Кіріспе

Шығыс Кениядағы этникалық топ – камба немесе акамба (кейде вакамба деп атайды) – банту тілінде сөйлейтін халық. Олар негізінен Найробиден Цавоға дейін, сондай-ақ солтүстікке қарай Эмбуға дейінгі Кения аумағында, бұрынғы Шығыс провинциясының оңтүстік бөлігінде қоныстанған. Бұл аймақ Укамани деп аталады және Макуени, Китуи және Мачакос облыстарын құрайды. Олар сонымен қатар Найроби және Момбаса облыстарын қоса алғанда, 8 облыста екінші ірі этникалық топты құрайды.

Шығу тегі

Камбалар банту тайпасынан шыққан. Олар "Акамба" деп те аталады. Олар тілі мен мәдениеті жағынан кикую, эмбу, мбере және меру тайпаларымен тығыз байланысты, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде кениялық жағалаудағы камбе және гириама тайпаларымен де жақын туыс. Камбалар Кения тауының аймағынан бастап, оңтүстік-шығыс Кенияның жазық жерлерінде шоғырланған. Камба халқының алғашқы тобы Кенияның Мачакос округіндегі қазіргі Мбоони төбелеріне қоныстанды. Бұл 17 ғасырдың екінші жартысында болды, содан кейін Мачакос, Макуени және Китуи округтеріне тарады. Кейбір зерттеушілер олардың қазіргі жазық жерлеріне Кения тауының шығысындағы қоныс орнына дейін солтүстік және шығыстан бұрынғы қоныстардан келгенін болжайды.

Тарату

Акамба халқының көп бөлігі Кенияда тұрады және Мачакос, Китуи және Макуени төменгі шығыс округтерінде шоғырланған. 2019 жылғы ұлттық халық санағы бойынша Кенияда 4 663 910 акамба халқы болды, бұл елдегі ең көп халықты құрайтын бесінші тайпа. Мачакос – үш Укамбани округінің ішіндегі ең көп халқы бар округ, онда 1 421 932 тұрғын тұрады. Одан кейін Китуи (1 136 187 тұрғын) және Макуени (987 653 тұрғын) орналасқан. Олар Найроби және Момбаса қалалық округтерінде, сондай-ақ Таита-Тавета, Киамбу, Муранга, Кириньяга, Квале және Килифи округтеріндегі екінші ірі этникалық топты құрайды. Олар масаи халқымен шекаралас жатыр және Ати өзенінен Кибвезиге дейінгі Кения-Уганда темір жолымен нақты бөлінген. ХХ ғасырдың соңына дейін масаи және акамба қауымдары мал ұрлау және жайылым үшін туындаған қақтығыстарға жиі қатысқан, әсіресе жайылымға толы Конза жазықтарында. Бұл отаршылдық үкіметтің қызығушылығын тудырды, ол кооперативтік қоғамды құрды, содан кейін Конза, Пота және Малили ранчоларын құрды, қазіргі Конза технологиялық қаласы орналасқан жер.

Кениядан тыс Камба халқы

Кениядан басқа, камба халқы Уганда, Танзания және Парагвайда да кездеседі. Угандадағы акамба халқының саны шамамен 8 280, Танзанияда – 110 000, ал Парагвайда – 10 000-ға жуық. Оңтүстік Америкадағы Парагвайда камба халқы екі топқа бөлінеді: Камба Куа және Камба Кокуе, олардың ішінде Камба Куа көбірек танымал. Олар 1820 жылы Парагвайге жер аударылған генерал Хосе Гервасио Артигастың ілесімен келген 250 найзагерден ("лансерос де Артигас") тұратын полктің құрамындағы ерлер мен әйелдер ретінде Парагвайға келді. Камба Куа афропарагвай қауымының "орталық мәдени сәйкестігі" деп сипатталатын африкалық дәстүрлі балеттерімен әйгілі.

Тіл

Камбалар Камба тілін (Кикамба деп те аталады) туған тілі ретінде сөйлейді. Ол Нигер-Конго тілдер отбасының банту тармағына жатады. Кикамба әліпбиінде c, f, j, r, x, q және p әріптері жоқ. Суахили тілі акамбаның туған тілімен жақын байланысты, бұл акамба халқының ғасырлар бойы араб саудагерлерімен болған әртүрлі байланыстарының нәтижесінде пайда болған.

Экономика

Көптеген бантулар сияқты, акамбалар да бастапқыда аңшы және жинаушы болған, бірақ кейіннен олар мекендеген кең аумақты білгендіктен, алыс саудамен айналысқан. Олар сондай-ақ көршілес қауымдармен жақсы қарым-қатынаста болды және өте жақсы коммуникация дағдыларына ие болды. Жаңа қоныстанған жерлердің болуына байланысты, олар кейіннен өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруашылық пен мал шаруашылығына көшті. Кенияның ірі қалалары мен қалашықтарындағы қолөнер дүкендері мен галереяларында қойылған мүсіндері олардың өнерге бейімділігін көрсетеді. XVIII ғасырдың ортасында көптеген акамба малшылдары Цаво және Кибвези аймақтарынан шығысқа қарай, жағалауға қарай қозды. Бұл көші-қонның себебі – ауқымды құрғақшылық және малға жайылымның жетіспеушілігі болды. Олар Кения жағалауындағы Мариакани, Кинанго, Квале, Момбаса батысы (Чангамве және Чаани) және Момбаса солтүстігі (Кисауни) аймақтарына қоныстанды, бұл қалалық қоныстардың бастауы болды. Олар әлі де осы қалаларда көптеп кездеседі және қазіргі заманғы Жағалау провинциясының мәдени, экономикалық және саяси өміріне толыққанды сіңіп кеткен. Көптеген белгілі бизнесмендер мен әйелдер, саясаткерлер, сондай-ақ білікті маман ерлер мен әйелдер осы көшпелі малшылардың тікелей ұрпақтары болып табылады.

Колониялық жүйе мен XIX ғасыр

XIX ғасырдың соңында арабтар акамбалардан жағалау саудасын тартып алды, ал акамбалар араб және суахили саудагерлері мен ішкі аймақтардағы тайпалар арасында делдалдық қызмет атқарды. Олардың сауда-саяхаттары оларды Аралық Шығыс, Үндістан және Қытай нарықтарына піл сүйегі, бағалы тастар және кейбір құлдарды жинап жеткізетін керуендерге жол көрсетуші ретінде тамаша етіп көрсетті. Ерте еуропалық саяхатшылар да Оңтүстік-Шығыс Африканы зерттеу экспедицияларында оларды кең білімі және көптеген қоғамдармен бейтарап қарым-қатынас болғандықтан нұсқаушы ретінде пайдаланды. Британдық колониялық шенеуніктер камбаларды Африкадағы ең үздік жауынгерлік тайпа және шебер мергендер деп санады. Камбалар өздері де осы аталымды қуана қабылдап, колониялық армияға көптеп қатысты. Мау-Мау төтенше жағдайы кезінде Корольдің Африкалық атқыштарында (КАР, Ұлыбританияның Шығыс Африкадағы отаршылдық армиясы) қызмет еткен камбалардың адал "Патшаның сарбаздары" екенін сеніммен мәлімдегеннен кейін, Шығыс Африка Командасының баспасөз хабарламасында камбалар "жауынгерлік тайпа" деп сипатталды. 1950 жылдардың басындағы басқа колониялық байқаушылар да осы пікірді қолдады, камбаларды қайратты, күшті, батыл және "механикаға бейім тайпа" деп санады. Көптеген офицерлердің пікірінше, "Африкадағы ең жақсы [әскери] материал" саналатын камбалар КАР-ды аскарилермен (әскерлермен) қамтамасыз етті, бұл көрсеткіш жалпы кениялық халықтың үлесінен үш-төрт есе жоғары болды. 1938 жылы камба халқы британдық отаршылдардың мал бақылау заңына наразылық білдіріп, мал шаруашылығына қарсы күресті. Олар заң күшін жойғанға дейін ағылшындармен бейбіт жолмен күресті. Акамба халқы үшін жаңбырдың жаупай тұруы ритуалдық араласуды қажет ететін оқиға саналады. Сондықтан олар Килуми деп аталатын жаңбыр шақыру биін орындайды. Бұл – рухани баталар, қимылдар, құрбандықтар мен дұғалар арқылы қоршаған ортаның тепе-теңдігін қалпына келтіруге арналған емдеу ритуалы. Акамба халқының айтуынша, Килуми камбаның пайда болуының бастапқынан бері бар. Бұл ритуалда символдық би қимылдары рәсімнің мақсатына жетудің басты күші ретінде баса назар аударылады. Бидің мәні оның рухани жатырында, шын мәнінде, осы рухани аспект Африкалықтар мен олардың ұрпақтарының билерін ерекшелендіреді. Осы себепті ритуалдардың мәнін түсіну маңызды. Би ритуалдары қатысушыларды саяхатқа шығарады, олардың түрленуіне көмектеседі, рухани араласуды шақыру арқылы қолдағы мәселені шешуге бағытталған. Акамбаның отаршылдық "бейбіттендіруге" қарсылығы көбінесе зорлықсыз сипатта болды. Колониялық үкіметке қарсылық көрсеткен ақамба басшыларының ең танымалдары: Сёкимау, Сётуне ва Катукье, Муинди Мбингю, ал кейінірек Пол Нгеи, ДжД Кали және Килунгудан Малу. Нгей мен Кали отаршылдыққа қарсы наразылықтары үшін колониялық үкімет тарапынан түрмеге қамалды. Сётун ва Катукье жергілікті халықтан мал тәркілеген британдық отаршыл үкіметке қарсы бейбіт наразылық акциясын ұйымдастырды. Муинди Мбингю Масаку ауданындағы Муа төбелері маңындағы ұрланған жерлер мен малдарды қайтару үшін тағы бір наразылық науқанын басқарғаны үшін тұтқындалды, оларды британдық қоныстанушылар өздеріне иеленді. ДжейДи Кали Пол Нгеймен бірге Кения халқын Кенияны қайтару үшін Мау Мау қозғалысына қосылды. Бұл қозғалыс 1952-1960 жылдар аралығында болды. Ол сол кездегі үкімет пен азаттық күрескерлері арасындағы шайқас кезінде Капенгурияда тұтқындалды.

Акамба отбасы

Акамба мәдениетінде (Муси) деп аталатын отбасы қоғамда орталық рөл атқарады. Акамбаның кеңейтілген отбасы немесе кланы – мбай деп аталады. Отбасының басшысы болып табылатын ер адам әдетте, сауда, аң аулау, мал өсіру немесе егіншілік сияқты қоғамда танымал экономикалық қызметпен айналысады. Ол Нау, Тата немесе Аса деп аталады. Әйел күйеуінің қызметіне қарамастан, күйеуінің үйіне келгеннен кейін берілген өз жер учаскесінде жұмыс істейді. Ол отбасы мүшелерінің жейтін тағамының көп бөлігін қамтамасыз етеді. Ол жүгері, қарақұмық, тәтті картоп, тымақ, бұршақ, көгершін бұршағы, жасыл шөптер, тамыржемістер, кассава және салқын аймақтардағы Кангундо, Килунгу және Мбоони сияқты жерлерде ямс өсіреді. Балаларды тәрбиелеу – ананың міндеті. Тіпті ересектерге жеткен балалар да анасының тілегіне қайшы келмеуі керек. Анасы – Мвайтиу ("Біздің Біреуіміз") деп аталады. Өз балалары мен туған сіңлілерінің және інілерінің арасында көп айырмашылық жасалмайды. Анасының інісіне "инаимуа", анасының әпкесіне "мвендия", әкесінің інісіне және әпкесіне "мвендвау" деп тіл қатады. Әке жағынан туысқандарына "уа аса" немесе "уа’иа" (ерлер үшін – "мванааса" немесе "мванаа’иа", ал әйелдер үшін – "мвиту уа’аса" немесе "мвиту уа’иа") деп, ал ана жағынан туысқандарына (ана жағынан) "уа мвендия" (ерлер үшін – "мванаа мвендия"; әйелдер үшін – "мвиту уа мвендия") деп айтады. Балалар көбінесе бір үйден екінші үйге оңай көшіп, күйеу балалары мен қарындастарының күтімінде жүреді, олар олардың де-факто ата-аналары болып табылады. Әжелер (әйелдер) немесе (әжелер) деп аталатын ата-аналар үйдегі қиындық тудырмайтын жұмыстарға көмектеседі, мысалы, арқан жасау, былғары өңдеу, ара ұяларын ойып жасау, үш аяқты ағаш орындықтар, кальбашаларды тазалау және безендіру, садақ және жебе жасау және т.б. Егде жастағы әйелдер жерді өңдеуді жалғастырады, өйткені бұл тәуелсіздік пен экономикалық қауіпсіздіктің көзі ретінде қарастырылады. Олар сондай-ақ жергілікті нарықтарда сауда жасайды, бірақ бұл олардың жалғыз қызметі емес. Қазіргі заманғы Акамба отбасында әйелдер, әсіресе қалалық аймақтарда, Кенияның әлеуметтік-экономикалық дамуына сәйкес оқыту, құқық, медицина, медбикелік, хатшылық жұмыс, басқару, тігін және басқа да міндеттерді орындайды. Камба рулары: Анзауни, Аомбе, Акитонд, Амвей (Ангвина), Атви, Амуми, Аэтанга, Атанга, Амутей, Аэвани, Акитуту, Амбуа, Айини, Аси, Акими, Амути, Амунда.

Киім және костюмерлік бұйымдар

Қазіргі заманғы акамба тайпасының өкілдері, Кенияның көпшілігі сияқты, көбінесе батыс/еуропалық киімдерін киеді. Ерлер шалбар мен көйлек киеді. Жас ұлдар көбінесе шорт пен қысқа жеңді жейде киеді, әдетте мақтадан немесе футболкадан тігілген. Дәстүр бойынша, акамба еркектері жануар терісінен немесе ағаш қабығынан жасалған былғарыдан қысқа белдік киетін. Олар көбінесе мыс пен қоладан жасалған көптеген әшекейлер тағатын, олар мойынға тағылатын әшекейлер, білезіктер мен тобыққа тағылатын әшекейлерден тұратын. Қазіргі заманғы акамба қоғамындағы әйелдер де еуропалық үлгідегі киімдерді таңдайды – көйлектер, юбкалар, шалбарлар, джинсы және шорттар, Кенияда қол жетімді кең ассортименттегі маталардан жасалған. Бірақ, негізінен, юбка – дәстүрлі және артық көрінетін киім. Бұрын әйелдер тізеге дейін жететін, былғарыдан немесе ағаш қабығынан тігілген, мұқтармамен безендірілген юбка киетін. Олар суахили және араб саудагерлерінен алынған мұқтармадан жасалған әшекейлер тағатын. Шаштарын толығымен қырқып, мұқтармамен әшекейленген басына белдік тағатын. Әртүрлі килуми немесе би тобы өздерін басқа топтардан ажырату үшін би кезінде ұқсас түстер мен үлгілердегі мұқтарма киетін. Дәстүр бойынша, ерлер де, әйелдер де, әсіресе базарға немесе қонаққа барғанда былғары сандал киетін. Алайда, үйде немесе егістікте жұмыс істегенде олар жалаңаяқ жүретін. Мектеп оқушылары, ұлдар мен қыздар, біркелкілік пен теңдік рухын сақтау үшін шаштарын қырқып тастайды. Қазіргі таңда ең танымал камба суретшілері: Кен Вамария, Кативуи, Китунгу, Катомби, Майма, Вуся Унгу және т.б. Кен Вамария Укабаньдегі ең үздік суретші және ең бай кениялық суретші деп есептеледі (Киоко, 2012).