Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Радуга тарих бойы әлемнің көптеген мәдениеттерінде мифологияның сүйікті бөлігі болып келген. Ыбырайым діндерінде ол Құдаймен әлемді екінші су тасқынынан сақтау туралы одақ ретінде қарастырылады. Көкке соққан көпір, хабаршы, садақшының садағы немесе жылан ретінде, радуга мыңдаған жылдар бойы символ ретінде қызмет етіп келеді. Қайталанатын бірнеше тақырыптары бар, күрделі әртүрлілікте көптеген сенімдер кездеседі.
none
The rainbow has been a favorite component of mythology throughout history among many cultures around the world. Abrahamic traditions see it as a covenant with God to preserve the world from a second flood. Whether as a bridge to the heavens, messenger, archer's bow, or serpent, the rainbow has served as a symbol for millennia. There are myriad beliefs in a complex diversity with several repeated themes.
Көкшетайын құдайлар
Месопотамия және Елам мифологиясында Манзат құдайы – жаңбырдың бейнесі. Грек мифологиясында Ирис құдайы – көкжиектің бейнесі. Көптеген аңыздарда, мысалы, "Илиадада", ол құдайлардан хабарларды адам әлеміне жеткізеді, осылайша аспан мен жерді байланыстырады. Ирис хабарлары көбінесе соғыс және жаза туралы болады. Кейбір аңыздарда көкжиек тек қана Ирис ұшқан кезде жасаған жолды бейнелейді. Австралиялық аборигендердің көптеген мифологияларында Жаңбырлы жылан құдай бар, оның атауы мен сипаттамалары мәдени дәстүрлерге байланысты әртүрлі. Ол көбінесе жаратушы құдай ретінде, сондай-ақ жойылу күші ретінде қарастырылады. Ол жаңбырды бақылайды деп саналады және құрғақ мезгілде су қоймаларында жасырынады. Қытай мифологиясында Хонг – екі басты айдаһар, ол жаңбырды бейнелейді. Мезоамерикалық мәдениеттерде Икс Чель – жаңбырмен байланысты аналық ягуар құдайы. Чел сөзі юкатандық покомчи тілінде "көкжиек" деген мағынаны білдіреді. Икс Чель жылан бас киімді киіп, негізінен бала туу мен емделуді басқарады. Ануэне, жаңбыр қызы, Гавай аңыздарында ағалары Тане мен Каналоа құдайларының хабаршысы ретінде көрінеді. Батыс Африканың бірнеше діндерінде көкжиектің тұлғаланған рухтары бар. Мысалы, йорубалық Ифа дініндегі Осумаре; Гаитидегі Водудағы Айида Веддо, Бенинде қолданылғандай; және Батыстық Африкадағы Водундағы Дагбе Дре және Дагбе Кпохун питондары, Бениннің Эве халқының практикасында. Маори мифологиясында көкжиектің пішініне байланысты бірнеше бейнелері бар, олар әдетте белгілерді білдіреді және соғыс кезінде шақырылады. Олардың ішіндегі ең кең тарағандары – Уэнуку және Кахукура. Анд тауларында жаңбыр мен күн олардың егістігі үшін өте маңызды болған. Амитолан – американдық түпкілікті тайпа Зуни мифологиясындағы көкжиек рухы. Албан халықтық сенімдерінде көкжиек – Пренде құдайының белбеуі деп есептеледі, ал ауызша жырларда одан секіріп өткен адамның жынысы өзгереді дегенді айтады. Испандық Анд космологиясында көкжиек қасиетті жылан немесе Амарумен және күн күркірі құдайы Иллапамен байланысты болған.
In Mesopotamian and Elamite mythology, the goddess Manzat was a personification of the rainbow. In Greek mythology, the goddess Iris personifies the rainbow. In many stories, such as the Iliad, she carries messages from the gods to the human world, thus forming a link between heaven and earth. Iris's messages often concerned war and retribution. In some myths, the rainbow merely represents the path made by Iris as she flies. Many Aboriginal Australian mythologies include a Rainbow Serpent deity, the name and characteristics of which vary according to cultural traditions. It is often seen as a creator god, and also as a force of destruction. It is generally considered to control the rain, and conceals itself in waterholes during the dry season. In Chinese mythology, Hong is a two headed dragon that represents the rainbow. In Mesoamerican cultures, Ix Chel is a maternal jaguar goddess associated with rain. Chel means rainbow in the Yucatán Poqomchi' language. Ix Chel wears a serpent headdress and presides principally over birth and healing. Anuenue, the rainbow maiden, appears in Hawaiian legends as the messenger for her brothers, the gods Tane and Kanaloa. Several West African religions incorporate personified rainbow spirits. Examples include Oxumare in the Yoruban religion Ifá; Ayida Weddo in Haitian Vodou, as practiced in Benin; and the pythons Dagbe Dre and Dagbe Kpohoun in West African Vodun, as practiced by the Ewe people of Benin. In Māori mythology there are several personifications for the rainbow, depending on its form, who usually appear representing omens and are appealed to during times of war. The most widespread of these are Uenuku and Kahukura. which in the Andes rain and sun were both very important for their agriculture. Amitolane is a rainbow spirit from the mythology of the Zuni, a Native American tribe. In Albanian folk beliefs the rainbow is regarded as the belt of the goddess Prende, and oral legend has it that anyone who jumps over the rainbow changes his sex. In pre Hispanic Andean cosmology, the rainbow was related with both the sacred serpent or Amaru and the thunder god Illapa.
Көкжаз көпірлері
Скандинавтық діндерде Бифрост деп аталатын жанып тұрған көпір Мидгардты (жерді) құдайлардың мекені Асгардпен байланыстырады. Бифростты тек құдайлар мен шайқаста қаза тапқандар ғана пайдалана алады. Соңында ол соғыс салмағы астында жарылып кетеді - Рагнарок (немісше Götterdämmerung). Көктемге жету үшін тек жақсылар мен ізгілер ғана, мысалы, жауынгерлер мен патшалар ғана жүреді деген ой әлем мифтерінде жиі қайталанады. Жапон мифологиясында Көктің жүзетін көпіріне көкжиек әсер еткен болуы мүмкін. Жапон архипелагының пайда болуына себепші болған Изанами мен Изанаги құдайлары осы көпірдің үстінде тұрды. Навахо дәстүрінде көкжиек - киелі рухтардың жолы және жиі киелі құм суреттерінде бейнеленеді. Маори мифологиясында Хина, яғни ай туралы әңгіме айтылады. Ол өзінің өлімге ұшыраған күйеуі үшін аспанды жауып, тіпті жерге дейін жауын-шашын түсірді. Сибирьдегі буриаттардың шамандары көкжиек арқылы көктегі рухтар әлеміне көтерілу туралы айтады. Филиппин мифологиясында жаңбыр мен оның шығу тегі туралы түрлі аңыздар бар. Багоболар Памулак Манобоға - аязбоғаның жаратушысы деп есептейді; Тагалог фольклорында "бахагари" - бұл аязбоғаның жергілікті сөзі, Баталаның аяз қызы Бигаридің есімінен шыққан. Батала аязбоғаны түрлі-түсті гүлдерден жасап, маңызды отбасылық кездесулерге қатыспағаны үшін кешірім сұрапты. Таусугтардың Бирдали - аязбоғаны жерге көпір ретінде қолданатын, бірақ біреу олардың ажыратылатын қанаттарын ұрласа, ұша алмайды. Бірдәлі және лебедь қыз мифтерінің бір нұсқасында көкжиек отбасының бір-біріне деген сүйіспеншілігін бейнелейді. Бұл оқиға бір фермердің егін себу жоспарын белгісіз адамдар оның тас қабырғасын құлатып тастағаннан кейін тоқтата бастайды. Бір күні ол қораны қайтадан тұрғызады, ал күн батқанда үйіне қайта оралады. Үшінші рет фермер жасырынып, вандалдарды анықтауға шешім қабылдайды. Сол түні аспаннан үш бірдей жұлдыз қыз ұшып келеді. Қанаттарын алып, қыздар фермердің қабырғасына ойнауға кіріседі. Жұлдыз қыздар көңіл көтере отырып, фермер жасырын түрде кішісінің қанатын алып, оны шатырдың астына жасырады. Ойнағаннан кейін жұлдыз қыздары күн қанат қайырмас бұрын үйлеріне қайтуға шешім қабылдайды; олардың екеуі ғана аспанға ұшып кетеді, өйткені кішісі өз қанатын таба алмайды. Шаруа даласына қайта оралып, жалғыз жұлдызды қызды үйіне алып келеді. Олар бір-біріне ғашық болып, үйленіп, ұл туады және фермада бақытты өмір сүреді. Бірақ бір күні шаруа жұмыс істеп жүргенде, әйелі қанат табады. Күйеуі оны алдап, Жерде қалдырды деп ойлап, жұлдыз қыз қанаттарын киіп, көкке ұшып, ұлын өзімен бірге алып келеді. Аспан құдайы шаруаға жаны ашып, оған арқан жіберіп, үй-бүлөсіне барып қалады. Аспанға жеткенде фермер әйелі сегіз қыздың ең кішісі екенін біледі, бірақ ол оны үй шаруасын жасаудан алған кеуде ауруы салдарынан тани алады. Шаруа күн сайын арқанға шығып, отбасына барады. Бір күні ол дауылға түсіп, арқанға ілінеді, оның әйелі оны құтқаруға тырысады, бірақ ол да іліп қалады. Қарындасы мен қайын інісін құтқару үшін басқа жұлдыз қыздары қанаттарын құрбан етіп, оларды күн мен ай жарығымен біріктіріп, алғашқы көкжиекті жасайды. Күйеуін кешірген ең кішкентай жұлдыз қыз онымен және ұлымен бірге жерге оралады, қарындастары оны есте сақтау үшін қанат қалдырады. Аңыздың соңында айтылғандай, көкжиек пайда болған сайын, фермер мен оның әйелі бір-бірін көру үшін оған көтеріледі.
In Norse religion, a burning rainbow bridge called the Bifrost connects Midgard (earth) with Asgard, home of the gods. Bifrost can be used only by gods and those who are killed in battle. It is eventually shattered under the weight of war – the Ragnarok (German Götterdämmerung). The notion that the rainbow bridge to heaven is attainable by only the good or virtuous, such as warriors and royalty, is a theme repeated often in world myths. In Japanese mythology, the Floating Bridge of Heaven may have been inspired by the rainbow. The creator deities Izanami and Izanagi stood upon this bridge as they brought the Japanese archipelago into existence. In Navajo tradition, the rainbow is the path of the holy spirits, and is frequently depicted in sacred sandpaintings. Māori mythology tells a tale of Hina, the moon, who caused a rainbow to span the heavens even down to the earth, for her mortal husband to return to earth to end his days, since death may not enter her celestial home. Shamans among Siberia's Buryats speak of ascending to the sky spirit world by way of the rainbow. In Philippine mythology, there are various legends about the rainbow and its origins. The Bagobo credit Pamulak Manobo as the creator of the rainbow; in Tagalog folklore, "bahaghari", the local word for rainbow comes from the name of Bighari, Bathala's tardy daughter who created the rainbow out of colorful flowers to ask him to forgive her for missing important family meetings; the Tausug have the Biraddali, seven angelic sisters who use the rainbow as a bridge to earth, but cannot fly if someone steals their detachable wings. In a variant of the Biraddali and swan maiden myths, the rainbow is said to symbolize a family's love for each other. The story starts with a farmer's plans to sow getting delayed by unidentified parties tearing down his stone wall. The farmer spends the first and second days rebuilding his wall before returning home at sunset. The third time this happens, the farmer decides to hide and identify the vandal(s). That night, three identical sister star maidens fly down from the heavens. Taking off their wings, the sisters proceed to play on the farmer's wall, knocking it down. While the star maidens are having fun, the farmer secretly swipes the youngest one's wings, hiding them beneath his hut. After playing, the star maidens decide to go home before the sun melts their wings; only two of them fly back to the heavens as the youngest cannot find her own wings. The farmer returns to his field and brings the lone star maiden home. The two fall in love, marry, have a son, and live a contented life on the farm. But while the farmer is out working one day, his wife rediscovers her wings. Feeling that her husband had tricked her into staying on Earth, the star maiden dons her wings and flies back to the heavens, bringing their son with her. A sky deity takes pity on the farmer, sending down a rope for him to climb up and visit his family. Upon arriving in the heavens, the farmer discovers his wife is the youngest of identical octuplet sisters, but he is able to identify her due to the calluses she had sustained from doing chores. The farmer climbs up the rope every day to visit his family. One day, he gets trapped in a storm, hanging on to the rope for dear life; his wife tries to rescue him but she ends up hanging on too. To save their sister and brother in law, the other star maidens sacrifice their wings, combining them with sunlight and moonlight to create the first rainbow. Having forgiven her husband, the youngest star maiden returns to earth with him and their son, leaving her wings in the heavens for her sisters to remember her by. The legend ends by saying that whenever a rainbow appears, the farmer and his wife's family would climb it to visit each other.
Көкшетастар мен садақ ату
Жаңбырлы саға индус мифологиясында садақшының садағы ретінде бейнеленеді. Индра, нөсер мен соғыс құдайы, найзағай жебелерін ату үшін оны пайдаланады.
The rainbow is depicted as an archer's bow in Hindu mythology. Indra, the god of thunder and war, uses the rainbow to shoot arrows of lightning.
Көкшетасты табулар
Гондурас пен Никарагуадағы суму тайпалары көкжиекті "валаса аниве" деп атайды, яғни "шайтан ашуланады". Бұл халық балаларын үйлеріне жасырып, оларға көкжиекке қарауға немесе оған нұсқау беруге тыйым салады. Көкжиекке нұсқау беруге қарсы осындай табулар жүзден астам мәдени дәстүрде, бүкіл әлемде кездеседі. Амазония мәдениеттерінде көкжиек ұзақ жылдар бойы зиянды рухтармен байланысты болған, олар денсаулыққа зиян келтіреді, мысалы, түсік және (әсіресе) тері аурулары. Перудің орталық бөлігіндегі амуэша тіліндегі кейбір аурулар "айона'ачартан" деп аталады, яғни "көкжиек теріме зиян келтірді" дегенді білдіреді. Көкжиекті көргенде ауызды жабу арқылы аурудан сақтану дәстүрі Инка империясынан бұрын пайда болған. Ежелгі славян мифологиясында, көкжиекке тиген адам көкке тартылып, күн күркірі мен найзағай құдайы Перунның билігіндегі "Планетник" – жартылай демондық жаратылысқа айналады. Латвия жырларында көкжиек тірі тіршілік иесі сияқты өзеннен немесе көлден су ішеді және осылайша денесінен жаңбырды босатады деп есептелген. Көкжиек болғанда су көзіне жақындауға тыйым салынған, әйтпесе жаңбыр кезінде кездейсоқ жұтылып, тек сүйек қалдықтарымен құлау қаупі бар еді.
The Sumu of Honduras and Nicaragua refer to the rainbow as walasa aniwe, "the devil is vexed". These people hide their children in their huts to keep them from looking or pointing at the rainbow. Similar taboos against pointing at rainbows can be found throughout the world, in over a hundred cultural traditions. In Amazonian cultures, rainbows have long been associated with malign spirits that cause harm, such as miscarriages and (especially) skin problems. In the Amuesha language of central Peru, certain diseases are called ayona'achartan, meaning "the rainbow hurt my skin". A tradition of closing one's mouth at the sight of a rainbow in order to avoid disease appears to pre date the Incan empire. In the mythology of ancient Slavs, a man touched by the rainbow is drawn to heaven, and becomes a "Planetnik" – half demonic creature – which is under the power of the thunder and lightning god Perun. In Latvian legends it was believed that the rainbow drank from river or lake like a living creature and thus released rain from its body. It was forbidden to approach the water source if there was a rainbow, or they would risk being accidentally swallowed by the rainbow, and later fall down during rainfall as nothing but bones.
Басқа аңыздар
Еврей тіліндегі Жаратылыс кітабында, топан су адамзаттың көп бөлігін жойып жібергеннен кейін, Яхве Нұхқа барлық тіршілікті жоятын тағы бір топан су жібермейтініне берген уәдесінің белгісі ретінде көкжиекті орнататынын айтты. 2 ғасырдағы Симеон бар Йохай раввинінің өмірінде көкжиек пайда болмаған, өйткені оның өзінің адалдығы Құдайдың мейірімін қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Ирландияда көкжиектің соңында алтын құмыраның сақталатыны, оны лепрекон қорғайтыны туралы кең таралған аңыз бар. Қытай халық ертегісінде Сянпо мен Йинтай – бірге болу үшін көкжиек пайда болғанша күтуге мәжбүр болған бақытсыз ғашықтар. Сянпо – көкжиектің қызыл түсі, ал Йинтай – көк түсі. Габонның (Африка) фанг тайпасы дінге қатыну үшін "көкжиектің ортасына жеткенде керемет тәжірибеден өтеді, себебі олар көкжиектің де, жердің де толық шеңберін көре алады, бұл олардың көрулерінің сәттілігін білдіреді". Малай шаманизмі мен фольклорының синкреттік түсінігі бойынша, көкжиек – бас періште Габриэль жеңген жер жыланы Сакатимунаның қылышынан пайда болған. Көкжиектер американдықтардың көптеген аңыздарында және болжамдарында кеңінен кездеседі. Чероки тайпасы көкжиектің күннің жамылғысының жиегін құрайтынына сенеді.
In the Hebrew Book of Genesis, after the flood had almost wiped out the entire human race, Yahweh told Noah that he will set the rainbow as a token of his promise that he would never send another flood large enough to destroy all life. It is said that no rainbows appeared during the lifetime of 2nd century rabbi Simeon bar Yochai, as his own righteousness was sufficient to guarantee God's mercy. In Ireland, a common legend asserts that a pot of gold is to be found at the end of a rainbow, guarded by a leprechaun. In a Chinese folktale, Hsienpo and Yingt'ai are star crossed lovers who must wait until the rainbow appears to be alone together. Hsienpo is the red in the rainbow, and Yingt'ai is the blue. The Fang of Gabon (Africa) are initiated into the religion by a "transcendent experience when they arrive at the rainbow's center, for there they can see both the entire circle of the rainbow and of the earth, signaling the success of their vision". According to syncretic Malay shamanism and folklore, the rainbow is said to have been formed from the sword of the earth serpent Sakatimuna who was defeated by the archangel Gabriel. Rainbows are widely seen in Native American stories and prophecies. The Cherokee believe the rainbow forms the hem of the Sun's coat.