Кіріспе

Кеңес саясаткері және барлау қызметкері (1895–1953)

Всеволод Николаевич (Борис) Меркулов (Всеволод Николаевич Меркулов; 27 қараша 1895 [е.с. 25 қазан 1895] – 23 желтоқсан 1953) 1941 жылдың ақпаннан шілдесіне дейін және 1943 жылдың сәуірінен 1946 жылдың наурызына дейін НКГБ төрағасы болды. Ол кейіннен тұрақсыздықпен сипатталатын "Берияның бандасы" деп аталған топтың жетекші мүшесі еді.

Ерте өмір

Меркулов 1895 жылы қазіргі Әзірбайжанның Загатала қаласында дүниеге келген. Оның орыс әкесі мен грузин анасы екі тамырлы ақсүйектердің кішігірім өкілдері болған. Оның әкесі, әскер капитаны, шамамен 1900 жылы жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталып, 1908 жылы қайтыс болды. 1913 жылы Всеволод Меркулов Тифлис гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетіне студент болып түсті, бірақ бітірген жоқ. 1916 жылы Ресей армиясына әскерге шақырылды. 1918 жылы әскерден босап, Тифлис (Тбилиси) қаласына көшіп, біраз уақыт жұмыссыз болды, содан кейін мұғалім болып жұмыс істеді. 1921 жылдың қыркүйегінен бастап, Грузияға Қызыл Армияның басып кіргенінен кейін, ол Чекаға, одан кейін ГПУ-ға қабылданды. Оның келешектегі мансаптық өсуі Берияның қамқорлығының арқасында болды. 1925 жылы Коммунистік партияға мүше болды. 1925-1931 жылдары Құпия операциялар басқармасының бастығы және Аджария ГПУ-ның басшысының орынбасары қызметін атқарды. 1931 жылы ол Транскавказ ГПУ-ның Құпия саяси бөлімінің басшысы болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Берия Транскавказ коммунистік партиясының бірінші хатшысы болған кезде партиялық жұмысқа ауысты. Ол Берия туралы «Лениншіл-Сталиншіл партияның адал ұлы» деген кітапша жазды.

Мәскеуге ауысу

Меркулов 1938 жылы тамызда, Берияны Николай Ежовтан НКВД-ны басқаруға Сталин таңдағаннан кейін Мәскеуге ауыстырылды. Берия 1938 жылы 29 қыркүйекте Мемлекеттік қауіпсіздік бас басқармасын (ГУГБ) басқарғанда Меркуловты өзінің орынбасары етіп таңдады. 1939 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Меркулов Ежовтың бес ай бойы тұтқындалған, бірақ ынтымақтастық жасаудан бас тартқан серіктесі Ефим Евдокимовті тергеді. 1939 жылы 13 сәуірде Евдокимов «Ежовтың қастандықтарына» қатысқанын мойындады. Сотта ол өзінің аяқтарынан ұрылған соққыны шыдай алмай, мойындағанын айтты. 1941 жылдың ақпан айында НКВД екіге бөлінді, Меркулов НКГБ төрағасы болып тағайындалды. 1941 жылы 21 шілдеде оның бөлімі НКВД-мен қайтадан біріктірілді, Меркулов Берияның басшылығымен Халық комиссарының орынбасары болды. 1940 жылы көктемде атақты Катынь қырғынында 22 000-ға жуық польша офицерлері өлтірілгенде, Меркулов өлім жазасына қол қойған «үштік» тобына жетекшілік етті. Ол басталғанға дейін 5 наурызда Белоруссияға (Беларусь) барып, Польшадан жақында алынған республиканың батыс бөлігіндегі поляктарды ұстау жұмысының барысын тексерді. Германияның басып алуына дейінгі қысқа мерзімде Эстония халқының 4 пайызы, Латвия және Литва халқының 2 пайызы жер аударылды.

Неміс шабуылы

Шетелдік барлау қызметінің басшысы ретінде Меркулов Молотовпен бірге 1940 жылдың қараша айында Гитлермен таңғы ас ішу үшін Берлинге сапарлады. 1941 жылдың 25 мамырында ол Сталинге Германияның 160-200 дивизиясы советтік шекараға шоғырланғанын хабарлады, бірақ соғыс "ғасырлық емес" екенін қосты, себебі "Гитлер нацистік партияның біртігін бұзудан қорқып, КСРО-мен соғысқа бара алмайды". Германияның шапқышылығынан кейін Меркулов Қызыл Армияны сенімсіздікке күдікпен қаралатын офицерлерден тазартатын жұмысты басқарды, соның ішінде Григорий Штернге Меркуловтың кабинетінде электр сымымен соққы беріліп, оң көзі жойылды. Меркулов соққы берген офицер Лев Шварцманнан кілемге қан тамғандығы үшін кешірім сұрады. Ол сондай-ақ ұсталған Қызыл Армия офицерлері Кирилл Мерецков пен Борис Ванниковты резеңке таяқпен ұрды, бірақ 12 жыл өткен соң осы іспен айыпталғанда, ол соққылар "азаптауға" жатпағанын мәлімдеді.

Босату, тұтқындау және жазалау

1946 жылғы 4 мамырда Меркулов қазіргі Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің басшысы лауазымынан алынды. Бұл Берия үшін соққы болды, ол полиция аппаратын жас қарсыласы Виктор Абакумовқа жоғалтты, ал Меркулов бір жылдан астам уақыт жұмыссыз қалды. 1953 жылдың желтоқсан айында Меркулов Берия және тағы алты адаммен бірге жасырын сотталды. 14 желтоқсанда «Правда» газеті оның Бериямен «көп жылдар бойы бірлесіп қылмыстық әрекеттер жасағаны», «Берияның көптеген қылмыстық тапсырмаларын орындағаны», мемлекетке опасыздық жасағаны, терроризмге қатысқаны және «контрреволюциялық, опасыз, құпия қоғамға қатысқаны» үшін кінәлі деп табылғанын хабарлады. Оған өлім жазасы беріліп, атылды.