Кіріспе
Клиенттерді сақтап қалуға бағытталған маркетинг түрі. Қарым-қатынас маркетингі – бұл тікелей жауапты маркетингтік кампаниялардан дамыған, сату мәмілелерінен гөрі клиенттерді сақтап қалуға және олардың қанағаттануына баса назар аударатын маркетинг түрі. Ол клиенттік қарым-қатынастардың ұзақ мерзімді құндылығын мойындайтындығы және жарнамалық шабуылдар мен сатуға ынталандыру хабарламаларынан асып түсетін коммуникацияны қамтитындығымен басқа маркетинг түрлерінен ерекшеленеді. Интернет пен мобильді платформалардың дамуымен қарым-қатынас маркетингі технологияның көбірек ынтымақтастық және әлеуметтік байланыс арналарын ашуына байланысты, клиенттермен қарым-қатынасты басқару құралдары демографиялық және клиенттерге қызмет көрсету деректерін жинаудан асып түсті. Қарым-қатынас маркетингіне кіріс маркетингі де кіреді, ол іздеуді оңтайландыру және стратегиялық контентті, жаңалықтар тарату, әлеуметтік желілерді және қосымшаларды әзірлеудің үйлесімі болып табылады.
Relationship marketing is a form of marketing developed from direct response marketing campaigns that emphasizes customer retention and satisfaction rather than sales transactions. It differentiates from other forms of marketing in that it recognises the long term value of customer relationships and extends communication beyond intrusive advertising and sales promotional messages. With the growth of the Internet and mobile platforms, relationship marketing has continued to evolve as technology opens more collaborative and social communication channels such as tools for managing relationships with customers that go beyond demographics and customer service data collection. Relationship marketing extends to include inbound marketing, a combination of search optimization and strategic content, public relations, social media and application development.
Даму
Қарым-қатынас маркетингі – сатып алушы мен сатушының екеуінің де қанағаттанарлық айырбасқа мүдделі болуы. Бұл тәсіл клиентпен сатып алудан кейінгі айырбас процесінен асып, жекелендірілген сатып алу арқылы терең байланыс орнатуға және тәжірибелерді пайдаланып, берік қарым-қатынас құруға бағытталған. Клиенттермен ұзақ мерзімді қарым-қатынасқа басты назар аудару қарым-қатынас маркетингін басқа маркетингтік әдістерден ерекшелейді. Бұл әдісті алғаш рет американдық маркетинг ғалымдары Берри (1983) және Джексон (1985) ұсынды. Берри (1983) қызмет көрсету маркетингі саласындағы конференцияда қарым-қатынас маркетингінің кәсіпорындар үшін клиенттермен тиімді қарым-қатынастарды орнату, сақтау және дамытуға бағытталған маркетингтік қызмет екенін айтты. Қызмет көрсету саласының маркетингтік процесін ұзақ мерзімді зерттеу нәтижесінде кәсіпорның маркетингінің басты мақсаты жаңа клиенттерді дамыту ғана емес, сонымен қатар қолданыстағы клиенттерді сақтау екені анықталды. Ақырында, мақсат – екі тараптың да ұзақ мерзімді мүдделерін ынтымақтастық арқылы жақсарту. Зерттеуде сондай-ақ, ескі клиентті сақтаудың құны жаңа клиентті дамытудан әлдеқайда төмен екендігі және ескі тұтынушылармен қарым-қатынасты сақтау жаңа клиенттерді дамытуға қарағанда экономикалық тұрғыдан тиімдірек екендігі көрсетілді. Джексон (1985) бұл тұжырымды салалық маркетинг аспектісінде одан әрі дамытты. Ол қарым-қатынас маркетингінің мәні – корпоративтік клиенттермен тығыз қарым-қатынас орнату және оны сақтау екенін атап өтті. Басқа зерттеулерде қарым-қатынас маркетингінің мәні – өнімге ұзақ мерзімді қызығушылық тудыратын қолданыстағы клиенттерді сақтау екендігі де көрсетілді. Бұл зерттеу қорытындысы бастапқы ұсыныстан бері қабылданып келеді. Дегенмен, зерттеу көлемі ескі клиенттермен қарым-қатынаспен шектеледі, клиенттердің динамикалық дамуын елемеуге мүмкіндік береді, себебі ұзақ мерзімді клиенттер жаңа клиенттерден қалыптасады. Егер кәсіпорын тек қолданыстағы клиенттерді сақтаумен шектеліп, жаңа клиенттерді тартпаса, ол нарықта бәсекеге қабілетті бола алмайды. Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан қарағанда, қарым-қатынас маркетингі теориясы мен практикасын сыйлық алмасудың элементтерін пайдаланатын тауар алмасу ретінде қарастыруға болады. Маркетингшілер саналы немесе интуитивті түрде өзара сыйлауды, алмасудың "ерте заманғы" формасын мойындайды және оны пайдалануға бастады. Осылайша, қарым-қатынас маркетингінің мақсаты – адал клиенттерге қол жеткізу. Лиам Алвидің сөзіне сәйкес, қарым-қатынас маркетингін тұтынушылар үшін балама өнімдері бар және олар сол өнімге үнемі қызығушылық танытатын жағдайларда қолдануға болады. Қарым-қатынас маркетингін зерттейтін зерттеулер компаниялардың мұны үш құндылық стратегиясының бірі арқылы іске асыруға болатынын көрсетеді: ең төмен баға, ең жақсы өнім немесе ең жақсы қызмет. Сондықтан компаниялар өздерінің қарым-қатынас маркетингі хабарламаларын құндылық туралы мәлімдемелер арқылы жеткізе алады. Қарым-қатынас маркетингінің практикасы клиенттердің қалауын және іс-әрекетін қадағалап, талдайтын бірнеше буын клиенттермен қарым-қатынасты басқару бағдарламалық жасақтамасының дамуымен жеңілдетілді. Мысалы, автомобиль өндірушісі клиенттердің өнімді қашан және қалай сатып алатыны туралы деректерді, соның ішінде олардың таңдауларын және сатып алуды қаржыландыру туралы мәліметтерді сақтайтын дерекқорды жүргізе алады. Бұл жағдайда, ол клиенттерге арналған маркетингтік ұсыныстар мен өнімнің артықшылықтарын тиімдірек әзірлей алады. Мұндай бағдарламалық жасақтама веб-қосымшаларда да кеңінен қолданылады. Онлайн-сауда жасаған кезде тұтынушының сатып алу профилі құрастырылып, оның ықтимал қалауын анықтау үшін пайдаланылады. Осы таңдалған және болжалданған ұсыныстар клиенттерге кросс-сату, электрондық пошта арқылы ұсыным және басқа да арналар арқылы ұсынылуы мүмкін. Қарым-қатынас маркетингі тікелей поштаға да енді. Маркетингшілер цифрлық, тонерлік баспа машиналарының технологиялық мүмкіндіктерін пайдаланып, өзгермелі деректерді басып шығару арқылы әр алушыға арналған бірегей, жекелендірілген материалдарды жасауға болады. Олар құжаттарды өздерінің деректер базасында бар ақпаратқа сәйкес жекешелендіре алады, соның ішінде аты-жөніне, мекен-жайына, демографиялық мәліметтеріне, сатып алу тарихына және басқа да жүздеген айнымалыларға сәйкес өзгерте алады. Нәтижесінде, басылған материал әрбір алушының жеке қажеттіліктері мен қалауын көрсетеді, бұл материалдың маңыздылығын арттырып, жауап беру деңгейін жоғарылатады.
Қолданылу аясы
Сонымен қатар, қарым-қатынас маркетингіне қайта құру үлкен әсер етті. Процестерді қайта инжиниринг теориясына сәйкес, ұйымдар функцияларға емес, толық міндеттер мен процестерге бағынышты болуы керек. Осылайша, функцияаралық командалар жұмыстың бір функционалдық бөлімнен екіншісіне өтуіне рұқсат бермей, процестің басынан соңына дейін жауапты болуы тиіс, ал дәстүрлі маркетинг өндіріс кезеңдерін әртүрлі бөлімдер басқаратын функционалдық (немесе "сило") бөлімдерге негіделген тәсілді қолданады. Дәстүрлі маркетингтің қалдығы әлі де маркетингтік араластың дәстүрлі төрт факторында көрініс береді: баға белгілеу, өнімді басқару, насихаттау және тарату. Гордонның (1999) пікірінше, маркетингтік аралас тәсіл көптеген салаларда тұтынушылармен қарым-қатынасты бағалау және дамыту үшін жеткілікті негіз болмайды және оны клиенттерге, қарым-қатынастарға және уақыт өте келе өзара әрекетке бағытталған қарым-қатынас маркетингінің балама моделімен алмастыру керек, ал нарықтар мен өнімдерге емес. Керісінше, қарым-қатынас маркетингі функцияаралық болып, ұйымның барлық аспектілерін қамтитын процестерге негізделген. Шындығында, кейбір сарапшылар қарым-қатынас маркетингін "қарым-қатынас басқару" деп атауды жөн көреді, себебі ол қалыпты маркетингтен әлдеқайда кең көлемді. Кенді ауқымының арқасында қарым-қатынас маркетингі көптеген жағдайларда тиімді болуы мүмкін. Ол тек коммерциялық кәсіпорындар үшін ғана емес, сонымен қатар зерттеулер ерікті және мемлекеттік секторлардағы ұйымдар үшін де пайдалы екенін көрсетеді. Мартин Кристофер, Адриан Пейн және Дэвид Баллантайн Кранфилд Менеджмент мектебінде қарым-қатынас маркетингі сапаны басқару, клиенттерге қызмет көрсетуді басқару және маркетинг арасындағы үйлесімді құруға мүмкіндік береді деп мәлімдейді.
Қанағаттанғандық
Қарым-қатынас маркетингі тұтынушылардың қажеттіліктерін анықтау және алу үшін қолданыстағы клиенттермен өзара тиімді байланысқа негізделеді, бұл көбінесе клиенттің жазылу (opt-in) жүйесі арқылы байланысқа рұқсат беруін қамтиды. Клиенттердің қанағаттануына ерекше маңыз берілгенде, компания өндірген немесе сатқан тауарлар мен қызметтердің салыстырмалы бағасы мен сапасы, сондай-ақ клиенттерге көрсетілген қызмет деңгейі, бәсекелес компаниялармен салыстырғанда сату көлемін анықтайды. Қарым-қатынас маркетингі арқылы таңдалған топтар көп болғанымен, коммуникацияның дәлдігі мен тұтынушы үшін жалпы маңыздылығы тікелей маркетингке қарағанда жоғары болады.
Қолдану
Қарым-қатынас маркетингі мен дәстүрлі немесе транзакциялық маркетинг бір-бірін жоққа шығармайды және олардың арасында қақтығыс болуының қажеті жоқ. Іс жүзінде, қарым-қатынасқа бағытталған маркетологтың жағдайға қарай таңдауы болады. Көптеген фирмалар қысқа мерзімді маркетингтік мақсатқа немесе ұзақ мерзімді маркетингтік стратегияға жету үшін екі тәсілді біріктіреді. Көптеген өнімдерде қызмет көрсету компоненті бар, және соңғы онжылдықтарда бұл үлес артып келеді. Қарым-қатынас маркетингі клиенттермен қарым-қатынасты нығайтуға және оларды сақтап қалуға бағытталған. Морган мен Хант (1994) алмасу теориясы негізінде экономикалық және әлеуметтік алмасуды ажыратып, әлеуметтік алмасудың негізгі кепілі – сенім мен міндеттеме шартының рухы екенін тұжырымдады. Экономикалық алмасу теориясынан әлеуметтік алмасу теориясына көшу, бір реттік мәмілелердің үстемдігін азайтады. Сонымен қатар, осы кезеңде кәсіпордың қарым-қатынас маркетингінің теориялық негізі – міндеттемеге негізделген ынтымақтастық қарым-қатынасы болып табылады, ол қарым-қатынас маркетингін алмасу теориясы тұрғысынан анықтайды және қарым-қатынас маркетингінің барлық маркетингтік іс-қимылдардың дамуы, сақталуы және жетілдіруімен байланысты екенін көрсетеді. Теория бойынша, сауда кәсіпорындары сенім мен міндеттемеден тұрады және маркетингтік іс-қимылдардың негізі – ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнату. Екі тараптың ынтымақтастығына әсер ететін факторларға қарым-қатынас, билік, шығын мен пайда, сондай-ақ мүмкіндік іздеу мінез-құлқы жатады; бірақ қарым-қатынас әсері негізінен сенім мен міндеттемеден қалыптасады. Сонымен қатар, Копульски мен Вольф (1990) нақты ұсыныстармен клиенттерді тарту үшін АТ-ны пайдаланатын «бірден-бірге» маркетинг сияқты терминологияны енгізді. Кәсіпорның клиенттермен қарым-қатынастың тиімділігін арттыруға мүдделілігі бар. Клиенттермен қарым-қатынасты жақсартуға мүмкіндік беретін мәліметтер мен ақпаратқа қол жеткізудің құны төмен болғанда, кәсіпорындар клиенттермен қарым-қатынасты жақсарту үшін осы шығындарды төлейді. Коммуникация және Интернет технологиясының дамуына байланысты ақпарат құны айтарлықтай төмендеді. Ликер мен Кламат (1998) кәсіпорындар мен жеткізушілер арасындағы қарым-қатынасты қатынастық маркетинг саласына енгізді, олар маркетинг процесінде өндірушілердің жеткізушілерге тиісті жауапкершілікті жүктеуін және оларға өндіріс процесінде технологиялық және ресурстық артықшылықтарды пайдалануға мүмкіндік беруін, осы арқылы олардың маркетингтік инновацияларын жақсартуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, Лукас пен Феррелл (2000) клиентке бағытталған маркетингті іске асыру маркетингтік инновацияларды ынталандыра алады және кәсіпорындарды кәсіпорындар мен клиенттер арасындағы дәстүрлі қарым-қатынас моделін бұзуға және жаңа өнімдерді ұсынуға жетелейді деп санайды. Лете (2006) клиенттер туралы зерттеулерді салыстыру арқылы кәсіпорындар мен клиенттер арасындағы қарым-қатынасты растайды, инновациямен оң байланысты анықтайды. Оның пікірінше, кәсіпорындар мен клиенттер арасындағы жақсы қарым-қатынас тиімді салыстыруға, жаңа әлеуетті өнімдерді анықтауға, жаңа өнімдерді әзірлеудің құнын төмендетуге және өнімдердің нарықтағы қабылдануын арттыруға әкеледі. Сонымен қатар, кәсіпорның маркетингі үшін тиісті тараптармен құрылған барлық қарым-қатынастар жақсы клиенттік қарым-қатынас орнатуға бағытталған: қарым-қатынас маркетингінің негізгі тұжырымдамасы – клиенттермен қарым-қатынасты сақтау. Гиннесс (1994) қарым-қатынас маркетингін маркетинг процесін кәсіпорындар мен қарым-қатынастар мен желілердің әртүрлі аспектілері арасындағы өзара әрекеттесу ретінде қарастыратын сана деп санайды. Оның зерттеулеріне сәйкес, кәсіпорын төрт түрлі қарым-қатынасқа тап болады: макро ортамен, микро ортамен, нарық қарым-қатынастарымен және арнайы нарықпен. Сонымен қатар, қарым-қатынас маркетингін іске асыруда кәсіпорындар қарым-қатынастың барлық аспектілерін үйлестіруге және дамытуға желілерді жиі пайдалана алады.
Ішкі маркетинг
Қарым-қатынас маркетингі ішкі маркетингке ерекше мән береді, яғни ұйымның өзінде маркетингтік бағытты қолдануға. Ынтымақтастық, адалдық және сенім сияқты қарым-қатынас маркетингінің көптеген атрибуттары ішкі клиенттердің сөздері мен іс-әрекеттерін анықтайды. Осы теория бойынша, компаниядағы әрбір қызметкер, команда және бөлім бір уақытта қызметтер мен өнімдердің жеткізушісі де, тұтынушысы да болып табылады. Қызметкер құндылық тізбегінің бір кезеңінде қызмет алады, содан кейін құндылық тізбегіндегі келесі қызметкерге қызмет көрсетеді. Ішкі маркетинг тиімді болса, әрбір қызметкер басқа қызметкерлерге ерекше қызмет көрсетеді және алады. Бұл сондай-ақ қызметкерлерге өздерінің рөлінің маңыздылығын және олардың басқа рөлдермен қалай байланысқанын түсінуге көмектеседі. Дұрыс іске асырылса, ол әрбір қызметкерді процесті клиенттің құндылық тұрғысынан және ұйымның стратегиялық миссиясынан қарауға ынталандырады. Сонымен қатар, тиімді ішкі маркетинг бағдарламасы тиімді сыртқы маркетинг шараларының қажетті шарты болып табылады (W. George 1990).
Алты нарық моделі
Кристофер, Пейн және Баллантайн (1991) қарым-қатынас маркетингі үшін орталық деп аталатын алты нарықты анықтайды: ішкі нарықтар, жеткізушілер нарықтары, жұмысқа орналастыру нарықтары, ұсыну арқылы танысу нарықтары, ықпал ету нарықтары және тұтынушылар нарықтары. Ұсыну арқылы танысу маркетингі – ұсыныстарды қозғау мақсатында маркетингтік жоспарды жасау және іске асыру. Жеткізушілерге бағытталған маркетингтің мақсаты – барлық тараптардың бір-бірінің қажеттіліктерін түсініп, олардың күтілімдерін асыруға мүмкіндік беретін, ұзақ мерзімді қақтығыссыз қарым-қатынасты қамтамасыз ету. Мұндай стратегия шығындарды төмендетіп, сапаны арттыруға септігін тигізеді. Ал ықпал ету нарықтарына үкіметтік реттеушілер, стандарттау органдары, лоббистер, акционерлер, банкирлер, венчурлік капитал берушілер, қаржы сарапшылары, қор брокерлері, тұтынушылар қауымдастықтары, экологиялық ұйымдар және еңбек ұйымдары сияқты көптеген қосалқы нарықтар кіреді. Бұл шараларды көбінесе жариялықпен байланыс бөлімі жүзеге асырады, бірақ қарым-қатынас маркетологтары барлық алты нарыққа маркетинг жасау – ұйымның әрбір қызметкерінің жауапкершілігі деп санайды. Әр нарыққа өзінің ерекше стратегиясы мен маркетингтік жиынтығы қажет болуы мүмкін.
Тірі-тұра сауда
Live in marketing (LIM) – бұл маркетинг пен жарнаманың бір түрі, онда мақсатты тұтынушыға өнімді ұзақ уақыт бойы жайлы жағдайда сынап көруге немесе пайдалануға мүмкіндік беріледі. Фильмдер мен теледидарда өнімді орналастыру сияқты, LIM дәстүрлі жарнамаға қарағанда аз бұрқылданып, таңдалған мақсатты аудиторияға жету құралы ретінде әзірленді. LIM маркетингте толыққанды зерттелмеген жаңа бағыт болғанымен, мүлдем жаңа идея емес. Солтүстік Америка мен Еуропада тәжірибелік және оқиғалық маркетингтің танымалдылығы артып келеді, ал тәжірибелік маркетингке жұмсалған жарнамалық қаражатқа қарағанда жоғары ROI көрсеткіші байқалады. Сондықтан, сарапшылар LIM-ді логикалық даму деп санайды. LIM маркетингтік немесе жарнамалық агенттіктердің компаниялардың мақсатты аудиториясына үндеу мақсатымен жұмыс істейді. Спонсорлық, тікелей өнімді орналастыру және сынақ үлгілерін ұсыну сияқты мүмкіндіктер қарастырылады. Дәстүрлі оқиғалық маркетингтен айырмашылығы, LIM тұтынушыларға өнімді немесе қызметті ыңғайлы және жайлы жағдайда сынап көруге мүмкіндік береді. Теория бойынша, тұтынушы белгілі бір брендпен мүмкіндігінше жағымды тәжірибе алады, бұл ауыздан ауызға таратуға және болашақта сатып алуға ықпал етеді. Егер дәстүрлі оқиғалық және тәжірибелік маркетингтің табысы LIM-мен үйлессе, өнімді жарнамалаудың тиімді және төмен құнды құралы пайда болуы мүмкін. Дегенмен, бұл жарнама түрі әлі де дамып келеді және мұндай кампаниялардың нақты табыстылығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. LIM қызметтерін алғаш рет 2010 жылдың соңында Hostival Connect компаниясы ұсынды.