Кіріспе
Карлманн (Karlmann, Carlomannus; шамамен 830 – 22 наурыз 880) – Каролингтер әулетінен шыққан франк патшасы. Ол Шығыс Франция патшасы Людовик Неміс пен Бавария графының қызы Хемманың үлкен ұлы болды. Әкесі 856 жылы оны Карантанияның басқарушысы етіп тағайындады, ал 864 жылы оңтүстік-шығыс шекаралық аймақтардың қолбасшысы болды. 876 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Бавария патшасы атанды. Оны Италия патшасы Людовик II мұрагері етіп бекітті, бірақ Италия корольдігін оның туысы Карл Бальд 875 жылы басып алды. Карлманн оны 877 жылы ғана қайтарып алды. 879 жылы ол қабілетсіз болып қалды, мүмкін инсульт салдарынан, және өзінің иеліктерін кіші ағаларына: Баварияны Людовик Кішіге, ал Италияны Шарль Майлыға қалдырды.
Ерте өмір
Карлманның туған күні белгісіз, бірақ шамамен 828 немесе 830 жылдары туған болуы мүмкін. Оның аты әкесінің 829 жылы Вормста өткізген құрылтайы кезінде Алеманнияны билеуге ұмтылуымен байланысты болуы мүмкін. Каролингтер әулетінің алғашқы мүшесі Карлман 741–748 жылдары Алеманнияны биледі және оны франктарға бағындырды. Карлман 840–843 жылдар аралығындағы әкесі мен оның інілері Лотар мен Карл Шалының арасындағы азаматтық соғысқа қатысуға жеткілікті есейген болатын. Оның алғаш рет жазбада кездесетін сәті – 842 жылы Вормста әкесіне Бавария мен Алеманниядан келген күштерді басқарып әкелген кез. Кейін ол оларды әкесі мен інісі (Карл Шалы) бірге екінші інісіне (Лотарға) қарсы шайқасқа бастады. Бұл оның соғысқа толы мансабының бастауы болды. Бір буын өткен соң әулеттің құлдырауын қайғымен еске алған Сент-Галлдың Ноткері Карлманды bellicosissimus деп атады (сөзбе-сөз "ең соғысшыл", немесе тарихшы Эрик Голдбергтің сөзімен айтқанда, "нағыз жауынгер"). 848 жылдың қазан айында Карлман әкесінің Регенсбургте өткен кеңесінде болды, онда славян қолбасшысы (дукс) Прибина Бавария шекарасын қорғаудағы қызметі үшін марапатталды. Бұл үсынысты бекітетін құжатқа Карлман діни қызметкерлерден кейін, әлемдік салтанатты тұлғалардың арасында бірінші болып қол қойды. 840 жылдары Карлман Бавария графы Ратольдтың қызы және Крайхгау графы Сигихардтың әйелі Лиутсвиндпен байланыс жасады. Бұл Карлманның саяси тәуелсіздікке жасаған алғашқы қадамы болды және оның Бавариямен тығыз байланысын көрсетеді. 850 жыл шамасында Лиутсвинд оған Арнульф есімді ұл сыйлады. Бұл есім әулеттік дәстүрді еске түсіретіндей етіп таңдалды (Каролингтер әулетінің негізін қалаушы Мец епископы Арнульф болған), бірақ бұрын ешбір билеуші патша қолданбағандықтан, заңды емес үлкен ұлға лайықты деп есептелді. Атаудың таңдалуы Лиутсвинд пен Карлманның заңды түрде үйленбегенін көрсететін ең сенімді дәлел. 860 жыл шамасында Арнульф пен оның туысы, Карлманның інісі Людовиктің заңды емес ұлы Хью Кобленцте, әкесінің сарайында болды. Бұл жерде әкесі олардың әскери білімін бақылап қана қоймай, олардың әкелерінің жақсы мінез-құлқына кепілдік беру үшін оларды қадағалап отырған болуы мүмкін.
Оңтүстік-шығыс шекарасының күзетшісі
856 жылы Людовик Карлманды алғаш рет өзінің билігімен байланыстырды, оны Карантанияның губернаторы етіп тағайындады. Annales Fuldenses (863) бойынша, оған «Карантаниялықтардың прелаты» (praelatus Carantanis) деген атақ берілді. Бұл оның алғашқы губернаторлық қызметі болғандықтан, Людовик оған бүкіл Паннония маршы бойынша билік бермеді, шекаралық губернатордың (префекттің) дәстүрлі ордасы Тулн қаласында орналасқан еді. Керісінше, Карлманға ішкі аймақ (Карантания) билігі берілді, тәжірибе жинақтау үшін, және әкесі оның тым көп билікті қолға алуға тырысуынан сақтағысы келгендіктен. Карантанияда биліктің алғашқы бекінісін алған Карлман, әкесі билеген аймақтың шекаралық аймақтарында маңызды рөл атқаруға көшті. 857 жылдан бастап Карлман әкесінің жарлықтарына куә болды, ал 858 жылы Ұлы Моравияға қарсы әскери жорылбасқа жетекшілік етуге тағайындалды. 861 жылы Карлман оңтүстік-шығыс аймақтарындағы бірнеше шекаралық қолбасшылармен қақтығысқа түсті, оларды қызметтерінен босатып, өз адалдарымен алмастырды. Бұл әрекет оның әкесінің келісімінсіз жасалды, және 862 жылы ашық қақтығыс басталды, Карлман Моравияның Растиславымен бірігіп, барлық оңтүстік-шығыс аймақтарын бақылауға алды, Баварияға дейін, тіпті Инн өзеніне дейін жетті. Әкесі мен ұлы арасындағы келісу және бітімгершілік әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 863 жылы король Людовик ұлының иеліктеріне басып кірді, Карлманды бағынуға мәжбүр етті және оны тұтқынға алды. Патша Людовик (863) шығыс марштардың губернаторы етіп тағайындаған граф Гундахармен алмастырылған ханзада Карлман 864 жылға дейін әкесінің қамауында болды, содан кейін қашып, Карантанияға оралды. Ол қолдаушылармен қарсы алынып, провинциядағы билікті өз қолына алды. Сол кезде король Людовик Моравияға қарсы жорық жүргізіп жатқан еді, бірақ одан әрі әрекеттерді тоқтатып, оңтүстікке, Карантанияға қарай бет бұрды. Татуласу арқылы қақтығыстан аулақ болды. Әкесі мен ұлы кездесіп, келісімге келді. Карлман әкесіне мойынсұнып, оның орнына шығыс марштардың губернаторы болып тағайындалды. Карлманның 869 жылғы әкесіне жазған хатында шекарадағы жағдай сипатталған. 870 жылы ол Сватоплюкпен келісім арқылы Ұлы Моравияға франк үстемдігін орнатуға қол жеткізді, Сватоплюк оның тағысынан айырылған ағасы Растислав Моравиялықты тұтқындап, Карлманға тапсырды. Франктардың келесі шабуылы кезінде Моравия архиепископы Мефодий де тұтқындалып, Карлманға жіберілді. 871 жылы ол Сватоплюкті тұтқындап, княздыққа тікелей бақылау орнатты, бірақ жағдайды тұрақтандыру үшін оны қызметіне қайта орнатуға шешім қабылдады. Бұл қателік болды, өйткені Моравияға жеткен Сватоплюк Карлманға қарсы шығып, франк әскеріне ауыр үлкен зиян келтірді. 873 жылы Папа Иоанн VIII бірнеше рет араласып, соның ішінде Карлманға да көмек көрсеткеннен кейін, Форххаймда король Людовик пен Сватоплюк елшілері арасында бейбіт келісімге қол жеткізілді, осылайша шығыс шекараларындағы соғыс аяқталды.
Франкфурт ауданы
Болашақтағы династиялық қақтығыстарды болдырмау үшін король Людовик өзінің үш ұлының үкіметтегі орнын реттеуге шешім қабылдады. 865 жылы Франкфуртта болашақ мұрагерлік туралы келісімге қол жеткізілді және жарияланды, осылайша ол Франкфурт бөлісі деп аталды. Бавария мен оңтүстік-шығыс маркалары Карлманға, Саксония мен Франкония Людовик Кішіге, ал Аламанния Чарльз Майлыға бөлді. Әкелері қайтыс болғаннан кейін ғана князьдер белгіленген аймақтардың билеушілеріне айналуға тиіс болды. Олардың ешқайсысына әкесінің тірілігінде патша титулы берілмеді, бірақ олардың мемлекеттік істердегі орны егжей-тегжейлі реттелді, король Людовик патшалық биліктің барлық негізгі құқықтарын өзінде сақтап қалды. Сонымен қатар, корольдің барлық ұлдары өздеріне бөлінген аймақтардың жергілікті аристократиясына үйленді. Карлман Эрнест есімді бавариялық әскери жетекшінің (дукстың) қызына үйленді, оны Бертиниани анналдары «патшаның барлық ұлы адамдарының ең ұлысы» деп сипаттайды. Бұл неке Эрнесттің 861 жылы жаңғырыққа ұшырауы мен қызметтен босатылуынан бұрын болған болуы керек, өйткені Людовик Неміс екінші ұлының 858-59 жылдары жаңғырыққа ұшыраған отбасымен одасып үйленуіне қарсы болды. 870 жылдарға қарай, Бертиниани анналдарында, сол кезде Реймс архиепискобы Гинкмар жазғандай, Карлманның анасы Эмма күйеуін Карлманды бауырларынан артық көруге ынталандырды. Бұл Эмманың саясатқа қатысқан алғашқы тіркелген жағдайы, және ол 869-70 жылдары Людовиктің ауруымен байланысты болуы мүмкін. Өзгеше, тарихшы Эрнст Дюмлер Карлманның «анасының баласы» (Muttersöhnchen) болғанын айтты.
Италияның билеушісі
12 тамыз 875 жылы Италияның Людовик II қайтыс болды, ал оның патшалығын Людовик Неміс өзінің ұлдары Карлман мен Карл үшін, сондай-ақ Карл Балдаң талап етті. Рим папасы Иоанн VIII, мұсылман Сицилиясынан үнемі келіп тұратын қауіп-қатерді ескере отырып, Карл Балданы қолдады. Карлман әскерін Италияға бастап келді, онда Луи II-нің ең жақын үйлерінің бірі – Сан-Клементе-Казаурия монастырына грамота табыс етті. Грамотада Карлман өзін Людовиктің таңдалған мұрагері деп жариялады. "Фульденс жылнамаларында" айтылғандай, Карл оған Италиядан кетуі үшін "көптеген алтын, күміс және құнды тастар" сыйлады. 28 тамыз 876 жылы Людовик қайтыс болды, ал оның ұлдары өздеріне бөлінген патшалықтардың патшалары атанды. 6 қазан 877 жылы Карл Балда қайтыс болды, ал сол айда Карлман Павияда жиналған ақсүйектердің шешімімен Италия королі болып сайланды. Италияға деген құштарлықтың себебі – "патшалықты алғаш рет басып алғанда рұқсат етілген тонау", оның арқасында ізбасарларға сыйлықтар таратылып, әскер жинау мен Альпі тауларын кесіп өтуге кеткен шығындар өтелді. Карлман Италияның Каролингтер әулетінен шыққан екі патшасының бірі болды (оның інісі және мұрагері Карл – екіншісі), өзінің билігінің басында заңдылығын жариялап, жақсы үкімет жүргізу дәстүрлерін сақтау үшін капитулярий шығармаған. Италияда Карлман өзінің ізашарының епископтарды өздерінің епархияларында тұрақты мисси доминици (патшалық өкілдері) етіп бекіткен актісін растады. Ол жаңа ережеге епископтардың сенімін арттыру үшін олардың құзыреттеріне қатысты қосымша шаралар енгізді. Парма епископы Вибодқа қала қабырғасының сыртындағы districtio, яғни уақытша билікті беруі – епископқа берілген алғашқы мұндай сыйлық болды. Карлман қайтыс болған кезде, ізашардың жасаған жеңілдіктерін бекіту және қолдау үшін жаңаларын келіссөздер арқылы алу итальяндық дәстүрге айналды. 876 жылы Карл Папа Иоаннға Сполето және Камерино герцогтықтарында юрисдикциялық құқықтар берді. Ол билікке келгеннен кейін Карлман герцогтар Ламберт I мен Гай III-ті қолдады, олар Карлдың Папаға ұсынған корольдік өкілдігі құқығын үнемі талап етіп келген. 879 жылы Карлман Олонадағы патша сарайының жанындағы Санта-Кристина монастырына жер сыйлады. Монастырь сегізінші ғасырда салынған деген болғанымен, оның Кристинаға бағышталғаны туралы алғашқы жазба Карлманның грамотасында кездеседі. 7 маусым 879 жылғы хатында Папа Иоанн Карл Тырнақтың мұрагері Людовик Тырнақшыны Италияны қорғау үшін келуге көндіре алмады, сондықтан ол бұрын бас тартқан Карлманға жүгінді. Бірақ ол тым кеш болды, сол кезде Карлман денсаулығына қатысты қиындықтарға тап болды. Ол тақтан бас тарғанға дейін Пьяченцада королева Энгельберга құрған Сан-Систо шіркеуіне Олона маңындағы егістіктерді сыйлады. Италияда Карлман Милан мен Павияда динарий (теңге) соқты. Миландық теңгелерде көбінесе CARLOMAN REX, ал павиялықтарда HCARLEMANNVS RE деген жазулар болды. Олардың барлығының бір жағында стильделген ғибадатхана бейнеленген. Карлман Баварияда теңге соқтырмады.
Баварияның билеушісі
Баварияда Карлман Отингте сарай мен монастырдың негізін қайта жаңартты. Ол оны Мәриям Анаға және "Құдайдың көмегімен молдаларын жинаған көптеген басқа да қасиеттілерге" арнады. Әкесімен дос болған тіл біліміндегі ғалым Балдоны өзінің канцлері етіп тағайындады. 878 жылы оған қастандық жасауға тырысқан болуы мүмкін. Annales Iuvavenses мәліметінше, патша Эргольдингте граф Эрменперт пен оның бірнеше әскерлерімен қоршалып алынған, бірақ граф Батыс Францияға қашып, онда Людовик Кекеш оны қабылдады. Карлман өзінің заңды емес ұлы Арнульфты Бавария тағына мұрагер етіп дайындады. Регенсбургте шыққан жарғыда ол оны "патша ұлы" (filius regalis) деп атады, бұл термин "патшаның ұлы" (filius regis) дегенге ұқсас, ол заңды патша ұлының ресми атағы болды. Бұл саясатты Прум аббаты Реджино және Сент-Галл монахтары сияқтылар қолдады, бірақ Карлманның інісі Луиге шағымданған қарсыластары да болды. 879 жылдың басында Карлман ауруға шалдығып, мүмкін инсульттан қабілетсіз қалды. Луи болашақ патша ретінде аристократияның мойынұсынуын алу үшін Баварияға келді. Пасхаға дейін ол кетіп, Арнульф әкесінің атынан патшалықты басқарды. Ол Луиге оларды қалпына келтіруді сұраған бірнеше көрнекті графтарды қызметтен босатып жіберді. Карлман Арнульфтің іс-әрекеттерін оның жарғыларындағы дұға тілектеріне ұлының атын қосу арқылы заңдастыруға тырысты, бірақ қарашада Луи Баварияға келіп, мұрагерлік мәселесін шешуге мәжбүр етті. Ол қуылған графтарды қалпына келтірді және Карлман Бавария тағын інісіне ресми түрде тапсырды. Сондай-ақ, ол Арнульфты Луидің қорғауына алды. Оның інісі Карл Италиядағы билігінің басталуын 879 жылдың қарашасынан бастап санады, демек Карлман Бавариямен бірге осы патшалықтан да бас тартқан болуы мүмкін.
Ауру және өлім
Карлманның жағдайы туралы "Фулденс анналдары" (879) оның дауысын жоғалтып алғанын, бірақ жазу арқылы қарым-қатынас жасай алғанын жазған. Реджино Прумский 880 жылы өзінің жылнамасында оның "әріптерге бой үйреткен" (litteris eruditus) екенін, яғни латын тілінде жаза білгенін айтқан. Реджиноның Карлманға арнаған толық мақтауы:
Ол өте ұлы патша, білімді, христиан дініне берілген, әділ, бейбіт және адал болды. Оның денесінің сұлулығы ерекше, ал физикалық күші таң қалдырарлық еді. Ол өте соғысшыл рухта болды. Әкесімен бірге славян мемлекеттеріне қарсы көптеген соғыстар жүргізді, тіпті одан да көп соғыстарды әкесіз жүргізді. Ол әрқашан жеңіспен оралып, империясының шекарасын даңқты темірмен кеңейтті. Ол өз халқына мейірімді, ал жауларына қорқыныш тудырды. Ол сөйлеу арқылы әдемі, қарапайым және мемлекеттік істерді басқаруға зор дарынмен өнегелі болды. Ол патшалық мәртебенің өзінің белгісі болды. Көптеген дереккөздер Карлманның өлімін 880 жылдың наурызында деп көрсетеді, бірақ "Annales Iuvavenses" оны 21 қыркүйекте деп көрсетеді. Ол Эттингтегі сарайының шіркеуіне жерленді. Карлманнан бір заңсыз ұлы, Арнульф қалды, ол Карлманның бауырларының билігі кезінде Каринтия маркграфы қызметін атқарды, бірақ 887 жылы Шығыс Францияның патшасы, ал 896 жылы император атанды.
That most excellent king was learned in letters, devoted to the Christian religion, just, peaceful, and morally upright. The beauty of his body was exceptional, and his physical strength was a wonder to behold. He possessed a very warlike spirit. He waged numerous wars against the Slavic kingdoms with his father, and even more without him. He always returned the victor in triumph and expanded the borders of his empire with glorious iron. He was mild to his own men and a living terror to his enemies. He was charming in speech, humble, and endowed with great cleverness for managing the business of the realm. He was so skilled that he was the very embodiment of royal majesty. Most sources place Carloman's death in March 880, but the Annales Iuvavenses place it on 21 September. He was buried in the chapel of his palace at Ötting. Carloman left one illegitimate son, Arnulf, who continued as margrave of Carinthia during the reigns of Carloman's brothers, but in 887 became king of East Francia and in 896 emperor.