Кіріспе

Радуга тарих бойы әлемнің көптеген мәдениеттерінде мифологияның сүйікті бөлігі болып келген. Ыбырайым діндерінде ол Құдаймен әлемді екінші су тасқынынан сақтау туралы одақ ретінде қарастырылады. Көкке соққан көпір, хабаршы, садақшының садағы немесе жылан ретінде, радуга мыңдаған жылдар бойы символ ретінде қызмет етіп келеді. Қайталанатын бірнеше тақырыптары бар, күрделі әртүрлілікте көптеген сенімдер кездеседі.

Көкшетайын құдайлар

Месопотамия және Елам мифологиясында Манзат құдайы – жаңбырдың бейнесі. Грек мифологиясында Ирис құдайы – көкжиектің бейнесі. Көптеген аңыздарда, мысалы, "Илиадада", ол құдайлардан хабарларды адам әлеміне жеткізеді, осылайша аспан мен жерді байланыстырады. Ирис хабарлары көбінесе соғыс және жаза туралы болады. Кейбір аңыздарда көкжиек тек қана Ирис ұшқан кезде жасаған жолды бейнелейді. Австралиялық аборигендердің көптеген мифологияларында Жаңбырлы жылан құдай бар, оның атауы мен сипаттамалары мәдени дәстүрлерге байланысты әртүрлі. Ол көбінесе жаратушы құдай ретінде, сондай-ақ жойылу күші ретінде қарастырылады. Ол жаңбырды бақылайды деп саналады және құрғақ мезгілде су қоймаларында жасырынады. Қытай мифологиясында Хонг – екі басты айдаһар, ол жаңбырды бейнелейді. Мезоамерикалық мәдениеттерде Икс Чель – жаңбырмен байланысты аналық ягуар құдайы. Чел сөзі юкатандық покомчи тілінде "көкжиек" деген мағынаны білдіреді. Икс Чель жылан бас киімді киіп, негізінен бала туу мен емделуді басқарады. Ануэне, жаңбыр қызы, Гавай аңыздарында ағалары Тане мен Каналоа құдайларының хабаршысы ретінде көрінеді. Батыс Африканың бірнеше діндерінде көкжиектің тұлғаланған рухтары бар. Мысалы, йорубалық Ифа дініндегі Осумаре; Гаитидегі Водудағы Айида Веддо, Бенинде қолданылғандай; және Батыстық Африкадағы Водундағы Дагбе Дре және Дагбе Кпохун питондары, Бениннің Эве халқының практикасында. Маори мифологиясында көкжиектің пішініне байланысты бірнеше бейнелері бар, олар әдетте белгілерді білдіреді және соғыс кезінде шақырылады. Олардың ішіндегі ең кең тарағандары – Уэнуку және Кахукура. Анд тауларында жаңбыр мен күн олардың егістігі үшін өте маңызды болған. Амитолан – американдық түпкілікті тайпа Зуни мифологиясындағы көкжиек рухы. Албан халықтық сенімдерінде көкжиек – Пренде құдайының белбеуі деп есептеледі, ал ауызша жырларда одан секіріп өткен адамның жынысы өзгереді дегенді айтады. Испандық Анд космологиясында көкжиек қасиетті жылан немесе Амарумен және күн күркірі құдайы Иллапамен байланысты болған.

Көкжаз көпірлері

Скандинавтық діндерде Бифрост деп аталатын жанып тұрған көпір Мидгардты (жерді) құдайлардың мекені Асгардпен байланыстырады. Бифростты тек құдайлар мен шайқаста қаза тапқандар ғана пайдалана алады. Соңында ол соғыс салмағы астында жарылып кетеді - Рагнарок (немісше Götterdämmerung). Көктемге жету үшін тек жақсылар мен ізгілер ғана, мысалы, жауынгерлер мен патшалар ғана жүреді деген ой әлем мифтерінде жиі қайталанады. Жапон мифологиясында Көктің жүзетін көпіріне көкжиек әсер еткен болуы мүмкін. Жапон архипелагының пайда болуына себепші болған Изанами мен Изанаги құдайлары осы көпірдің үстінде тұрды. Навахо дәстүрінде көкжиек - киелі рухтардың жолы және жиі киелі құм суреттерінде бейнеленеді. Маори мифологиясында Хина, яғни ай туралы әңгіме айтылады. Ол өзінің өлімге ұшыраған күйеуі үшін аспанды жауып, тіпті жерге дейін жауын-шашын түсірді. Сибирьдегі буриаттардың шамандары көкжиек арқылы көктегі рухтар әлеміне көтерілу туралы айтады. Филиппин мифологиясында жаңбыр мен оның шығу тегі туралы түрлі аңыздар бар. Багоболар Памулак Манобоға - аязбоғаның жаратушысы деп есептейді; Тагалог фольклорында "бахагари" - бұл аязбоғаның жергілікті сөзі, Баталаның аяз қызы Бигаридің есімінен шыққан. Батала аязбоғаны түрлі-түсті гүлдерден жасап, маңызды отбасылық кездесулерге қатыспағаны үшін кешірім сұрапты. Таусугтардың Бирдали - аязбоғаны жерге көпір ретінде қолданатын, бірақ біреу олардың ажыратылатын қанаттарын ұрласа, ұша алмайды. Бірдәлі және лебедь қыз мифтерінің бір нұсқасында көкжиек отбасының бір-біріне деген сүйіспеншілігін бейнелейді. Бұл оқиға бір фермердің егін себу жоспарын белгісіз адамдар оның тас қабырғасын құлатып тастағаннан кейін тоқтата бастайды. Бір күні ол қораны қайтадан тұрғызады, ал күн батқанда үйіне қайта оралады. Үшінші рет фермер жасырынып, вандалдарды анықтауға шешім қабылдайды. Сол түні аспаннан үш бірдей жұлдыз қыз ұшып келеді. Қанаттарын алып, қыздар фермердің қабырғасына ойнауға кіріседі. Жұлдыз қыздар көңіл көтере отырып, фермер жасырын түрде кішісінің қанатын алып, оны шатырдың астына жасырады. Ойнағаннан кейін жұлдыз қыздары күн қанат қайырмас бұрын үйлеріне қайтуға шешім қабылдайды; олардың екеуі ғана аспанға ұшып кетеді, өйткені кішісі өз қанатын таба алмайды. Шаруа даласына қайта оралып, жалғыз жұлдызды қызды үйіне алып келеді. Олар бір-біріне ғашық болып, үйленіп, ұл туады және фермада бақытты өмір сүреді. Бірақ бір күні шаруа жұмыс істеп жүргенде, әйелі қанат табады. Күйеуі оны алдап, Жерде қалдырды деп ойлап, жұлдыз қыз қанаттарын киіп, көкке ұшып, ұлын өзімен бірге алып келеді. Аспан құдайы шаруаға жаны ашып, оған арқан жіберіп, үй-бүлөсіне барып қалады. Аспанға жеткенде фермер әйелі сегіз қыздың ең кішісі екенін біледі, бірақ ол оны үй шаруасын жасаудан алған кеуде ауруы салдарынан тани алады. Шаруа күн сайын арқанға шығып, отбасына барады. Бір күні ол дауылға түсіп, арқанға ілінеді, оның әйелі оны құтқаруға тырысады, бірақ ол да іліп қалады. Қарындасы мен қайын інісін құтқару үшін басқа жұлдыз қыздары қанаттарын құрбан етіп, оларды күн мен ай жарығымен біріктіріп, алғашқы көкжиекті жасайды. Күйеуін кешірген ең кішкентай жұлдыз қыз онымен және ұлымен бірге жерге оралады, қарындастары оны есте сақтау үшін қанат қалдырады. Аңыздың соңында айтылғандай, көкжиек пайда болған сайын, фермер мен оның әйелі бір-бірін көру үшін оған көтеріледі.

Көкшетастар мен садақ ату

Жаңбырлы саға индус мифологиясында садақшының садағы ретінде бейнеленеді. Индра, нөсер мен соғыс құдайы, найзағай жебелерін ату үшін оны пайдаланады.

Көкшетасты табулар

Гондурас пен Никарагуадағы суму тайпалары көкжиекті "валаса аниве" деп атайды, яғни "шайтан ашуланады". Бұл халық балаларын үйлеріне жасырып, оларға көкжиекке қарауға немесе оған нұсқау беруге тыйым салады. Көкжиекке нұсқау беруге қарсы осындай табулар жүзден астам мәдени дәстүрде, бүкіл әлемде кездеседі. Амазония мәдениеттерінде көкжиек ұзақ жылдар бойы зиянды рухтармен байланысты болған, олар денсаулыққа зиян келтіреді, мысалы, түсік және (әсіресе) тері аурулары. Перудің орталық бөлігіндегі амуэша тіліндегі кейбір аурулар "айона'ачартан" деп аталады, яғни "көкжиек теріме зиян келтірді" дегенді білдіреді. Көкжиекті көргенде ауызды жабу арқылы аурудан сақтану дәстүрі Инка империясынан бұрын пайда болған. Ежелгі славян мифологиясында, көкжиекке тиген адам көкке тартылып, күн күркірі мен найзағай құдайы Перунның билігіндегі "Планетник" – жартылай демондық жаратылысқа айналады. Латвия жырларында көкжиек тірі тіршілік иесі сияқты өзеннен немесе көлден су ішеді және осылайша денесінен жаңбырды босатады деп есептелген. Көкжиек болғанда су көзіне жақындауға тыйым салынған, әйтпесе жаңбыр кезінде кездейсоқ жұтылып, тек сүйек қалдықтарымен құлау қаупі бар еді.

Басқа аңыздар

Еврей тіліндегі Жаратылыс кітабында, топан су адамзаттың көп бөлігін жойып жібергеннен кейін, Яхве Нұхқа барлық тіршілікті жоятын тағы бір топан су жібермейтініне берген уәдесінің белгісі ретінде көкжиекті орнататынын айтты. 2 ғасырдағы Симеон бар Йохай раввинінің өмірінде көкжиек пайда болмаған, өйткені оның өзінің адалдығы Құдайдың мейірімін қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Ирландияда көкжиектің соңында алтын құмыраның сақталатыны, оны лепрекон қорғайтыны туралы кең таралған аңыз бар. Қытай халық ертегісінде Сянпо мен Йинтай – бірге болу үшін көкжиек пайда болғанша күтуге мәжбүр болған бақытсыз ғашықтар. Сянпо – көкжиектің қызыл түсі, ал Йинтай – көк түсі. Габонның (Африка) фанг тайпасы дінге қатыну үшін "көкжиектің ортасына жеткенде керемет тәжірибеден өтеді, себебі олар көкжиектің де, жердің де толық шеңберін көре алады, бұл олардың көрулерінің сәттілігін білдіреді". Малай шаманизмі мен фольклорының синкреттік түсінігі бойынша, көкжиек – бас періште Габриэль жеңген жер жыланы Сакатимунаның қылышынан пайда болған. Көкжиектер американдықтардың көптеген аңыздарында және болжамдарында кеңінен кездеседі. Чероки тайпасы көкжиектің күннің жамылғысының жиегін құрайтынына сенеді.