Кіріспе

Кредиттің түрі. Активке негізделген несиелеу – активпен қамтамасыз етілген кез келген түпкілікті несие. Яғни, егер несие қайтарылмаса, актив алынады. Осы тұрғыдан алғанда, ипотека – активке негізделген несиенің бір мысалы. Дегенмен, көбінесе бұл терминді басқа несиелерде әдетте қолданылмайтын активтерді пайдалана отырып, бизнес және ірі корпорацияларға берілетін несиелерді сипаттау үшін қолданады. Әдетте, активке негізделген несиелердің түрлеріне дебиторлық қарызды қаржыландыру, тауар-материалдық қорды қаржыландыру, жабдықты қаржыландыру немесе жылжымайтын мүлікті қаржыландыру кіреді. Активке негізделген несиелеу, осы нақты мағынасында, тек заң жүйесі қарыз алушыларға мұндай активтерді несие берушілерге несие кепілі ретінде беруге мүмкіндік беретін елдерде ғана мүмкін (орындалатын кепілдік құру арқылы).

Қолданылуы

Активтер негізінде несие беру әдетте капитал нарықтары (инвесторларға облигацияларды сату) және кепілсіз немесе ипотекалық кепілді банктер сияқты қаражатты жинаудың қалыпты жолдары қол жетімді болмағанда қолданылады. Бұл көбінесе компанияның басқа капитал жинақтау мүмкіндіктерін толық пайдаланғаны немесе жобаны қаржыландыру қажеттіліктері үшін (мысалы, тауарлық қорларды сатып алу, бірігулер, сатып алулар және қарызды сатып алу) дереу капиталға мұқтаж болғандықтан болады. Активтер негізінде берілетін несиелер көбінесе төмен пайыздық мөлшерлемелермен ұсынылады, себебі несие алушы төлемді орындамаған жағдайда, несие беруші несиеге байланысты активтерді иелену және сату арқылы инвестицияларын қайтарып ала алады. Көптеген қаржы қызметтері компаниялары қазір құрылымдық және күшейтілген қаржы қызметтерінің пакеті ретінде активтер негізінде несие беруді пайдаланады. Көптеген банктер, ұлттық инвестициялық банктер (мысалы, Citi, J. P. Morgan, Wells Fargo, Goldman Sachs, Morgan Stanley және т.б.) және аймақтық банктер корпоративтік клиенттерге осы қызметтерді ұсынады. Активтер негізінде несие берушілер инвестициялық банктер сияқты «тақта жарнамаларын» (tombstone ads) шығарумен белгілі. Активтер негізінде несие беруді пайдаланудың мысалы ретінде 2008 жылы Lehman Brothers Holdings Inc инвестициялық банкінің құлдырауынан кейін әлемдік қағаздандыру нарығының (securitization market) ең төменгі деңгейге дейін төмендеуін қарастыруға болады. 2008 жылы Еуропада 710 миллиардтан астам еуроға облигациялар шығарылды, олардың көп бөлігі активтер негізінде берілген несиелермен, мысалы, тұрғын үй және автокөлік несиелерімен қамтамасыз етілді. Бұрын соңғы шара ретінде қарастырылатын активтер негізінде несие беру, несиелік рейтингтері, тәжірибесі немесе дәстүрлі капитал көздерін іздеуге шыдамдылығы жоқ компаниялар мен жеке тұлғалар үшін танымал таңдауға айналды.

Активтер бойынша несиелер

Активтермен қамтамасыз етілген бизнес-несие желісі әдетте, кәдімгі бизнес-несие желісімен бірдей мақсатта жасалады: компанияға түсетін төлемдердің ақша ағындары мен шығыстар арасындағы уақыт айырмасын өтеуге мүмкіндік беру. Басты уақыттық мәселе – дебиторлық қарыз деп аталатын, клиентке тауар сату мен одан төлем алу арасындағы кешігуден туындайды. Активтерге негізделмеген несие желісінің несие лимиті шот ашу кезінде дебиторлық қарыздың көлеміне сәйкес белгіленеді, осылайша оның дұрыс мақсатта қолданылуы қамтамасыз етіледі. Ал, активтермен қамтамасыз етілген несие желісі, әдетте, компанияның ағымдағы дебиторлық қарыздың нақты қалдықтарына байланысты өзгеретін жаңартылатын несие лимитіне ие болады. Бұл несие берушінің компанияның дебиторлық қарыз мөлшерін бағалау үшін компанияны бақылау және аудиттен өткізуін қажет етеді, сонымен қатар несие лимитінің көлемін ұлғайтуға және компанияларға әдетте қол жеткізе алмайтын қарыз алуға мүмкіндік береді. Әдетте, кепілдікті өндіріп алуды көздейтін шарттар несие берушіге компания міндеттемелерін орындамаған жағдайда, тиімді түрде қарыз ақшаны қайтарып алуға мүмкіндік береді. Несие желісі компанияның барлық қаражатын "блокирленген" шотқа салуды талап етуі мүмкін. Содан кейін несие беруші компанияның осы шоттан қаражат алуына рұқсат береді және компанияның несие қалдығын қашан төлейтінін бақылайды.

Салымға алынған дебиторлық берешектер

Кепілмен қамтамасыз етілген қарыздың тағы бір түрі – дебиторлық айналымды кепілге қою және қарыз үшін кепіл ретінде дебиторлық айналымды беру болып табылады. Мұндай жағдайларда, дебиторлық айналым кепіл ретінде берілген кезде кредиторға өтеді. Егер дебиторлық айналым кепіл ретінде берілсе немесе кредитордың дебиторлық айналымды жинау мүмкін болмаған жағдайда, оған қайта талап ету құқығымен берілсе, дебиторлық айналым қарыз алушының балансында қарыз алушының активі ретінде көрсетіле береді және осы дебиторлық айналымның қарыз бойынша кепіл ретінде пайдаланылатынын көрсететін түсіндірме жазбасы ғана қажет болады. Қарыз қарыз алушының балансында міндеттеме ретінде, ал кредитордың балансында актив (яғни дебиторлық айналым) ретінде көрсетіледі. Кейбір жағдайларда кредитор қарыз алушы несиені қамтамасыз ету үшін пайдаланған кепілдікті қайтадан кепілге қоюға немесе сатуға құқылы. Бұл жағдайда қарыз алушы дебиторлық айналымды өз балансында актив ретінде мойындауды жалғастырады, ал кредитор активті қайтару міндетімен байланысты міндеттемелерді ғана тіркеуге тиіс.