as industrial and organizational psychology and management, are professors who teach HR principles at colleges and universities. They are most often found in Colleges of Business in departments of HR or Management. Many professors conduct research on topics that fall within the HR domain, such as financial compensation, recruitment, and training.

Виртуалды адам ресурстары

Технология кадрлық ресурстар практикасына маңызды әсер етеді. Технологияны қолдану ұйымдарда ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдетеді, әкімшілік жұмыстарға жұмсалатын уақытты азайтады, бизнеске әлемдік деңгейде жұмыс істеуге мүмкіндік береді және шығындарды төмендетеді. Ақпараттық технологиялар кадрлық ресурстар практикасын келесі салаларда жетілдірді:

Электрондық рекрутинг

Адамдарды жұмысқа алу көбінесе ақпараттық технологиялардың ықпалында болды. Бұрын жұмысқа алушылар бос орындарды толтыру үшін баспаға және ауыз сөздерге сүйенетін. HR мамандары бірнеше жерде жұмыс жариялай алмайтын және миллиондаған адамға қол жеткізе алмайтын, бұл жаңа қызметкерлерді іздеу процесін ұзақ және қиын жасайтын. Электрондық жұмысқа алу құралдарының пайдасымен HR мамандары жұмыс орындарын жариялай алады және әртүрлі аймақтардағы мыңдаған вакансияларға үміткерлерді бір орында қадағалай алады. Сұхбат қорытындылары, тексерулер, есірткіге қарсы сынақтар және жұмысқа орналасу рәсімдерінің бәрін онлайн көруге болады. Бұл HR мамандарына барлық ашық жұмыс орындары мен үміткерлерді бұрынғыдан гөрі жылдам және оңай басқаруға көмектеседі. Электрондық жұмысқа алу географиялық шектеулерді де жоюға мүмкіндік береді. Барлық ақпаратты бір жерде жинақтау мамандарға деректерді бірнеше аймақта жылдам талдауға мүмкіндік береді, себебі ақпарат орталықтандырылған жерде сақталады.

Оқыту

Технология кадр мамандарына жаңа қызметкерлерді тиімдірек оқытуға мүмкіндік береді. Бұл қызметкерлерге жұмысқа орналасу және оқыту бағдарламаларына дерлік кез келген жерден қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл оқытушылардың жаңа қызметкерлерге қажетті құжаттарды толтыру кезінде жеке кездесу қажеттілігін жояды. Виртуалды сыныптарда оқыту кадр мамандарына көптеген қызметкерлерді жылдам оқытуға және компьютерлік тесттер арқылы олардың үлгерімін бағалауға мүмкіндік береді. Дағдыларды басқару: HR консалтингтік фирмалар ұйымдарға өздерінің жұмыс күшін тиімді басқару стратегияларын әзірлеуге көмектеседі, оның ішінде қызметкерлерді ынталандыру, ұстап қалу, ізбасарды жоспарлау және мансаптық даму. Еңбекақы және әлеуметтік пакеттер: HR консультанттары ұйымдарға таланттарды тарту және ұстап қалу үшін бәсекеге қабілетті еңбекақы және әлеуметтік пакеттерді әзірлеуге кеңес береді. Қызметкерлермен қарым-қатынас: HR консалтингтік фирмалар қызметкерлермен қарым-қатынас мәселелерін басқаруға, мысалы, жанжалды шешуге, қызметкерлердің шағымдануына және жұмыс орнындағы тергеулерге басшылық етеді. Оқыту және дамыту: HR консультанттары ұйымдарға өз қызметкерлері үшін оқыту бағдарламаларын және кәсіби даму мүмкіндіктерін әзірлеуге және іске асыруға көмектеседі. Өнімділікті басқару: HR консалтингтік фирмалар ұйымдарға қызметкерлердің өнімділігін бағалау және оны ұйымдық мақсаттармен үйлестіру үшін өнімділікті басқару жүйелерін жобалауға және іске асыруға көмектеседі. Заңнамаға сәйкестік: HR консалтингтік фирмалар ұйымдардың еңбек заңдары мен ережелеріне, оның ішінде еңбек стандарттарына, жұмыс орнындағы қауіпсіздікке және кемсітушілікке қарсы саясаттарға сәйкес келуін қамтамасыз етеді.

Білім

Кейбір университеттер адам ресурстары және осымен байланысты салалар бойынша оқу бағдарламаларын ұсынады. Корнелл университетінің Өндірістік және Еңбек қатынастары мектебі HR саласында колледж деңгейіндегі білім беру үшін әлемдегі алғашқы мектеп болды. Қазіргі уақытта ол бакалавриат, магистратура және кәсіби деңгейде білім береді, сондай-ақ Сэмюэл Кертис Джонсон Менеджмент мектебімен бірлескен бағдарламаны жүзеге асырады. Көптеген колледждер мен университеттерде бизнес мектептерінің немесе басқа факультеттердің құрамында осы саладағы кафедралар мен институттар бар. Көптеген бизнес мектептері HR курстарын ұсынады, көбінесе басқару факультеттерінде. Жалпы алғанда, адам ресурстарын басқару мектептері дипломдық білім беруден бастап докторлық деңгейге дейін HRM саласында білім беру және зерттеулер жүргізеді. Магистрлік деңгейдегі курстарға MBA (HR), MM (HR), MHRM, MIR және т.б. жатады. (Адам ресурстарын дамыту бойынша ғылым магистрінің оқу жоспарына қараңыз.) Әлемнің түрлі университеттері адам ресурстарын басқарушыларын даярлау және оларды жұмыс орындарында тиімді қарым-қатынас жасау үшін жеке және ішкі қабілеттермен қамтамасыз ету жауапкершілігін өз мойнына алды. Адам ресурстарын басқару саласы Төртінші өнеркәсіптік революцияның технологиялық жетістіктеріне байланысты үнемі дамып жатқандықтан, университеттер мен колледждер болашаққа бағытталған курстар ұсынуы қажет. Америка Құрама Штаттарында Адам ресурстары университеті федералдық қызметкерлерді оқытады.

Кәсіби бірлестіктер

Кәсіби бірлестіктер бар, олардың кейбіреулері оқыту және сертификаттау ұсынады. Адам ресурстарын басқару қоғамы (Society for Human Resource Management), АҚШ-та орналасқан, HR саласына арналған ең ірі кәсіби қауымдастық. Ол өзінің HR сертификаттау институты арқылы «Адам ресурстарын басқару саласындағы маман» (PHR) сертификаттарының жиынтығын ұсынады. Англияда орналасқан Кадрлар және даму институты (Chartered Institute of Personnel and Development) – ең көне кәсіби HR қауымдастығы, оның алдыңғы мекемесі 1918 жылы құрылған. HR саласының ішінде мамандануға бағытталған бірнеше қауымдастықтар да бар. Рекрутерлер институты (IOR) – жұмысқа орналастыру бойынша кәсіби қауымдастық, мүшелеріне білім беру, қолдау және оқыту ұсынады. WorldatWork «жалпы сыйақыларға» (яғни, еңбекақы, әлеуметтік жәрдемақы, еңбек және жеке өмір арасындағы үйлесім, еңбек өнімділігі, мойнына алу және мансаптық даму) назар аударады, сыйақыны және жұмыс пен өмір арасындағы тепе-теңдікті қамтитын бірнеше сертификаттар мен оқу бағдарламаларын ұсынады. Басқа да мамандану қауымдастықтарына American Society for Training & Development және Recognition Professionals International жатады. HR саласына қатысты академиялық ұйым – Басқару академиясы, оның HR бөлімі бар. Бұл бөлім HR тиімділігін арттыру жолдарын іздеумен айналысады. Академия HR зерттеулеріне арналған бірнеше журналдар жариялайды, соның ішінде Academy of Management Journal және Academy of Management Review, және жыл сайын конференция өткізеді.