Кіріспе

Францияның Таяу Шығыстағы Ұлттар Лигасының мандаты (1923-1946) Сирия және Ливанға берілген мандат (; , сондай-ақ Левант мемлекеттері деп те аталады; 1923–1946) – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Осман империясының бөлінуі нәтижесінде құрылған Ұлттар Лигасының Сирия мен Ливанға қатысты мандаты. Мандат жүйесі отаршылдықтан өзгеше болуы тиіс еді, басқарушы ел тұрғындары өздерін-өздері басқаруға лайықты деп танылғанша сенімді сақшы ретінде әрекет етуге міндетті болды. Осы шақта мандат тоқтатылып, тәуелсіз мемлекет құрылатын еді. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, Ұлыбритания мен Францияның үшінші республикасы арасындағы Сайкс-Пико келісіміне сәйкес, британдықтар Осман Месопотамиясының (қазіргі Ирак) көп бөлігін және Османдық Сирияның оңтүстік бөлігін (Палестина және Трансиордания) бақылап, француздар Османдық Сирияның қалған бөлігін (Ливан, Александретта және Киликияның бір бөлігі қоса) басқарды. Француздардың басқаруы аймақта әртүрлі үкіметтер мен аумақтар арқылы жүзеге асырылды, оның ішінде Сирия Федерациясы (1922–1924), Сирия мемлекеті (1925–1930) және Мандатты Сирия Республикасы (1930–1946), сондай-ақ кіші мемлекеттер: Үлкен Ливан, Алавит мемлекеті және Джабал Друз мемлекеті. Хатай мемлекеті 1939 жылы Түркияға қосылды. Француз мандаты 1946 жылға дейін жалғасты, одан кейін француз әскерлері Сирия мен Ливаннан шығып кетті, екеуі де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тәуелсіздік жариялаған еді.

Өмірбаян

Сирияда Осман әскерінің жеңілісімен 1918 жылы британ әскерлері, Хеджаз патшасы Хусейн бин Алидің ұлы Фейсал бастаған араб көтерілісінің әскерлерімен бірге Дамаскқа кірді. Фейсал 1918 жылғы қазанда Дамаскіде соғыстан кейінгі алғашқы жаңа араб үкіметін құрды және Әли Рикабиді әскери губернатор етіп тағайындады. Жаңа араб әкімшілігі Сирияның ірі қалаларында жергілікті үкіметтерді құрды, ал бүкіл Сирияда жалпы араб туы көтерілді. Арабтар бұрынғы британдық уәделерге сенім білдіріп, жаңа араб мемлекетіне Солтүстік Сириядағы Алепподан Оңтүстік Йемендегі Аденге дейінгі барлық араб жерлері кіреді деп үміттенді. Алайда, Ұлыбритания мен Франция арасындағы құпия Сайкс-Пико келісіміне сәйкес, генерал Алленби араб әкімшілігіне тек Сирияның ішкі аймақтарын (шығыс аймақ) ғана берді. Палестина (оңтүстік аймақ) британдықтарға қалдырылды. 8 қазанда француз әскерлері Бейрутке келіп, Ливанның жағалау аймағын оңтүстікке қарай Накураға (батыс аймақ) басып алды. Француздар жергілікті араб үкіметтерін дереу таратып жіберді. Франция Сирияны өзінің бақылауында ұстап, Сайкс-Пико келісімін толық жүзеге асыруды талап етті. 1919 жылғы 26 қарашада британдықтар француздармен қақтығысудан аулақ болу үшін Дамаскіден кетіп, араб үкіметін Франциямен бетпе-бет қалдырды. Фейсал 1918 жылдың қарашасынан бастап бірнеше рет Еуропаға барып, Франция мен Ұлыбританияны өз ұстанымдарын өзгертуге көндіруге тырысты, бірақ сәттіліксіз болды. Францияның Сирияға араласуға бел буғаны генерал Анри Гуроны Сирия мен Киликиядағы жоғары комиссар етіп тағайындауымен көрініс тапты. Париж бейбітшілік конференциясында Фейсал өзін одан да әлсіз жағдайда тапты, өйткені еуропалық державалар арабтарға берген уәделерін бұзды. 1919 жылдың мамыр айында Дамаскіде өткен Сирия ұлттық конгресінің сайлауы өтті. Сенат депутаттарының 80%-ы консервативтерге тиді. Алайда, азшылыққа Джамил Мардам Бей, Шукри әл-Куватли, Ахмад әл-Кадри, Ибрагим Ханано және Рияд ас-Сольх сияқты араб ұлтшылдарының белсенді тұлғалары кірді. Оның басшысы - орташа ұлтшыл Хашим әл-Атасси. 1919 жылдың маусым айында Сирияға Американың Кинг-Крейн комиссиясы келіп, елдің болашағы туралы жергілікті жұртшылықтың пікірін сұрады. Комиссияның өкілеттігі Алепподан Бер-Шебаға дейін созылған. Олар 36 ірі қалаға барып, 300-ден астам ауылдан келген 2000 делегациямен кездесті және 3000-нан астам өтініш алды. Олардың қорытындылары сириялықтардың өз еліндегі мандатқа, сондай-ақ Балфур декларациясына қарсылық білдіргенін және Палестинаны қамтитын біріккен Ұлы Сирияны талап еткенін растады. Комиссияның қорытындысын Ұлыбритания да, Франция да елемеді. Фейсал француз премьер-министрі Клемансомен келісімге келгеннен кейін Сирияда тәртіпсіздіктер пайда болды. Хашимиттерге қарсы демонстрациялар басталды, Ливан тауының ішінде және айналасында мұсылман тұрғындары үлкен Ливанның жаңа, негізінен христиандық мемлекетіне қосылудан қорқып, көтеріліске шықты. Францияның Леванттағы осы аумақтарға деген дәулетінің бір бөлігі Франция Осман империясы тарапынан христиан қауымдастықтарының азшылықтарын қорғаушы ретінде танылғандығы болды. 1920 жылдың наурызында Дамаскіде өткен конгресс Фейсал-Клемансо келісімдерін қабылдамау туралы резолюция қабылдады. Конгресс Сирияның тәуелсіздігін оның табиғи шекараларында (оның ішінде Оңтүстік Сирия немесе Палестина) жариялады және Фейсалды барлық арабтардың патшасы деп жариялады. Фейсал Әли Рикабиді үкімет құруға шақырды. Сонымен қатар, конгресс көршілес Иракпен саяси және экономикалық одақ орнатуды жариялады және оның тәуелсіздігін талап етті. 25 сәуірде Севр келісімін жасасқан одақтастар кеңесі Францияға Сирияға (оның ішінде Ливанға) мандат берді, ал Ұлыбританияға Палестинаға (оның ішінде Иорданияға) және Иракқа мандат берді. Сириялықтар бұған қатыгез демонстрациялармен жауап берді және 1920 жылы 7 мамырда Хашим әл-Атаси бастаған жаңа үкімет құрылды. Жаңа үкімет жалпы әскери міндеттілік ұйымдастырып, әскер құра бастады. Бұл шешімдер Франция мен Ливан тауының марониттік патриархатының қарсылықтарын туғызды, олар шешімдерді "мемлекеттік төңкеріс" деп айыптады. Бейрут қаласында христиан баспасөзі Фейсал үкіметінің шешімдеріне қарсылық білдірді. Ливандық ұлтшылдар Фейсалдың үкіметін қарсы алған дағдарысты пайдаланып, 1920 жылы 22 наурызда Ливанның тәуелсіздігін жариялаған Баабдадағы христиандық тұлғалардың кеңесін шақырды. 1920 жылы 14 шілдеде генерал Гуро Фейсалға үлтіматум жіберіп, оған бағыну немесе тақтан бас тартуды ұсынды. Күш тепе-теңдігі өзінің пайдасына емес екенін түсінген Фейсал ынтымақтасуды жөн көрді. Алайда, жас соғыс министрі Юсуф әл-Азм бағынудан бас тартты. Нәтижесінде болған франко-сирия соғысында әл-Азм басқарған сириялық әскерлер, араб армиясының қалған азын-малымен және бедуин атты әскерлерімен, сондай-ақ азаматтық еріктілермен генерал Мариано Гойбет басқарған 12 000 француз әскерімен Майсалун шайқасында кездесті. Француздар шайқасты бір тәулік ішінде жеңіп алды, әл-Азм шайқас алаңында қаза тапты, көптеген сириялық әскерлермен бірге, ал қалған әскерлер дезертир болған болуы мүмкін. Генерал Гойбет 24 шілдеде Дамаскіні аз қарсылықпен басып алды, ал мандат екі жылдан кейін 24 шілдеде 1922 жылы Лондон қаласында жазылды.

Үлкен Ливан мемлекеті

1920 жылғы 3 тамызда Сирия мен Ливандағы Француз Республикасы Жоғарғы комиссариатының 299 қаулысы Хасбая, Рахая, Мааллака және Баальбек қазаларын сол кездегі Ливанның автономиялық аймағы деп белгіленген жерге қосты. Содан кейін 1920 жылғы 31 тамызда генерал Гуро 318 қаулысына қол қойды, онда Ұлы Ливан мемлекетінің шекарасы белгіленді және түсіндірме жазбаларында Ливанның Сирияның қалған бөлігінен бөлек қарастырылатыны айтылды. 1920 жылғы 1 қыркүйекте генерал Гуро Бейрутте өткен салтанатта Ұлы Ливан мемлекетінің құрылғанын ресми түрде жариялады. Франция Ұлы Ливанды Ливан тауының мутасаррифиясының (Осман әкімшілік бірлігі) маронит халқы үшін "қауіпсіз бейім" ретінде құрды. Марониттер көпшілік құраған Ливан тауы Осман империясы кезінде түрлі деңгейде автономияға ие болды. Алайда, марониттік мутасаррифияға қоса, негізінен мұсылман аймақтары да қосылып, "Ұлы" Ливан құрылды. Бұл аймақтар бүгінгі Солтүстік Ливан, Оңтүстік Ливан, Бика алқабы және Бейрутке сәйкес келеді. Ұлы Ливанның астанасы Бейрут болды. Жаңа мемлекетке француз туы мен Ливанның кедр ағашын біріктірген жалау берілді. Марониттер Ливанда көпшілікті құрап, оның тәуелсіздігін сақтап қалды; бұл тәуелсіздік араб әлемінде бірегей үлгі құрды, себебі Ливан христиандар азшылық емес болған алғашқы араб елі болды. Ұлы Ливан мемлекеті 1926 жылғы 23 мамырға дейін болды, содан кейін Ливан Республикасы болып өзгерді. Ұлы Ливан құрылғаннан кейін көптеген мұсылмандар жаңа мемлекетті қабылдамады. Кейбірлердің пікірінше, мұсылмандардың Сириямен қайта бірігуді талап етуі 1958 жылы мұсылмандар мен христиандар арасында қарулы қақтығысқа әкелді, осы кезде ливандық мұсылмандар жаңадан құрылған Біріккен Араб Республикасына қосылғысы келді, ал ливандық христиандар оған қарсы болды. Алайда, 1930 жылдардың соңына қарай Ливан мұсылман қауымдарының көпшілігі мен олардың саяси элиталары ливандық азаматтар болу идеясына берілді, тіпті олар араб ұлтшылдығы сезімдерін күшейткенімен.

Алавиттер мемлекеті

1920 жылы 19 тамызда генерал Гуро Александреттаның автономды санджағына Джиср-эль-Чугхур қазасын, Бахер мен Буджак мадрихелерін (Латакия қазасы), Кинсаба мудириегін (Сахюн қазасы) "Ұлы Ливан және Ансари тауларының аумақтарын құру мақсатында" қосатын 314-ші бұйрыққа қол қойды. 1920 жылдың 31 тамызында, Ұлы Ливанды құру туралы жарлыққа қол қойылған күні генерал Гуро Алауит мемлекетінің шекарасын белгілейтін 319-шы бұйрыққа қол қойды, ал 317-ші бұйрық Массиаф (Омрани) қазасын жаңа мемлекетке қосты. Алауит мемлекеті (, links=no) Сирия жағалауында орналасқан және шиит исламының бір тармағы – алавиттердің көпшілігін қамтыды. Латакия порты осы мемлекеттің астанасы болды. Алғашқыда ол "Алауит аймақтары" деп аталатын француз билігіндегі автономиялы аумақ болды. 1922 жылы Сирия Федерациясының құрамына кірді, бірақ 1924 жылы федерациядан шығып, "Алауит мемлекеті" атанды. 1930 жылдың 22 қыркүйегінде "Латакияның тәуелсіз үкіметі" деп қайта аталды. Осы кезде халық саны 278 000-ға жетті. Латакия үкіметі 1936 жылдың 5 желтоқсанында Сирия Республикасына қосылды. Бұл мемлекет француз билігіне қарсы бірнеше көтерілістерге куә болды, соның ішінде Салих әл-Әлидің (1918–1920) көтерілісі. 1922 жылдың 28 маусымында 1459-шы қаулы "Сирияның автономиялы мемлекеттері федерациясын" құрды, оған Алеппо, Дамаск және Алауит мемлекеттері кірді. Бірақ екі жарым жылдан кейін, 1924 жылдың 5 желтоқсанында 2979 және 2980 қаулылары Алауит мемлекетін Латакия астанасымен тәуелсіз мемлекет ретінде құрды, ал Алеппо мен Дамаск мемлекеттерін 1925 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде құрылған "Сирия мемлекеті" ("État de Syrie") деп аталатын бір мемлекетке біріктірді. 1936 жылы Джебель-Друз және Алауит мемлекеті Сирия мемлекетіне қосылды.

Голан аймағы

Кунейтра және Голан аймағында елеулі черкес қауымы өмір сүрді. 1936–1937 жылдары әл-Жазира провинциясындағы ассириялықтар, күрдтер және бедуиндер сияқты, бірнеше черкес басшылары 1938 жылы өз аймағына ерекше автономия мәртебесін беруді қалаған. Олар ұлтшыл араб үкіметінің азшылықтарға деген көзқарасынан қорқып, тәуелсіз Сирия республикасында өмір сүруден сескенді. Сонымен қатар, Голан аймағын Кавказдан келген черкес босқындарының ұлттық отаны деп жариялауды көздеді. Черкес батальоны француз Левант армиясында қызмет етіп, араб ұлтшылдарының көтерілісіне қарсы күреске көмектескен. Әл-Жазира провинциясында болғандай, француз билігі Голан черкестеріне автономия мәртебесін беруден бас тартты.

Экономика

1921 жылы француздар ауыл шаруашылығы саласын дамытуды жоспарлаған. Сирия Экономикалық Одағының мүмкіндігін зерттеу нәтижесінде Солтүстік-Шығыс Сирия және Алавиттік мемлекет мақта өсіруге пайдалы аймақтар деп танылды. 1924 жылы инвестициялар басталды, бірақ 1925 жылы қол жеткізген деңгейден жоғары өнім алу 1930 жылдарға дейінге дейін соқты. 1933 жылға қарай Палестина сириялық тауарлардың ең ірі импорттаушысы болды, ал француздар импорттың 7,5 пайызын құрады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Франция француз мандатының тауар айналымындағы ең ірі саудагерге айналды. 1933 жылдан бастап Жапония да импорттың маңызды көзіне айналды.