Кіріспе

Рим саясаткері, сарбазы және жазушысы (б.з.д. 234–149 ж.)

Маркус Порций Катон (кейде KAYtoe деп айтылады; б.з.д. 234–149 ж.), сондай-ақ Катон цензоры (Censorius), Ақсақал және Дана деп те белгілі, римдік сарбаз, сенатор және тарихшы. Ол консервативті көзқарастарымен және эллинизмге қарсылығымен танымал болды. «Origines» атты еңбегімен ол латын тілінде тарих жазған алғашқы адам болды – қазір фрагменттер күйінде сақталған Рим тарихына арналған жұмыс. «De agri cultura» атты еңбегі ауыл шаруашылығы, егіншілік, рәсімдер және рецептура туралы кең мағлұматтарды қамтиды және латын тілінде сақталған ең көне прозалық шығарма болып табылады. «Ақсақал» деген лақабы оны Юлий Цезарға қарсылас болған шөбересі Кіші Катоннан ажыратады. Ол әскери қызметімен танымал плебейлік әулеттен шыққан. Әскери қызметтен бос уақытында, ата-бабалары сияқты, Катон да ауыл шаруашылығымен шұғылданды. Луций Валерий Флаккқа назар аударғаннан кейін, ол Римге әкелінді. Б.з.д. 214 жылы әскери трибун, б.з.д. 204 жылы квестор, б.з.д. 199 жылы эдил, б.з.д. 198 жылы претор, Флаккпен бірге б.з.д. 195 жылы консул және б.з.д. 184 жылы цензор болды. Претор ретінде ол Сардиниядан проценттік сыйақы алушыларды қуды. Цензор ретінде Римнің ежелгі дәстүрлерін сақтап, эллинистік ықпалға қарсы күресуге тырысты. Приск сияқты, Майор да кейінірек Кіші Катоннан ажырату үшін қолданылған лақап атау болуы мүмкін. Ол алғаш рет «Катон» атағын қашан алғаны туралы нақты мәлімет жоқ, бұл атау бала кезінде ерекшелену белгісі ретінде берілген болуы мүмкін. «Катон» сөзіндегі мағыналар «Sapiens» деген қарапайым және көне атаумен де танылды, ол қартайған шағында оны соншалықты танымал етті, тіпті Цицерон оның нақты аты болғанын айтады. Көптеген және шешен сөздерінің арқасында ол дарынды оратор болды, бірақ қазіргі таңда Катон цензоры (Катон Цензориус) және Катон Ақсақал оның ең көп таралған және ерекше есімдері болып табылады, өйткені ол цензорлық қызметін ерекше беделмен атқарды және оны атқарған жалғыз Катон еді.

Катонның туған күнін анықтау

Катонның туған күні оның қайтыс болған кездегі жасы туралы келіспейтін хабарлардан шығарылуы керек, ол б.з.д. 149 жылы қайтыс болғаны белгілі. Цицеронның шежіресіне сәйкес, Катон б.з.д. 234 жылы, Квинт Фабий Максимус Веррукоздың алғашқы консулдығынан бір жыл бұрын дүниеге келді және 85 жасында Люций Марций Цензорин мен Маний Манилий консулдығында қайтыс болды. Плиний Цицеронмен келіседі. Басқа авторлар Катонның жасын арттырып көрсеткен. Валериус Максимусқа қарағанда, ол 86 жасқа дейін өмір сүрді, ал Ливий мен Плутархқа қарағанда, ол қайтыс болғанда 90 жаста болған. Дегенмен, бұл шамадан тыс жастар Плутарх жазған Катонның өзінің сөзімен үйлеспейді.

Пуникалық соғыстарда

Атасы қайтыс болғаннан кейін, Катон өте жас кезінде туған қаласынан алыс, Сабин аймағындағы шағын мүлікті мұраға алды. Балалық шағының көп бөлігін ол шаруашылықтың жұмысын бақылаумен, сондай-ақ бизнес және ауыл шаруашылығын үйренумен өткізді. Осы жерге жақын Маний Курий Дентатқа тиесілі шағын лашық болды, оның әскери ерліктері мен қатал қарапайым мінезі аймақта есте сақталып, құрметтелді. Катон сол мінезді үлгі алуға тырысып, Дентаттың даңқына жете алмаса да, оған ұқсауға ниеттенді. Көп ұзамай әскери науқанға мүмкіндік туды. 218 жылы Ханнибал Барка Римнің одақтастарының біріне шабуыл жасап, Екінші Пуникалық соғысын бастарды. Сарапшылар Катонның ерте әскери өмірі туралы әртүрлі пікір білдіреді. 214 жылы ол Капуада қызмет етті, ал тарихшы Вильгельм Друман оның 20 жасында әскери трибун болғанын болжайды. Квинт Фабий Максим Веррукоз сол жылы, төртінші консулдығында Кампания аймағында қолбасшылық етті. 209 жылы Тарантумды қоршағанда Катон тағы да Фабийдің жанында болды. Екі жыл өткен соң Катон консул Клавдий Неронмен бірге Луканиядан солтүстікке қарай Хасдрубал Барканың ілгерілеуін тексеру үшін аттанғандардың қатарында болды. Метавр шайқасында Хасдрубалдың қаза болған Сенаның шешуші және маңызды жеңісіне Катонның қызметі үлкен үлес қосып, тарихқа енді. Кейін Катон бірнеше құмарлықпен сөйлеген сөздерін "Carthago delenda est", яғни "Карфаген жойылсын" деген сөздермен аяқтады. Ол римдіктерді Карфагенге шабуыл жасауға үндеді.

Соғыс аралығы

Соғыс науқандары арасында Катон сабын шаруашылығына оралып, қарапайым киім киіп, еңбек етіп, шаруалары секілді өмір сүрді. Жасы келгенімен, көрші шаруалар оның қатал өмір салтын ұнатып, көне, қысқа ойлы сөздерін бағалап, қабілетіне жоғары құрмет көрсетті. Оның өзінің белсенді мінезі көршілеріне көмектесуге ынталанды. Ол кейде дау-жанжалдарды шешуге төреші, ал кейде жергілікті мәселелерде қолдау көрсетуші ретінде таңдалды, мұндай істер, әдетте, көпшілік мүддесіне қатысты істер бойынша судьялар – рекуператорлардың алдында қаралатын болды. Осының арқасында ол тәжірибе арқылы шешендік өнерін жетілдіріп, өзіне сенімділік дамытты, адамдардың мінез-құлқын байқады, адам табиғатының алуан түрлілігін талдады, заңдарды қолдануды үйренді және әділеттілік принциптерін іс жүзінде зерттеді.

Ежелгі Рим дәстүрінің ұстанымы

Катонның сабин шаруашылығының маңында Люций Валериус Флакустың жерлері орналасқан. Флакус Катонның күш-қуаты, әскери дарыны, шешендігі, қарапайым және үнемді өмір салты, сондай-ақ дәстүрлі принциптеріне назар аудармай қоймады. Флакус өзі римдік мінездің қатаң ізгіліктеріне адал болған таза патрицийлік топтың мүшесі еді. Рим қоғамында Самнит рустикалықтығынан грек өркениеті мен шығыс зәкілігіне қарай өзгеше өзгеріс болып жатты. Мемлекеттің бас лауазымдары бірнеше бай және жоғары топтағы отбасылар үшін дерлік мұрагерлікке айналды. Олар жомарттықтарымен және әдепті мінездерімен танымал болды, клиенттері мен ізбасарларынан материалдық байлық жинады, сондай-ақ білімдері, көркем өнерге құштарлығы және әдебиет туралы білімі арқылы зиялылық күшін арттырды. Дегенмен, осы құпия олигархияға қызғанышпен қараған және ысырап пен сән-салтанатты сынаған бақытсыз ақсүйектер консервативтік және аскетикалық идеологиясы бар партия құрды. Олардың пікірінше, рустикалық өмір мен қаталдық – сабин мінезінің белгісі, сондай-ақ ежелгі римдіктердің өзгермейтін адалдығы мен тәртіпке құштарлығы еді. Маркус Клавдий Марцелл, Сципион Африкан және оның отбасы, Тит Квинтий Фламинин жаңа мәдениеттің өкілдері саналды; ал Катонның достары Фабий мен Флакус ескі қарапайымдылықты қорғаған топтың жетекшілері болды.

Сот төрелігіне жол

Флаккус - жас және дамып келе жатқан жігіттерді қолдауға тырысқан көреген саясаткер еді. Ол Катонның жауынгерлік рухын байқап, оның шешен тілін естіген. Ол Римде батылдық пен әсерлілік қаншалықты бағаланатынын білген. Сонымен қатар, ол шайқас алаңында жеткен еңбектің жоғары мемлекеттік лауазымдарға жол ашатынын да білген. Ақырында, Флаккус Катон сияқты сырттан келген адам үшін билікке қол жеткізудің жалғыз жолы – Рим форумында табысқа жету екенін түсінді. Сондықтан ол Катонға өз амбициясын Рим саясатына бұруды ұсынды. Осы кеңес орындалды. Флаккус шақырған үйіне барып, оның қолдауымен бекітілген Катон форумда өзін таныстыра бастады және магистратурада лауазымға үміткер болды.

Квестор

205 ж.б.д. Катон квестор болып тағайындалды, ал келесі жылы (204) ол Публий Корнелий Сципион Африка майорын Сицилияға ертіп, лауазымдық міндеттерін атқарды. Көптеген қарсылықтардан кейін Сципион Сенаттан Сицилиядан Африкаға қарулы күштерді тасымалдауға рұқсат алғанда, Катон мен Гай Лейлий жүкті кемелерді сүйемелдеуге тағайындалды. Бірақ квестор мен оның проконсулы арасында болуға тиіс болған, Катон мен Сципион арасындағы қарым-қатынас мүлдем басқаша болды. Фабий Сципионның дұшпандардың жеріне шабуыл жасауына рұқсат беруге қарсы болды, ал Сципионның әрекеттерін бақылауға тағайындалған Катон, досының пікірін қабылдады. Плутархтың мәліметінше, Сципионнің қол астындағы әскерлердің тәртіпсіздігі мен генералдың шамадан тыс шығындары Катонның наразылығын тудырды. Сонда Сципион дереу ашуланып, ол жеңістер туралы, ақша туралы есеп беретінін айтты. Сципионның ысыраптылығына байланысты туған даудан кейін Катон лауазымынан кетіп, Римге оралған соң, генералының экономикалық емес әрекеттерін Сенатқа айыптады. Плутархтың айтуынша, Катон мен Фабийдің бірлескен өтінішімен Сицилияға трибундардан тұратын комиссия Сципионның қызметін тексеруге жіберілді. Олар әскерді тасымалдау бойынша оның кең көлемді және сақтықпен жасалған шараларын қарастырғаннан кейін, оның Катонның айыптауларына кінәлі емес екенін анықтады. Плутархтың нұсқасы, Катонды өз қызметінен мерзімінен бұрын кеткені үшін кінәлі деп есептейді, бұл Ливийдің баяндамасына сәйкес келмейді. Егер Ливий дұрыс айтса, комиссия Локри тұрғындарының шағымдарынан кейін жіберілген. Ливий Катонның бұл мәселеге араласқаны туралы ештеңе айтпайды, бірақ Фабийдің Сципионды әскери тәртіпті бұзғаны үшін және Локри қаласын басып алу үшін провинциясынан заңсыз кеткені үшін айыптағанын айтады. Катонның қысқаша өмірбаянын жазған автор, әдетте Корнелий Непос деп есептеледі, Катон Африкадан оралғаннан кейін Сардинияға тоқтағанын және ақын Квинт Эннийді өз кемесімен аралдан Италияға әкелгенін мәлімдейді. Бірақ Сардиния Римге сапар маршрутынан алыс болғандықтан, Энний мен Катонның алғашқы кездесуі кейінірек, Катон Сардинияда претор болған кезде болған болуы мүмкін.

Эдил және претор

199 ж.б.д. Катон эдил болып сайланды және әріптесі Хелвиймен бірге плебейлік ойындарды қайта жаңғыртты, сондай-ақ Юпитер құрметіне банкет ұйымдастырды. 198 ж.б.д. ол претор болып сайланды және өзінің провинциясы ретінде Сардинияны, 3000 жаяу әскер мен 200 атты әскерге қолбасшылық ету құқығымен алды. Ол осы жерде өзінің басты нанымдарын көрсету үшін қатаң қоғамдық моральді сақтады. Ресми шығындарды қысқартты, сапарларын бір ғана көмекшімен жасады және өзінің қарапайымдығын провинциялық билеушілердің зәулімдігімен салыстырды. Діни рәсімдер үнемділікпен өткізілді, әділдік қатаң бейтараптықпен қамтамасыз етілді, ал өсімқорлыққа қатаң жаза берілді. Аурелий Виктордың мәлімдемесіне сәйкес, Катон преторлық лауазымында Сардиниядағы көтерілісті басып берді. Ақырында, наразылық білдірген трибундар қарсылығын қайтарып алды және барлық тайпалардың дауысымен Опиан заңы күштен шығарылды. Әйелдер көшелер мен форум арқылы шеру тартты, енді заңды деп есептелетін киімдерін киіп. Осы дау кезінде Катон заңды жоюға қатысты қарсылық танытты, сондықтан ол күшін жойғанда саяси және жеке өмірінде қиындықтарға тап болды. Бұрынғы консул сенаттан бірауыздан қабылданбағанмен қатар, Флаккус та оны қолдамады. Дегенмен, Флаккус Луций Валериймен байланысы болғандықтан, ол қасақана даудан шет қалуға тырысқан болуы мүмкін. Плутархтың эпизодтық әңгімелері қорқынышқа толы, және олар Катонның Испания Цитериорын жылдам және мейірімсіз бағындырғанын көрсетеді. Біз қару-жарақтарынан айырылғаннан кейін, ар-ұятсыздықтан өзін-өзі өлтірген көптеген адамдар, тәлімді әскерлердің жаппай қырғыны және жиі болатын қатал тонау туралы оқимыз. «Bellum se ipsum alet» — «соғыс өзін-өзі асырайды» деген фраза осы кезеңде Катон тарапынан айтылды. Оның Испаниядағы әрекеттері римдік сарбаздың дәстүрлі идеалдарына немесе оның өзінің қатаң және шектен тыс мінезіне қайшы келмеді. Ол Испанияда өткізген күндерінен де көп қалаларды қиратқанын мәлімдеді.

Римдіктердің жеңісі

Ибер өзені мен Пиреней таулары арасындағы аймақты наразы және, көрінетіндей, уақытша бағынышқа келтіргеннен кейін, Катон әкімшілік реформаларға көшті және темір мен күміс кендерін тиімдірек пайдалану арқылы провинцияның кірісін арттырды. Оның Испаниядағы жетістіктері үшін сенат үш күндік алғыс айту рәсімін бекітті. Б.з.д. 194 жылы ол Римге оралып, римдік триумф құрметіне ие болды, онда ол көптеген мөлшердегі қолға түскен мыс, күміс және алтынды, сонымен қатар монеталар мен қорытпаларды көрсетті. Катон ақшалай сыйлықты әскерлеріне таратып, әдеттегі қатаңдықтан күткеннен гөрі жомарт болды.

Консулдық қызметінің аяқталуы

Катонның қайтып оралуы б.з.д. 194 жылы консул болған Сципион Африканның ашуын қоздырған сияқты, және Катонның атақ-даңқы артып келе жатқан провинцияның басшылығын иеленгісі келген деседі. Непос (немесе псевдо-Непос) пен Плутархтың осы мәселедегі баяндамаларында келіспеушіліктер бар. Непос Сципион провинцияны ала алмағанын, ал бас тартуға наразы болғандықтан консулдығынан кейін Римде жеке қызметте қалғанын айтады. Плутархтың сөзінше, Катонның қаталдығына ашуланған Сципион оның орнына тағайындалған, бірақ сенатты Катонның басқаруын сынауға көндіре алмады және консулдық мерзімін белсенділіксіз өткізді. Бірақ Ливийдің мәлімдемесіне қарағанда, Плутархтың бұл сөзі қате болуы мүмкін, өйткені б.з.д. 194 жылы Секстус Дигитий Испания Цитериоры провинциясына тағайындалған. Сципионның Катонның Испаниядағы ізбасары болып тағайындалғаны туралы пікір, есімдер мен орындардың шатасуынан туындаған болуы мүмкін, себебі Публий Корнелий Сципион Насика б.з.д. 194 жылы Испания Ультериоры провинциясына тағайындалған. Бұл оқиға қаншалықты рас болса да, Катон өзінің шешендігін пайдаланып, консулдығына сын айтқандарға қарсы қорғану үшін толық қаржылық есептер ұсынды. Оның оралғаннан кейін жасаған сөздерінің белгілі үзінділері (немесе әртүрлі атаулармен айтылған бір сөз) оның аргументтерінің күшін көрсетеді. Плутарх Катонның консулдығынан кейін Тиберий Семпроний Лонгты Фракияға легат ретінде ертіп барғанын айтады, бірақ бұл дұрыс емес сияқты, өйткені Сципион Африкан Македонияда бір консул болуы керек деп ойласа да, Семпроний көп ұзамай Цизальпин Галлиясында болды, ал б.з.д. 193 жылы Катон Римде Виктория Виргоға арналған шағын ғибадатхананы ашып берді.

Термопиль шайқасы

Катонның әскери мансабы әлі аяқталмаған еді. 191 жылы ол өзінің бұрынғы әріптесі Люций Валериус Флаккпен бірге Селевкид империясының патшасы Антиох III Ұлының шапқыншылығына қарсы тұру үшін Грекияға жіберілген консул Маниус Ацилий Глабрионың қол астында легат (генерал-лейтенант) болып тағайындалды. Антиохтың құлдырауына әкелген Термопиль шайқасында (б.з.д. 191 ж.) Катон әдеттегідей батылдық танытып, жол ашық болды. Ол батыл және қиын шабуыл жасап, Ота тауының ең биік шыңы – Каллидромуста орналасқан қарсыластың аэтолиялық қосымша әскерлерін күтпеген жерден таңқалдырып, жеңді. Содан кейін Флакк басқаратын күштерге көмекке келген Катон, патша лагерінің үстіндегі төбелерден кенеттен шабуыл жасады, осы күтпеген әрекет тудырған үрей римдіктердің пайдасына шешімді әкелді және Грекияға Селевкидтердің басып кіруіне нүкте қойды. Шайқас аяқталғаннан кейін консул Катонды құшақтап, жеңістің барлық құрметін оған жатқызды. Бұл факттің куәсі – өзінің Катон, ол Цицерон сияқты, қазіргі талғамға қайшы келетін, өзінің қаһармандықтарын мақтап айтуға бейім болған. Антиохты қуғаннан және Грекияны бейбіттендіргеннен кейін, Глабрио Катонды Римге науқанның сәтті аяқталғаны туралы хабарлауға жіберді, ол өз міндетін соншалықты жылдам орындады, осылайша Антиохты жеңген Люций Корнелий Сципион Грекиядан бірнеше күн бұрын оралғанша сенатта баяндамасын жасады.

Афинаға күмәнді сапар

Глабрионың Грекиядағы жорығы барысында Плутархтың баяндамасы (бірақ тарихшы Вильгельм Друман оны мойындамады) Термопиль шайқасынан бұрын Катонның Коринф, Патра және Эгиум қалаларын Антиохтың жағына кетпеуіне бақылау жасау үшін таңдалғанын көрсетеді. Осы кезеңде Катон Афинаға сапар шекті, онда афиналықтардың Селевкид патшасының ұсыныстарын тыңдауына жол бермеу үшін оларға латын тілінде сөз сөйледі, оны тыңдаушылардың түсінуі үшін аудармашы қажет болды. Бұл қажеттілік тудырғандық па, әлде Катонның өзіндік шешімі ме, әлі анық емес, себебі сол кезде ол грек тілін білген болуы мүмкін екенін көрсететін деректер бар. Мысалы, Плутарх жастығында Таранто қаласында грек философы Неархпен жақын дос болғанын айтады. Сондай-ақ, Аурелий Виктор Сардинияда претор болып қызмет еткен кезінде Эннийден грек тілі сабақтарын алғанын мәлімдеді. Дегенмен, оның сөйлеген сөзі мемлекеттік мәселе болғандықтан, ол сол заманғы римдік дәстүрлерге сәйкес, дипломатиялық келісімдерде латын тілін қолданған болуы мүмкін, бұл римдік мәртебелілік белгісі саналды.

Римдегі ықпал

Оның әскери беделі қалыптасты; содан кейін ол мемлекеттік қызметті үйде атқаруды жөн көрді, қоғамдық лауазымдарға үміткерлердің және әскердегі генералдардың іс-әрекеттерін қадағалады. Егер ол Сципиондарды (Африкан мен Азиатикус) жемқорлық үшін тікелей қудалаmasa, оларға жасалған шабуылдың бастамашысы оның рухы болды. Тіпті Сципион Африкан – ол айыптауларға жауап беруден бас тартып, тек: «Римдіктер, бүгін мен Ганнибалға жеңіс тікелдім!» деді және жаппай қолдаумен ақталды. Ол өзін-өзі Литернумдегі вилласына қуылған күйінде зейнетке шығуға мәжбүр болды. Катонның Сципионмен араздасуы Африка жорығы кезінде басталды, ол Сципионның әскерлер арасында олжаны шамадан тыс үлестіргені және жалпы түрде зәулімдік пен ысырапшылыққа берілгені үшін оны сынады. Катон грек мәдениетінің таралуына қарсы болды, ол римдіктердің қарапайым мінез-құлқын жою қаупін тудырады деп сенді. Оның эллинизмге қарсы күресі осы цензура кезінде ең айқын көрінді, сондықтан оның осы мінез-құлқы оны ең көп танымал еткен «цензор» атағының шығуына себеп болды. Ол сенаторлар мен рыцарьлардың тізімдерін аяусыз қатаңдықпен тексерді, моральдық принциптерді немесе қажетті қаражаттың жетіспеуіне байланысты екі таптан да лайық емес деп тапқандарды шығарып тастады. (Сенаторлардың тәуелсіз бай болуы керек еді, олардың кірісі сауда емес, жер иелігіне негізделген, сонымен қатар қаржылық талаптар да болды. Сенатордың «жалғыз байлығы» кемінде 1 миллион сестерцийді құрауы керек еді, бұл римдік күміс монетасы. Қазіргі заманғы валютамен салыстыру шатастырушы және мүмкін емес, бірақ Рим Сенатын нақты «Миллионерлер клубы» деп атауға болады.) Л. Квинтий Фламининнің ашкере қатыгездігі үшін қуылғаны оның қатал әділдігінің мысалы болды. Оның зәулімдікке қарсы ережелері өте қатаң болды. Ол киім-кешекке және әшекейлерге, әсіресе әйелдерге, сондай-ақ жас құлдарға, олар сүйіктілер ретінде сатып алынған, ауыр салық салды. 181 ж. ол Lex Orchia-ны қолдады (кейбір деректер бойынша, ол бастапқыда оның қабылдануына қарсы болды, кейіннен оны жойды), ол тойлардағы қонақтардың санын шектеді, ал 169 ж. Lex Voconia-ны қабылдады, оның бір тармағы Катонның әйелдердің қолындағы артық байлық деп санайтын байлықтың жиналуын шектеуге бағытталған.

Қоғамдық жұмыстар

Ол су құбырларын жөндеп, кәріз жүйесін кеңейтіп, жеке адамдардың мемлекеттік суды жеке пайдалануына кедергі жасады. Аква Аппия – Римдегі алғашқы су құбыры. Оны б.з.д. 312 жылы, сонымен қатар маңызды Аппий жолын салған римдік цензор Аппий Клавдий Кекус салған. Фронтиннің кейінірек жазғандарынан белгілі болғандай, Римнің су құбырларына рұқсатсыз қосылу үнемі проблема болып келген. Катон сонымен қатар қоғамдық жолға тиіп кеткен дүкендер мен жеке үйлерді бұзуға бұйрық берді және б.з.д. 184 жылы Курияның жанындағы Форумда Порция базиликасы деп аталатын алғашқы базиликаны салдырды (Ливий, Тарих, 39.44; Плутарх, Маркус Катон, 19). Ол саяси және сауда-саттық орталығы болды, онда сот отырыстары өткізіліп, саудагерлер жиналатын. Кейбір мәліметтерге сәйкес, базилика б.з.д. 52 жылы қайтыс болған Публий Клодий Пулхердің кремациясы кезінде болған өртте өртенген және, мүмкін, қайта салынбаған. Бүгінде Порция базиликасының қалдықтары жоқ. Катон сонымен қатар publicani компаниясы салықтарды жинау құқығы үшін төлейтін соманы көтерді, сонымен бірге қоғамдық жұмыстарды салуға арналған келісімшарт бағасын төмендетті. Бұл мемлекет үшін тиімді, ал мердігерлер үшін тиімсіз деп есептелді, бұл оның айналасында жанжал тудырды. Плутархтың сөзіне қарағанда, Сенат «базиликаның салынуына қарсы күшті оппозиция көрсетті». Катонның қоғамдық жұмыстарға жұмсаған шығындарына Тит Фламининнің партиясы қарсылық білдірді, ал Сенат оны маңызсыз деп санады. Фламинин ықпалға ие болғаннан кейін, Катонның мемлекеттік жалға алуларын және келісімшарттарын жойды, сондай-ақ трибундарды оған қарсы жала жабуға және айыппұл салуға шақырды.

Кейінгі жылдар

Цензурадан (184) 149 жылы қайтыс болғанға дейін Катон мемлекеттік лауазымға ие болған жоқ, бірақ Сенатта жаңа идеялардың табанды қарсыласы ретінде өзін ерекшелендіруді жалғастырды. Ол, көптеген римдіктер сияқты, грек мәдениетінен тараған деп есептеген Баканаль құпияларының еркіндігіне қорқынышпен қарады және гректермен бірге Италияға келген халдей жұлдызшыларының ықпалына қарсы күресуге шақырды. Ол дәрігерлерді, олардың көпшілігі гректер болғандықтан, жек көретін. Тарихшы Полибий мен оның серіктерінің босатылуын талап етіп, Сенаттың Римде немесе өз жерінде бірнеше гректің өлімін талқылаудан гөрі маңыздырақ істері бар ма деп сұрады. Грек әдебиетімен алғаш рет сексен жасында танысты, бірақ кейбір зерттеушілер оның жазбаларын қарастырғаннан кейін, ол өмірінің көп бөлігінде грек еңбектерін білген болуы мүмкін деп санайды. Өмірінің соңғы жылдарында ол отандастарын Үшінші Пуникалық соғысты бастауға және Карфагенді жоюға ынталандырды. 157 жылы Карфаген мен Нумидия патшасы Массинисса арасындағы дауды шешу үшін Карфагенге жіберілген елшілердің бірі болды. Миссия сәтсіз аяқталды және комиссия мүшелері елге оралды, бірақ Катон Карфагеннің өркендегеніне қатты таңғалды, сондықтан Римнің қауіпсіздігі оның құрылуына байланысты екеніне сенімді болды. Содан бері ол Сенаттағы сөздерін, тақырыбына қарамастан, "Карфаген жойылуы керек" (Carthago delenda est) деп аяқтады. Кейде оның сөзі "Сонымен қатар, Карфагенді жою керек деп санаймын" (Ceterum censeo Carthaginem esse delendam) деп толық келтіріледі. Цицеронның "Кеңесші Катонның қарттығы туралы" диалогы да Катонның Карфагенге деген жеккөрушілігін көрсетеді. Бен Кирнанның пікірінше, Катон геноцидке алғашқы шақыруды жасаған болуы мүмкін. Катон үшін жеке өмір – үздіксіз тәртіп, ал қоғамдық өмір – көпшіліктің тәртіптілігі. Ол жеке шаруашылықты отбасының бастауы, ал отбасын мемлекеттің бастауы деп санады. Уақытты тиімді пайдаланып, көптеген жұмыстарды атқарды, сондай-ақ өзіне тәуелді адамдардан да осындай жауапкершілікті талап етті, қатал күйеу, қатал әке және қатал, жаман қожайын болды. Оның әйеліне және құлдарына деген құрметі шамалы болған сияқты, бірақ ұлдары Марк Порций Катон Лициниан және Марк Порций Катон Салонианға көбірек қызығушылық танытқан болуы мүмкін. Римдіктер үшін бұл мінез-құлық айыпталуға лайық болған жоқ, керісінше, бұл ежелгі римдік әдептің дәстүрлі үлгісі ретінде құрметтелді. Ливийдің Катонның мінезін сипаттаған ерекше бөлімінде оның үй шаруашылығындағы қатаң тәртіпке ешқандай кінә тағылмаған.

Мұра

Айдағы Дорса Като қырқасы жүйесі Катоның құрметіне аталған. Монте Порцио Катоне коммунасы, Castelli Romani-нің бірі және Тускулум ескі қираған жерлеріне жақын орналасқан, ол Порций Като отбасының құрметіне аталған. Като ролін Витторио Гассман 1971 жылғы итальяндық «Scipione detto anche l'Africano» фильмінде ойнады, онда Марчелло Мастроянни Сципион Африканский рөлінде түскен.