Кіріспе
Уганданың солтүстік-шығысындағы этникалық топ
Ик халқы – Уганданың солтүстік-шығысында, Кения шекарасына жақын жерде қоныстанған этникалық топ немесе тайпа. Көбінесе қолданбалы шаруашылықпен айналысатын Ик халқының көп бөлігі Каабонг ауданындағы Морунгөл тауының маңындағы кішкентай рулық ауылдарда, яғни одоктарда тұрады. Олардың саны 10 000 мен 15 000 аралығында деп есептеледі. "Ик" сөзі "көшудің басы" деген мағынаны білдіреді; жергілікті тұрғындар оларды дәстүрлі түрде Кениядан келген алғашқы қоныс аударушылардың бірі деп санайды. 1972 жылы антрополог Колин Тернбуллдың аса даулы "Тау халқы" атты кітабында олар дәстүрлі көшпелі аңшы-жинаушылар ретінде сипатталды. Тернбуллдың сөзіне сүйенсек, Ик халқы 20-ғасырдың ортасында көршілес тайпалардың шабуылдарының күшеюіне және олардың тарихи ареалында табиғат қорықтары құрылуына байланысты егіншілікке көшкен. 1985 жылы тіл білімі маманы Бернд Хайне Тернбуллдың тұжырымын жоққа шығарды. Оның Ик тілі мен дәстүрлі мерекелерді талдауы егіншілікке қатысты көптеген сілтемелерді көрсетті, бұл олардың тарихи шаруалар екенін және аң аулау мен жинау ісін қосымша түрде жүргізгенін аңғартады. Бұл мәлімет ақсақалдардың сөзімен де расталды, олар көшпелі өмір салтының тарихы туралы ешқандай мәлімет білмейтінін айтты. Олардың аз саны мен оқшауланғандығына байланысты көптеген қиындықтармен күресіп жатыр. Ауылдық Каабонгтағы жолдардың жағдайы нашар, білім беру және денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізу қиын: 2016 жылы тек бір Ик студенті O деңгейін бітірді. 2016 жылы Хиллари Локванг тайпадан парламентке сайланған алғашқы өкіл болды; алайда олар саяси жағынан әлі де шеттетілуде. Ауыл шаруашылығына тәуелді болғандықтан, құрғақшылық пен ашаршылыққа бейім. Кейбір мамандар бұл тайпаның жойылу қаупі төніп тұрғанын мәлімдейді.
Қоғамдар мен мәдениет
Иктер әкелік руларға бөлінеді, олардың он екі руын 1985 жылы Хайне атап көрсеткен. Руларға мұрагерлік лауазым – Джакама Авае жетекшілік етеді.
Сын
Тернбуллдың зерттеулері басқа зерттеушілер арасында дау тудырып отыр, олар оның зерттеу нысандарының көптеген «көріне жақсы» мәлімдемелерінің дұрыстығына күмән келтіреді. Өзін қорғағанда, Тернбулл өзінің қатысушыларының «батыстықтарды жаңылыстыруға бейімділігін» жиі айтады. Бернд Хайн Тернбуллдың 1966 жылғы әдістері мен қорытындыларының кемшіліктерін көрсету үшін 1983 жылғы мысалдар келтіреді: Дәлелдер Тернбуллдың жылдам дамып келе жатқан ик тілі мен дәстүрі туралы білімінің шектеулі екенін, ал аймақтың флорасы мен фаунасы туралы білімі жоқ екенін көрсетеді. Көптеген деректерге сәйкес, ол иктерді «аң аушы-жинаушылардан егіншілікке көшкен» деп бұрмалаған. Алайда, тілдік және мәдени деректер иктердің Кидепо ұлттық паркі құрылмас бұрын ұзақ уақыттан бері егінші болғанын көрсетеді – иктер өздерінің егінші болуына мәжбүр болды деп айтатын жалғыз оқиға. Оның шындық пен ойдан айыру қабілетінің жоқтығы туралы айыптауларын нығайта отырып, Тернбуллдың кейбір ақпарат көздері дидинг халқының мүшелері болып шықты, олар өздерін иктер деп таныстырды. Тернбулл үшін ик диалектісінде аударма жасаған Ломея дидингтің өкілі болды және лингвист Бернд Хайннің (1983 жылы жылдам дамып келе жатқан иктерді зерттеу) мәліметтеріне сәйкес, ик тілін нашар білді. Сонымен қатар, Тернбулл зерттеген алты ауылдың жартысы ик емес адамдар басқарды. Тернбуллдың иктердің мал ұрлап, содан кейін ұрлық жасағандар туралы жалған ақпаратты құрбандарға сату арқылы «екі жақты сауда» жасады дегені Додот округінің басшысының ["әрине, өте оптимистік"] есептерімен де, Моротодағы әкімшінің 1963-1969 жылдардағы жазбаларымен де расталмайды. Көптеген ғалымдардың пікірінше, файлдар мен есептерде мал ұрлығының көп бөлігі Додот округінің кейбір бөліктерінде болған, бірақ ешбір құжатта иктердің мал ұрлағаны туралы ештеңе айтылмаған, бұл сарапшыларды африкалық есеп беру әдістерінің батыстық деректерге ұқсамай, стильдік қиялға бейім екендігіне жетеледі. 1965 жылы Тернбуллдың «иктер арасында жиі және ынталы моногамия емес сексуалдық қатынастар кең таралған» деген мәлімдемесі 1983 жылы батыстық Бернд Хайн сұхбаттасқан ақпарат көздерінің мәлімдемелеріне қайшы келеді. Барлық шындыққа негізделген күмәнге қарамастан, иктер Тернбулл Пирреде болған екі жыл ішінде моногамия емес сексуалдық қатынастың бір ғана жағдайы болғанын хабарлады. Хайн былай деп жазады: «Бастарын ынтамен шайқап, ик ақсақалдары зинақорларды бағанаға байлап өртеу туралы ешқандай дәстүр жоқ екенін айтады». Дегенмен, Тернбуллдың жұмысы оның дереккөздерінің дұрыстығына күмән тудырады. Мәдениеттің жылдам өзгеруін растау үшін батыстық Хайн былай дейді: «Тернбуллдың 1966 жылғы ик мәдениеті туралы есебі кейінірек жасалған көптеген байқаулармен қайшы келеді, кейде мен басқа адамдармен жұмыс істеп жатырмын деген ойға келдім». Хайн Т.О. Бейдельманның қорытындысын қолдады. Бұл кітапты дұрыс социологиялық тұрғыдан талқылау мүмкін емес, себебі бізге деректердің тек шашыраңқы бөліктері ғана ұсынылған. Бұл иктерді зерттеу емес, автордың автобиографиялық портреті, ол иктерді өзінің сезімдерін және өрістегі тәжірибесін білдіру үшін пайдаланады. Оның пікірінше, Тернбулл ик қоғамы өзін-өзі жойған кезде олардың құтқарушылары тайпалық мүшелер болды деп мәлімдеді. Осыған байланысты, 1960 жылдардың ортасында Тернбулл Уганда үкіметіне иктердің көршілерін ығыстыруын жеңілдету үшін «бір топқа он адамнан аспайтын» кездейсоқ тайпа мүшелерін көшіру схемасын ұсынды.
Evidence indicates Turnbull possessed limited knowledge of the rapidly evolving Ik language and tradition and virtually no knowledge of the flora and fauna of the region. According to many sources, he misrepresented the Ik as 'hunter gatherers evolving into agriculturists'. However, linguistic and cultural evidence suggest that the Ik had been farmers long before they were displaced from their hunting/foraging property after the formation of Kidepo National Park the singular event the Ik claim forced them to become farmers. Lending credibility to his allegations of their inability to distinguish reality from fantasy, some of Turnbull's informants are Diding'a people claiming to be Ik. Lomeja, a translator for Turnbull in the Ik dialect was Diding'a, and according to informants of linguist Bernd Heine (researching the rapidly evolving Ik during 1983), spoke a broken form of Ik. Moreover, half of the six villages Turnbull studied were headed by non Ik. Turnbull's claim that Ik steal cattle and then "double deal" by selling elaborate falsehoods concerning the thieves to the victims is not corroborated by the ["admittedly 'highly optimistic'"] Dodoth County Chief's reports, as well as the 1963 69 records of the Administrator in Moroto. According to many scholars, the files and reports suggest the largest number of cattle raids occurred in parts of Dodoth County, but no mention of Ik raiding livestock is in any of these documents, leading experts to conclude any African methods of record keeping tend toward stylized fictions rather than any resemblance to Western methods of factual accounting. The 1965 Turnbull claim that 'frequent and enthusiastic non monogamist sexual activities are common among the Ik' is contrary to claims by informants interviewed by Westerner Bernd Heine in 1983. Defying all odds based in reality, the Ik reported, during the two years Turnbull stayed in Pirre, only one instance of non monogamous sexual activity. Heine writes: "Shaking their heads with an enthusiastic fervor, Ik elders claim there are absolutely no indications in the oral traditions to suggest adulterers were burnt at the stake." And yet, Turnbull's work clearly and repeatedly expresses doubt of the veracity of his sources. Re verifying the velocity of the rapidly evolving culture, the Westerner Heine adds, " Turnbull's 1966 account of Ik culture turned out to be at variance with most later observations to the extent, at times, I was under the impression I was dealing with different people." Heine endorsed the conclusion of T. O. Beidelman. This book cannot be discussed in any proper sociological terms for we are provided with only snatches of data. Rather than a study of the Ik, this is an autobiographical portrait of the author using the Ik as counters for expressing his feelings and experiences in the field. In his opinion, Turnbull stated that as Ik society self destructed, their saviors were tribal individuals. Consequently, during the mid 1960s, Turnbull advocated to the Ugandan government a relocation scheme of random tribal members "with no more than ten people in any re located group" to alleviate the Ik tendency of alienating their neighbors.
Мәдени сілтемелер
Тернбуллдің кітабы Колин Хиггинс пен Деннис Каннанның 1975 жылы жазған "Ик" атты пьесасына материал қамтамасыз етті. Питер Бруктың режиссерлігімен пьеса 1975 жылы Парижде алғаш рет көрсетілді, ал 1976 жылы Лондондағы Корольдік Шекспир компаниясы оны сахнаға қойды. Бұл топ 1976 жылы АҚШ-та гастрольдік сапармен болды, бұл француз салық төлеушілерінің екі жүз жылдығына арналған сыйлық болды. Дәрігер және ақын Льюис Томас "Ик" атты эссе жазды, оны Сэвин Солинг бала кезінде оқып, "Икланд" (2011) атты деректі фильмінің түсірілуіне түрткі болды. Фильмді 2000-шы жылдардың ортасында Spectacle Films шығарды, режиссерлері Солинг пен Дэвид Хилберт болды. Фильм Ик халқының достыққа бейімділігін, олардың қалай өмір сүретінін, отбасылық байланыстарын, музыка мен билерін және актерлік дағдыларын оң жағынан бейнелейді. Деректі фильм тайпа мүшелерінің Чарльз Диккенстің "Рождестволық ән" пьесасын сахналап ойнауын, батыстық мәдениеттегі 'құтқарылу' метафорасы ретінде бейнелейтін көрініспен аяқталады.