Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мотивациялық теориялардың бір бөлігі
Subset of motivational theories
Мазмұн теориясы – адамдарды не нәрсеге жігерлендіретінін анықтауға тырысатын мотивациялық теориялардың бір бөлігі. Мотивацияның мазмұндық теориялары көбінесе адамдардың іс-әрекеттерін қозғайтын қажеттіліктер жүйесін сипаттайды. Егер мотивацияның процестік теориялары біздің жігерленуіміздің мінез-құлқымызға қалай және неге әсер ететінін түсіндіруге ұмтылса, мазмұндық теориялар осы жігерленулердің немесе қажеттіліктердің қандай екенін анықтауға бағытталған. Мазмұн теориясына Дэвид МакКлелланд, Абрахам Маслоу және басқа да психологтардың еңбектері кіреді.
Content theory is a subset of motivational theories that try to define what motivates people. Content theories of motivation often describe a system of needs that motivate peoples' actions. While process theories of motivation attempt to explain how and why our motivations affect our behaviors, content theories of motivation attempt to define what those motives or needs are. Content theory includes the work of David McClelland, Abraham Maslow and other psychologists.
Макгрегордың Х және Y теориясы
Дуглас Макгрегор екі түрлі мотивациялық теорияны ұсынды. Менеджерлер көбінесе осы екі теорияның бірін қабылдайды және қызметкерлеріне осы сенімге сәйкес қарауы мүмкін. Х теориясы бойынша, қызметкерлер жұмысты ұнатпайды және одан қашуға тырысады, сондықтан оларды жұмыс істеуге мәжбүрлеу қажет. Көптеген жұмысшылар жауапкершілікті қаламайды, амбицияға ие емес және жұмындағы қауіпсіздікті ең бастысы деп санайды. Ал Макгрегор жеке өзі, Y теориясының көбірек негізді екенін айтқан. Бұл теорияға сәйкес, қызметкерлер жұмысты табиғи процесс ретінде қарастыра алады, шығармашылыққа қабілетті, өздігінен мотивациялана алады және жауапкершілікті бағалайды. Бұл көзқарас қазір кең таралған, себебі адамдар өздігінен жұмыс істейтін командалардың тиімділігін жақсырақ түсіне бастады.
Douglas McGregor proposed two different motivational theories. Managers tend to believe one or the other and treat their employees accordingly. Theory X states that employees dislike and try to avoid work, so they must be coerced into doing it. Most workers do not want responsibilities, lack ambition, and value job security more than anything else. McGregor personally held that the more optimistic theory, Y, was more valid. This theory holds that employees can view work as natural, are creative, can be self motivated, and appreciate responsibility. This type of thinking is popular now, with people becoming more aware of the productivity of self empowered work teams.
ERG теориясы
ERG теориясы Клейтон Алдерфер Маслоудың қажеттіліктер иерархиясын кеңейту ретінде ұсынған. Бұл теорияда тіршілік немесе физиологиялық қажеттіліктер негізге алынған. Оларға тамақ, су, баспана және қауіпсіздік сияқты қажеттіліктер кіреді. Одан кейін – байланыс қажеттіліктері, яғни басқа адамдармен немесе топпен байланыста болу қажеттілігі. Бұл қажеттіліктер қарым-қатынастар құру және сақтау арқылы қанағаттандырылады. Иерархияның ең жоғасында – өсу қажеттіліктері, жеке жетістіктерге жету және өзін-өзі дамыту қажеттіліктері тұрады. Егер адам өсу қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысып, үнемі тоқырап қалса, байланыс қажеттіліктері қайтадан маңызды болады. Бұл құбылыс – көңіл көшіру регрессиясы деп аталады.
ERG Theory was introduced by Clayton Alderfer as an extension to the famous Maslow's Hierarchy of Needs. In this theory, the existence or physiological needs are at the base. These include the needs for things such as food, drink, shelter, and safety. Next come the Relatedness Needs, the need to feel connected to other individuals or a group. These needs are fulfilled by establishing and maintaining relationships. At the top of the hierarchy are Growth Needs, the needs for personal achievement and self actualization. If a person is continuously frustrated in trying to satisfy growth needs, relatedness needs will re emerge. This phenomenon is known as the frustration regression process.
Герцбергтің мотивация-гигиена теориясы (Екі фактор теориясы)
Фредерик Герцберг жұмыстан қанағаттану мен қанағаттанбаушылықтың бір-бірімен байланысты емес, екі бөлек шкала екенін айтты. Яғни, Герцберг гигиеналық факторлар деп атаған белгілі бір жағдайлар адамды жұмысына наразы етуі мүмкін. Осы жағдайларға, жалақы, жұмыс орнының тұрақтылығы және физикалық ортасы кіреді, бірақ олар ешқашан жұмыстан қанағаттануға әкелмейді. Ал мотивациялық факторлар жұмыстан қанағаттануды арттыра алады. Қызметкерлерге мойындық көрсету, жауапкершілік беру немесе жетістікке жетуге мүмкіндік беру олардың қанағаттануына себеп болуы мүмкін.
Frederick Herzberg felt that job satisfaction and dissatisfaction do not exist on the same continuum, but on dual scales. In other words, certain things, which Herzberg called hygiene factors, could cause a person to become unhappy with their job. These things, including pay, job security, and physical work environment, could never bring about job satisfaction. Motivating factors, on the other hand, can increase job satisfaction. Giving employees things such as a sense of recognition, responsibility, or achievement can bring satisfaction about.
Қажеттілік теориясы
Дэвид МакКлелланд адамдардың қажеттіліктерін түсіну үшін бір тұжырымдама ұсынды, ол олардың мотивациясы мен мінез-құлқын түсінуде маңызды рөл атқарады. Ол үш санатқа бөлінеді: жетістікке ұмтылу қажеттілігі, қарым-қатынас қажеттілігі және билікке ұмтылу қажеттілігі. Жетістікке ұмтылу қажеттілігі – алға жылжу және сәттілікке жету туралы ұғым. Қарым-қатынас қажеттілігі – адамдармен бірге болу және әлеуметтік ортада жақсы қабылдану тілегі. Оған топқа мүше болу және конформизмге ұмтылу да кіреді. Билікке ұмтылу қажеттілігі – басқаларды және өзіңді бақылауға құштарлық. Бұл сені қоршаған әлемде басшылық етуге және жағдайларды өзгертуге мүмкіндік береді. Жетістікке ұмтылу қажеттілігі жоғары адамдар осы тілегін қанағаттандыру үшін бәсекелестікке бейім. Қарым-қатынасқа мұқтаж адамдар клубтарға, топтарға және командаларға қосылып, осы қажеттілігін қанағаттандыруға тырысады. Билікке ұмтылу қажеттілігі бар адамдар ұйымдардағы жоғары лауазымдарға үміттенеді және осы үстемдікті жүзеге асыру мүмкіндіктерін іздейді, бұл осы қажеттілікті қанағаттандыратын іс-әрекеттер. Бір адамда үш санаттағы қажеттіліктердің болуы мүмкін емес деуіміз дұрыс емес. Адам бір уақытта қарым-қатынасқа және билікке ұмтылу қажеттіліктерін сезінуі мүмкін. Бұл алғашқыда қайшылықақандай көрінсе де, кейбір жағдайларда екі қажеттілік те қанағаттандырылуы мүмкін. Сонымен қатар, уақытқа байланысты қажеттіліктердің күші өзгеруі мүмкін. Мысалы, адам жалғыздық сезімінде қарым-қатынасқа мұқтаж болса, басқа уақытта іс-шара ұйымдастыру тапсырылғанда билікке ұмтылу қажеттілігі күшейеді. Қажеттіліктер жағдайдың өзгеруімен туындауы және өзгеруі мүмкін.
David McClelland proposed a context for understanding the needs in people, which holds significance in understanding their motivations and behaviors. It is subdivided into three categories: the Need for Achievement, the Need for Affiliation, and the Need for Power. The Need for Achievement refers to the notion of getting ahead and succeeding. The Need for Affiliation is the desire to be around people and be well received socially. It also includes the desire for being a member in a group and conformity. The Need for Power is the desire for control over others and over yourself. It confers the need to be able to exercise direction in the world surrounding you, and cause things to happen. Individuals who have high needs for achievement will tend to engage in competitive activities in order to fulfill this desire. Individuals who need to feel affiliated will tend to join clubs, groups and teams to satiate that want. Individuals who have the need for power will seek activities which likewise satisfy this need, such as, running for high positions in organizations and seeking opportunities to exercise that dominance. This is not to say that one person cannot have needs spanning all three categories. A person may have the need for affiliation at the same time they have the need for power. While this may initially seem contradictory, there are instances where both needs can be fulfilled. Also, timing may connote different strengths of needs at different moments. So, while a person may strongly feel the need to affiliate during times of loneliness, they may at another time feel the strong need for power when instructed to organize an event. Needs may arise and change along with a change of context.
Жыныстық қатынас, ләззатқұмарлық және эволюция
Гедонизм тақырыбын талқылаған алғашқы ықпалды тұлғалардың бірі Сократ болды, ол б.з.д. 470–399 жылдар аралығында ежелгі Грецияда осы мәселені көтерген. Сократ түсіндіргендей, гедонизм – адамның ләззатты бақыттап, азабын азайтуға ұмтылатын мотивациясы. Адамның ләззаттан гөрі көп азапқа ұшырауы мүмкін жағдай – мінез-құлқының салдары туралы білімінің жетіспеуі ғана. Жыныстық қатынас – адамдардың іздейтін ләззаттарының бірі. Жыныстық қатынас Маслоудың қажеттіліктер иерархиясының бірінші деңгейінде орналасады. Бұл ауа, жылу немесе ұйқы сияқты қажетті физиологиялық қажеттілік, егер денеде жетіспесе, қалыпты жұмыс істемейді. Жыныстық қатынастан алынатын оргазмсыз адам "азап" сезінеді, ал гедонизм болжағандай, адам осы азапты жою үшін жыныстық қатынасқа ұмтылады. Алайда, жыныстық қатынас негізгі қажеттілік ретінде Маслоу иерархиясының үшінші деңгейіндегі жыныстық жақындыққа деген қажеттіліктен өзгеше. Жыныстық құштарлықтан өзге, романтикалық махаббаттың мотивациясы да түрдің өмір сүруі үшін эволюциялық функцияға ие. Эмоционалдық деңгейде романтикалық махаббат жатақтық қажеттілікті қанағаттандырады. Сондықтан, бұл – ләззат іздеудің тағы бір гедонистік жолы. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, романтикалық махаббат ата-ана мен бала арасындағы байланысты құрайды. Бұл байланыс ата-ананың баласын бірге күтіп-бағуын және қорғауын қамтамасыз етеді. Балаларды бірге тәрбиелеу ұрпақтың аман қалу мүмкіндігін арттырады және олардың гендерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізеді, осылайша түрдің өмір сүруін қамтамасыз етеді. Романтикалық байланыс болмаса, еркек жыныстық құштарлығын мүмкіндігінше көп әйелмен қанағаттандыруға тырысады, ал аналық баласын жалғыз өзі тәрбиелейді. Бір ата-анамен бала тәрбиелеу екі ата-анамен тәрбиелеуге қарағанда қиын, және баланың аман қалуына кепілдік аз. Сондықтан романтикалық махаббат ата-ананың бірге болуын қажет ететін міндеттеме мәселесін шешеді; бір-біріне адал және сенімді жандар өзара өмір сүрудің артықшылықтарын көреді. Эволюция шеңберінде Дарвиннің "жыныстық таңдау" термині де бар. Бұл аналықтың ұрықтандыру үшін еркекті қалай таңдайтынына қатысты. Еркек жоғарыда аталған себептерге байланысты жыныстық қатынасқа ұмтылады, бірақ оған жету жолы оның қасиеттеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір аналықтар негізінен өмір сүруге ұмтылады және дене күшімен қорғауға немесе қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етуге қабілетті жұпты бағалайды (адамдар арасында). Ал кейбір аналықтар сүйкімділікке көбірек тартылады, себебі ол адал және сенімді жары болуға және бала тәрбиесінде жақсы серік болуға нұсқау береді. Қорытындылай келе, жыныстық қатынас – физиологиялық және психологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыратын, эволюция принциптерімен басқарылатын ләззат іздеу мінез-құлқы.
One of the first influential figures to discuss the topic of hedonism was Socrates, and he did so around 470–399 BCE in ancient Greece. Hedonism, as Socrates described it, is the motivation wherein a person will behave in a manner that will maximize pleasure and minimize pain. The only instance in which a person will behave in a manner that results in more pain than pleasure is when the knowledge of the effects of the behavior is lacking. Sex is one of the pleasures people pursue. Sex is on the first level of Maslow's hierarchy of needs. It is a necessary physiological need like air, warmth, or sleep, and if the body lacks it will not function optimally. Without the orgasm that comes with sex, a person will experience "pain," and as hedonism would predict, a person will minimize this pain by pursuing sex. That being said, sex as a basic need is different from the need for sexual intimacy, which is located on the third level in Maslow's hierarchy. In addition to sexual desire, the motivation for romantic love runs parallel in having an evolutionary function for the survival of a species. On an emotional level, romantic love satiates a psychological need for belonging. Therefore, this is another hedonistic pursuit of pleasure. From the evolutionary perspective, romantic love creates bonds with the parents of offspring. This bond will make it so that the parents will stay together and take care of and protect the offspring until it is independent. By rearing the child together, it increases the chances that the offspring will survive and pass on its genes themselves, therefore continuing the survival of the species. Without the romantic love bond, the male will pursue satiation of his sexual desire with as many mates as possible, leaving behind the female to rear the offspring by herself. Child rearing with one parent is more difficult and provides less assurance of the offspring's survival than with two parents. Romantic love therefore solves the commitment problem of parents needing to be together; individuals that are loyal and faithful to one another will have mutual survival benefits. Additionally, under the umbrella of evolution, is Darwin's term sexual selection. This refers to how the female selects the male for reproduction. The male is motivated to attain sex because of all the aforementioned reasons, but how he attains it can vary based on his qualities. For some females, they are motivated by the will to survive mostly, and will prefer a mate that can physically defend her, or financially provide for her (among humans). Some females are more attracted to charm, as it is an indicator of being a good loyal lover that will in turn make for a dependable child rearing partner. Altogether, sex is a hedonistic pleasure seeking behavior that satiates physical and psychological needs and is instinctively guided by principles of evolution.
"16 негізгі тілек" теориясы
6000-нан астам адамға қатысты зерттеулердің нәтижесінде Рейс барлық дерлік адам әрекеттерін 16 негізгі қалау басқарады деген пікірді ұсынды. Осы модельде біздің іс-қимылдарымызға түрткіс беретін және біздің жеке басымызды анықтайтын негізгі қалаулар:
Starting from studies involving more than 6,000 people, Reiss proposed that 16 basic desires guide nearly all human behavior. In this model the basic desires that motivate our actions and define our personalities are:
Табиғи теориялар
Табиғи жүйе адамдардың жоғары деңгейдегі қажеттіліктері бар екенін болжайды, бұл жұмысты ұнатпайтын және тек сыйақы мен жазаға жауап беретін адамдар туралы рационалды теориямен қарама-қайшы келеді. Макгрегордың Y теориясына сәйкес, адамның мінез-құлқы қажеттіліктердің иерархиясын қанағаттандыруға негізделген: физиологиялық, қауіпсіздік, әлеуметтік, өзіндік құндылық және өзін-өзі жүзеге асыру. Физиологиялық қажеттіліктер ең төменгі және ең маңызды деңгей болып табылады. Бұл негізгі қажеттіліктерге тамақ, демалыс, баспана және физикалық жаттығулар кіреді. Физиологиялық қажеттіліктер қанағаттандырылғаннан кейін, қызметкерлер қауіпсіздік қажеттіліктеріне назар аудара алады, оларға "қауіптен, қатерден және кемшіліктерден қорғау" кіреді. Мейоның сөзіне қарағанда, әлеуметтік құрылымдағы өзгерістер жұмыс орнын одан да икемді және бейімделгіш етеді. Осының салдарынан, жеке қызметкерлер топқа мүше болу арқылы қамтамасыз етілетін тұрақтылық және қауіпсіздік сезімін жоғалтты. Дегенмен, егер командалар жұмыста үнемі ауысып отырса, қызметкерлер алаңдап, шаршап, ақылдан асып, олармен жұмыс істеу қиынға соғады. Рационалды мотивация теориясынан өзгеше, табиғи жүйе бойынша адамдар экономикалық мүдделермен ғана жетектелмейді. Мысалы, тікелей еңбекақы жүйесі қызметкерлерге олардың өндірген әрбір бірлігі үшін төлейді. Bank Wiring Observation Room сияқты зерттеулерге сүйенсек, бірлік бағасы бойынша ынталандыру жүйесі өндірістің артуына әкелмейді.
The natural system assumes that people have higher order needs, which contrasts with the rational theory that suggests that people dislike work and only respond to rewards and punishment. According to McGregor's Theory Y, human behavior is based on satisfying a hierarchy of needs: physiological, safety, social, ego, and self fulfillment. Physiological needs are the lowest and the most important level. These fundamental requirements include food, rest, shelter, and exercise. After the physiological needs are satisfied, employees can focus on safety needs, which include "protection against danger, threat and deprivation." Because of structural changes in the social order, the workplace is more fluid and adaptive according to Mayo. As a result, individual employees have lost their sense of stability and security, which can be provided by being a member of a group. However, if teams continuously change within jobs, then employees feel anxious, empty, and irrational and become harder to work with. Unlike the rational theory of motivation, people are not driven toward economic interests per the natural system. For instance, the straight piecework system pays employees based on each unit of their output. Based on studies such as the Bank Wiring Observation Room, using a piece rate incentive system does not lead to higher production.
Рационалды мотивациялар
Адамдардың рационалды екендігі және адам мінез-құлқының ақыл-оймен басқарылатындығы туралы идея көне заманнан келе жатыр. Дегенмен, соңғы зерттеулер (мысалы, қанағаттану туралы) «гомо экономикус» немесе толыққанды рационалдылық идеясын күрт әлсіретіп, шектеулі рационалдылыққа көбірек баса назар аударды. Мінез-экономика саласы экономикалық агенттердегі рационалдылықтың шектерімен ерекше айналысады.
The idea that human beings are rational and that the human behavior is guided by reason is an old one. However, recent research (on satisfying for example) has significantly undermined the idea of homo economicus or of perfect rationality in favor of a more bounded rationality. The field of behavioral economics is particularly concerned with the limits of rationality in economic agents.
Көтерме теориясы: ішкі және сыртқы мотивация
Мотивацияны ішкі (ішкі немесе қызметтің өзінде бар) мотивация және сыртқы (сыртқы сыйлыққа немесе жазаға байланысты) мотивация деп аталатын екі түрлі теорияға бөлуге болады.
Motivation can be divided into two different theories known as intrinsic (internal or inherent in the activity itself) motivation and extrinsic (contingent on external rewards or punishment) motivation.
Сыртқы мотивация
Сыртқы мотивация адамнан тыс жағдайлардың ықпалынан туындайды. Сыртқы мотивациядағы ең қиын сұрақ – адамдар қайдан мотивация алады және оны табандылықпен жалғастырады. Әдетте сыртқы мотивация адамның ішкі мотивациядан ала алмайтын нәтижелерге жету үшін қолданылады. Мысалы, егер адам теннис ойнау арқылы жүлде алуды мақсат тұтса, бұл сыртқы мотивация болады. Ал егер адам ойынды ләззат алып ойнаса, онда бұл ішкі мотивация болады. Әлеуметтік психологиялық зерттеулер сыртқы ынталандырулардың артық ақталуға және ішкі мотивацияның төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Осыны көрсететін бір зерттеуде сурет салғаны үшін лента мен алтын жұлдыз сыйлық күткен (және алған) балалар, күтпеген сыйлық алған балаларға қарағанда, кейінірек сурет салу материалдарымен ойнауға аз уақыт жұмсады. Бұл адам сыйлық күтсе, нәтижеге мән бермейтінін көрсетеді. Ал сыйлық күтпесе, тапсырмаға көбірек қызығушылық танытады. Сыртқы ынталандырулардың беруі қызметтің тартымдылығын төмендетсе де, жазалау қаупі сияқты сыртқы шектеулерді қолдану, керісінше, сол қызметке деген қызығушылықты арттыруы мүмкін. Бір зерттеуде балаларға тартымды ойыншықпен ойнамау үшін жұмсақ ескерту жасалғанда, бұл ескерту баланың ойыншыққа деген қызығушылығын арттырды, бұл ойыншық бұрын бала үшін ескерту болмағанда қажет емес еді. Сыртқы мотиваторлардың артықшылығы – олар жұмысқа ынталандырып, мақсатқа жетуге көмектеседі. Сыйлықтар материалдық және пайдалы. Михали Чиксентмихали «Ағын» теориясын «Адамдар қандай да бір іс-әрекетке соншалықты берілген күйде болады ki, басқа ештеңе маңызды көрінбейді; тәжірибе соншалықты қызықты ki, адамдар оны үлкен құрбандықтарға барып, оны жасау үшін ғана жалғастыра береді» деп сипаттады. «Ағын» теориясының идеясын алғаш рет Чиксентмихали ұсынған. Мотивация тұрғысынан қарағанда, ағын – тым қиын, көңілді қалдыратын немесе ашуландыратын, немесе тым оңай, тым тез орындалатын іс-әрекет емес. Егер адам толық ағынға қол жеткізсе, онда іс-әрекет ең жоғары әлеуетіне жеткен болады. Чиксентмихали ағынның 8 сипаттамасын былай сипаттайды: тапсырмаға толық назар аудару, мақсаттар мен сыйақының анықтығы және дереу кері байланыс, уақыттың өзгеруі (уақыттың жылдамдауы/баяулауы), тәжірибе өздігінен құнды, күш-жігерсіздік және оңайлық, қиындық пен дағдылар арасындағы тепе-теңдік, іс-әрекет пен сананың бірігуі, өзіне сыни қараудың жоғалуы және тапсырманы бақылау сезімі.
Extrinsic motivation comes from influences outside of the individual. In extrinsic motivation, the harder question to answer is where do people get the motivation to carry out and continue to push with persistence. Usually, extrinsic motivation is used to attain outcomes that a person wouldn't get from intrinsic motivation. For example, if an individual plays the sport tennis to receive an award, that would be extrinsic motivation. VS. if the individual plays because he or she enjoys the game, which would be intrinsic motivation. Social psychological research has indicated that extrinsic rewards can lead to overjustification and a subsequent reduction in intrinsic motivation. In one study demonstrating this effect, children who expected to be (and were) rewarded with a ribbon and a gold star for drawing pictures spent less time playing with the drawing materials in subsequent observations than children who were assigned to an unexpected reward condition. This shows how if an individual expects an award they don't care about the outcome. VS. if an individual doesn't expect a reward they will care more about the task. While the provision of extrinsic rewards might reduce the desirability of an activity, the use of extrinsic constraints, such as the threat of punishment, against performing an activity has actually been found to increase one's intrinsic interest in that activity. In one study, when children were given mild threats against playing with an attractive toy, it was found that the threat actually served to increase the child's interest in the toy, which was previously undesirable to the child in the absence of threat. Advantages of extrinsic motivators are that they easily promote motivation to work and persist to goal completion. Rewards are tangible and beneficial. Mihaly Csikszentmihalyi described Flow theory as "A state in which people are so involved in an activity that nothing else seems to matter; the experience is so enjoyable that people will continue to do it even at great cost, for the sheer sake of doing it." The idea of flow theory was first conceptualized by Csikszentmihalyi. Flow in the context of motivation can be seen as an activity that is not too hard, frustrating or madding, or too easy boring and done too fast. If one has achieved perfect flow, then the activity has reached maximum potential. Csikszentmihalyi describes 8 characteristics of flow as the complete concentration on the task, clarity of goals & reward in mind and immediate feedback, transformation of time (speeding up/slowing down of time), the experience is intrinsically rewarding, effortlessness & ease, a balance between challenge and skills, merged actions and awareness, loss of self conscious rumination and a feeling of control over the task.
Мінез-құлық теориясы
Көптеген мотивация теориялары менталистік көзқарасқа ие болғанымен, мінез-құлықтанушылар тек байқалатын мінез-құлыққа және тәжірибелік деректерге негізделген теорияларға назар аударады. Бихевиоризм тұрғысынан мотивация – әр түрлі мінез-құлықты тудыратын, тоқтататын немесе шектеуге түсіретін факторлар туралы сұрақ ретінде қарастырылады, ал саналы мотивация сияқты мәселелер назардан тыс қалады. Басқалар тікелей байқауға келмейтін құндылықтар, жігерлер немесе қажеттіліктер туралы болжам жасағанда, мінез-құлық зерттеушілері байқалатын мінез-құлықтың түріне, қарқындылығына, жиілігіне және ұзақтығына әсер ететін байқалатын айнымалыларға қызығушылық танытады. Павлов, Уотсон және Скиннер сияқты ғалымдардың негізгі зерттеулері арқасында мінез-құлықты басқаратын бірнеше негізгі механизмдер анықталды. Олардың ең маңыздылары – классикалық шарттау және операнттық шарттау.
While many theories on motivation have a mentalistic perspective, behaviorists focus only on the observable behavior and the theories founded on experimental evidence. In the view of behaviorism, motivation is understood as a question about what factors cause, prevent, or withhold various behaviors, while the question of, for instance, conscious motivation would be ignored. Where others would speculate about such things as values, drives, or needs, that may not be observed directly, behaviorists are interested in the observable variables that affect the type, intensity, frequency, and duration of the observable behavior. Through the basic research of such scientists as Pavlov, Watson and Skinner, several basic mechanisms that govern behavior have been identified. The most important of these are classical conditioning and operant conditioning.
Классикалық және оперативті кондиционирлеу
Классикалық (немесе респонденттік) кондиционирлеуде мінез-құлық белгілі бір орталық немесе физикалық тітіркендіргіштерге жауап ретінде түсіндіріледі. Олар туа біткен рефлекстердегідей шартсыз болуы мүмкін, немесе шартсыз тітіркендіргішті басқа тітіркендіргішпен жұптастыру арқылы оқу арқылы пайда болуы мүмкін, содан кейін ол шартты тітіркендіргішке айналады. Мотивацияға қатысты, классикалық кондиционирлеуді белгілі бір жағдайларда адамның белгілі бір жауаптар мен мінез-құлықтарды неге орындайтынының бір түсіндірмесі ретінде қарастыруға болады. Мысалы, стоматолог пациенттің кездесуге келуге құлшыныс танытпауының себебін ойластыруы мүмкін, себебі пациент стоматологты (шартты тітіркендіргіш) ауырсынумен (шартсыз тітіркендіргіш) байланыстырады, бұл қорқыныш реакциясын (шартты жауап) тудырады, нәтижесінде пациент стоматологқа барудан тартынады. Операнттық кондиционирлеуде мінез-құлықтың түрі мен жиілігі негізінен оның салдарымен анықталады. Егер белгілі бір тітіркендіргіштің қатысуымен белгілі бір мінез-құлық қалаған нәтижеге (күшейткіш) ие болса, онда осы мінез-құлықтың жиілігі болашақта артады, мінез-құлыққа дейін келген тітіркендіргіштің (немесе оған ұқсас) қатысуымен. Керісінше, егер мінез-құлыққа жағымсыз нәрсе (жазалаушы) ілесе, онда мінез-құлықтың тітіркендіргіштің қатысуымен пайда болуының ықтималдығы төмендейді. Сол сияқты, мінез-құлықтан кейін тікелей ортадағы тітіркендіргіштің алынуы болашақта осы мінез-құлықтың жиілігін арттыруы немесе азайтуы мүмкін (жағымсыз нығайту немесе жазалау).
In classical (or respondent) conditioning, behavior is understood as responses triggered by certain environmental or physical stimuli. They can be unconditioned, such as in born reflexes, or learned through the pairing of an unconditioned stimulus with a different stimulus, which then becomes a conditioned stimulus. In relation to motivation, classical conditioning might be seen as one explanation as to why an individual performs certain responses and behaviors in certain situations. For instance, a dentist might wonder why a patient does not seem motivated to show up for an appointment, with the explanation being that the patient has associated the dentist (conditioned stimulus) with the pain (unconditioned stimulus) that elicits a fear response (conditioned response), leading to the patient being reluctant to visit the dentist. In operant conditioning, the type and frequency of behavior are determined mainly by its consequences. If a certain behavior, in the presence of a certain stimulus, is followed by a desirable consequence (a reinforcer), the emitted behavior will increase in frequency in the future, in the presence of the stimulus that preceded the behavior (or a similar one). Conversely, if the behavior is followed by something undesirable (a punisher), the behavior is less likely to occur in the presence of the stimulus. In a similar manner, the removal of a stimulus directly following the behavior might either increase or decrease the frequency of that behavior in the future (negative reinforcement or punishment).
Мотивациялық операциялар
Мотивациялық операциялар, МО, мотивация саласына қатысты, себебі олар мінез-құлықтың операнттық шарттаумен қамтылмаған аспектілерін түсінуді жақсартуға көмектеседі. Операнттық шарттауда, күшейткіштің функциясы болашақ мінез-құлыққа әсер ету болып табылады. Күшейткіш ретінде жұмыс істейді деп саналатын стимулдың болуы, осы терминология бойынша, организмнің қазіргі мінез-құлығын түсіндірмейді – тек осы мінез-құлықтың бұрынғы оқиғалары (бірдей немесе ұқсас жағдайларда) ғана түсіндіреді. МО-ның мінез-құлықты өзгерту әсері арқылы, адамның қазіргі мінез-құлығына әсер етуге болады, бұл мотивацияның құпиясын ашуға бір қадам жақындатады. Мотивациялық операциялар – белгілі бір контексте үйренген мінез-құлыққа әсер ететін факторлар. МО-ның екі әсері бар: құнды өзгерту әсері, ол күшейткіштің тиімділігін арттырады немесе азайтады, және мінез-құлықты өзгерту әсері, ол бұрын белгілі бір стимулмен жазаланған немесе күшейтілген үйренген мінез-құлықты өзгертеді. Әлеуметтік-мәдени теорияның мысалы – адамдардың ұжымдық мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істейтін әлеуметтік орта. Жеке адамдар өзінің ішкі мақсаттарын қатар қойса, сонымен бірге басқалардың ішкі мақсаттарын және олармен әлеуметтік байланыста сезінетіндерімен бірлесіп жаңа мүдделер мен мақсаттарды дамытады. Көп жағдайда, барлық мәдени топтар бірдей мотивацияланған деп есептеледі. Дегенмен, мотивация бала тәрбиесінің әртүрлі тәсілдерінен және мәдени топтар арасында айқын ерекшеленетін мәдени мінез-құлықтардан туындайды. Кейбір жергілікті мәдениеттерде балалар мен ересектердің қоғамдық және үй шаруасында бірлесіп жұмыс істеуі өте маңызды саналады. Бала жергілікті қоғамнан болса, ол көп уақытын отбасы және қоғам мүшелерімен бірге, қоғамға пайдалы әртүрлі жұмыстар мен тапсырмаларды орындауға жұмсайды. Ынтымақтастықтың пайдасын көргеннен және қатысуға мүмкіндік алғаннан кейін, бала ұқсас тапсырмаларға қатысуға ішкі мотивацияны сезінеді. Бұл мысалда, қоғамдағы ересектер балаларға тапсырмаларды таңудың орнына, балалар өзіндік мотивацияны сезінеді және тапсырма арқылы қатысуға және үйренуге құштарлық танытады. Баланың айналасындағы қоғамдық құндылықтардың нәтижесінде, оның мотивациясының көзі әртүрлі қоғамдар мен олардың әртүрлі құндылықтарына байланысты өзгеруі мүмкін. Батысқа қарай дамыған қоғамдарда ересектер мен балалардың жұмысқа қатысты міндеттерде бөлініп отыруы – кең таралған практика. Осының салдарынан, бұл жасөспірімдер ата-аналарына қарағанда өз ортасындағы істерді істеуге ішкі мотивацияны аз көрсетеді. Алайда, егер белсенділікке қатысуға ынталандыру отбасының маңызды құндылығы болса, жасөспірімдердің дербестігі айтарлықтай жоғарылайды. Осылайша, бала кезінде ынтымақтастық пен бөлінбеушілік міндеттер тәрбиесінде өскен балалардың қоғамдық міндеттерге қатысуға ішкі мотивациясы артады. Балалық шақта ересектермен бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік алған балалар ересектеген кезде көбірек ішкі мотивацияны сезінеді. Әлеуметтік мотивация адамның топтағы белсенділігімен байланысты. Ол жеке санадан туындамайды. Мысалы, жалғыз боулинг ойнау – шарды түйреудің ғана жайсыз әрекеті, сондықтан адамдар осы іс-әрекетті жалғыз ойнағанда, тіпті соққы алғанда да күлімдеуге бейім емес, себебі олардың қанағаттануы немесе қанағаттанбауы туралы хабарлау қажеті жоқ, сондықтан ол ішкі сезімге айналады. Алайда, топпен бірге болғанда, адамдар нәтижелеріне қарамастан күлімдеуге бейім, себебі ол жағымды қарым-қатынас пен командалық жұмыс үшін пайдалы жағымды сигнал болып табылады. Бірақ, итеру мотивациясымен, жетістікке жету жолында кедергілер туындағанда, көңіл көтеріңкісіз болу оңай. Итеру мотивациясы – ерік күші ретінде әрекет етеді, ал адамның ерік күші ерік күшінің артындағы құштарлыққа пропорционал. Сонымен қатар, әлеуметтік желілердің итеру және тарту әсері туралы зерттеу жүргізілді. Бір мәселе айтылды: "Өкініш пен қанағаттанбаушылық итеру факторларына сәйкес келеді, себебі өкініш пен қанағаттанбаушылық – пайдаланушыларды қазіргі қызмет провайдерін тастауға итермелейтін жағымсыз факторлар". Осылайша, итеру мотивациясы сонымен қатар теріс күш болуы мүмкін екенін білеміз. Бұл жағдайда, бұл теріс күш – өкініш пен қанағаттанбаушылық.
Motivating operations, MOs, relate to the field of motivation in that they help improve understanding aspects of behavior that are not covered by operant conditioning. In operant conditioning, the function of the reinforcer is to influence future behavior. The presence of a stimulus believed to function as a reinforcer does not according to this terminology explain the current behavior of an organism – only previous instances of reinforcement of that behavior (in the same or similar situations) do. Through the behavior altering effect of MOs, it is possible to affect the current behavior of an individual, giving another piece of the puzzle of motivation. Motivating operations are factors that affect learned behavior in a certain context. MOs have two effects: a value altering effect, which increases or decreases the efficiency of a reinforcer, and a behavior altering effect, which modifies learned behavior that has previously been punished or reinforced by a particular stimulus. An example of socio cultural theory would be social settings where people work together to solve collective problems. Although individuals will have internalized goals, they will also develop internalized goals of others, as well as new interests and goals collectively with those that they feel socially connected to. Oftentimes, it is believed that all cultural groups are motivated in the same way. However, motivation can come from different child rearing practices and cultural behaviors that greatly vary between cultural groups. In some indigenous cultures, collaboration between children and adults in the community and household tasks is seen as very important A child from an indigenous community may spend a great deal of their time alongside family and community members doing different tasks and chores that benefit the community. After having seen the benefits of collaboration and work, and also have the opportunity to be included, the child will be intrinsically motivated to participate in similar tasks. In this example, because the adults in the community do not impose the tasks upon the children, the children therefore feel self motivated and have a desire to participate and learn through the task. As a result of the community values that surround the child, their source of motivation may vary according to the different communities and their different values. In more Westernized communities, segregation between adults and children participating in work related tasks is a common practice. As a result of this, these adolescents demonstrate less internalized motivation to do things within their environment than their parents. However, when the motivation to participate in activities is a prominent belief within the family, the adolescents autonomy is significantly higher. This therefore demonstrates that when collaboration and non segregative tasks are norms within a child's upbringing, their internal motivation to participate in community tasks increases. When given opportunities to work collaboratively with adults on shared tasks during childhood, children will therefore become more intrinsically motivated through adulthood. Social motivation is tied to one's activity in a group. It cannot form from a single mind alone. For example, bowling alone is naught but the dull act of throwing a ball into pins, and so people are much less likely to smile during the activity alone, even upon getting a strike because their satisfaction or dissatisfaction does not need to be communicated, and so it is internalized. However, when with a group, people are more inclined to smile regardless of their results because it acts as a positive communication that is beneficial for pleasurable interaction and teamwork. However, with push motivation, it's also easy to get discouraged when there are obstacles present in the path of achievement. Push motivation acts as a willpower and people's willpower is only as strong as the desire behind the willpower. Additionally, a study has been conducted on social networking and its push and pull effects. One thing that is mentioned is "Regret and dissatisfaction correspond to push factors because regret and dissatisfaction are the negative factors that compel users to leave their current service provider." So we now know that Push motivations can also be a negative force. In this case, that negative force is regret and dissatisfaction.
Тарту
Тарту мотивациясы – итермелеу мотивациясының қарама-қарсысы. Бұл күштірек мотивация түрі. "Саяхатқа бейімділігі бар адамдардың қабылдауы бойынша, мақсатты орынның тартымдылығынан туындайтын факторлар бар. Оларға жағажайлар, демалыс құрылғылары және мәдени тартымдар сияқты материалдық ресурстар, сондай-ақ саяхатшылардың жаңалыққа құштарлығы, күтілетін пайдасы және маркетингтік бейнесі сияқты қабылдаулары мен күтулері кіреді". Адам көптеген дәстүрлі интеллект тесттерімен өлшенгенде жоғары интеллектілі деп танылса да, зихи еңбекке ұмтылуға мотивацияланбауы мүмкін деген пікір бар. Врумның "күту теориясы" адамдардың белгілі бір мақсатқа жету үшін өздерін бақылауға шешім қабылдайтын жағдайларды түсіндіреді.
Pull motivation is the opposite of push. It is a type of motivation that is much stronger. "Some of the factors are those that emerge as a result of the attractiveness of a destination as it is perceived by those with the propensity to travel. They include both tangible resources, such as beaches, recreation facilities, and cultural attractions, and traveler's perceptions and expectation, such as novelty, benefit expectation, and marketing image." it is suggested that although a person may be classed as highly intelligent (as measured by many traditional intelligence tests), they may remain unmotivated to pursue intellectual endeavors. Vroom's "expectancy theory" provides an account of when people may decide to exert self control in pursuit of a particular goal.
Дисктер
Жетелгіш күш немесе қалау – мақсатқа немесе ынталандыруға бағытталған әрекет-қимылды қозғаушы кемшілік немесе қажеттілік ретінде сипатталуы мүмкін. Осы жетелгіш күштер адамның ішкі әлемінен туындайды деп есептеледі және мінез-құлықты ынталандыру үшін сыртқы тітіркендіргіштердің қажеті болуы мүмкін емес. Негізгі жетелгіш күштер аштық сияқты кемшіліктермен туындауы мүмкін, ол адамды тамақ іздеуге итермелейді, ал одан да нәзік жетелгіш күш – мақтау мен беделге ұмтылыс болуы мүмкін, ол адамды басқаларға ұнайтын тәріздес әрекет етуге жетелейді. Тағы бір негізгі жетелгіш күш – жыныстық жетелгіш күш, ол тамақ сияқты бізді қозғауға итермелейді, себебі ол біздің тірі қалуымыз үшін маңызды. Жыныстық құштарлық барлық адамның миына терең бойына сіңген, бездер гормондарды бөліп, олар қан арқылы миға жетіп, жыныстық құштарлықтың пайда болуын күшейтеді. Жетелгіш күш теориясының түсінікті негізі бар. Мысалы, тамақ дайындағанда, жетелгіш күш моделі тамақ дайындалған кезде аштықтың күшею сезімімен, ал тамақ жегеннен кейін жекелей аштықтың азаюымен сәйкес келеді. Дегенмен, жетелгіш күштің азаюын күмәндандыратын бірнеше мәселелер бар.
A drive or desire can be described as a deficiency or need that activates behavior that is aimed at a goal or an incentive. These drives are thought to originate within the individual and may not require external stimuli to encourage the behavior. Basic drives could be sparked by deficiencies such as hunger, which motivates a person to seek food whereas more subtle drives might be the desire for praise and approval, which motivates a person to behave in a manner pleasing to others. Another basic drive is the sexual drive which just like food motivates us because it is essential to our survival. The desire for sex is wired deep into the brain of all human beings as glands secrete hormones that travel through the blood to the brain and stimulates the onset of sexual desire. Drive theory has some intuitive validity. For instance, when preparing food, the drive model appears to be compatible with sensations of rising hunger as the food is prepared, and, after the food has been consumed, a decrease in subjective hunger. There are several problems, however, that leave the validity of drive reduction open for debate.
Когнитивтік диссонанс теориясы
Леон Фестингердің айтуынша, когнитивтік диссонанс – адам екі түсінік арасындағы қарама-қайшылықтан туындайтын белгілі бір деңгейдегі дискомфортты сезінуімен пайда болады: олардың айналасындағы әлемге қатысты көзқарастары мен жеке сезімдері және іс-әрекеттері. Мысалы, тұтынушы сатып алған нәрсесіне өзін көндіруге тырысуы мүмкін, мүмкін басқа шешім дұрыс болған деген ойға келеді. Олардың басқа сатып алу дұрыс болған деген сезімі, жасаған сатып алуларымен үйлеспейді. Олардың сезімдері мен сенімдері арасындағы айырмашылық диссонанс тудырады, сондықтан олар өзін сенімді етуге тырысады. Бұл мотивация теориясы емес, бірақ когнитивтік диссонанс теориясы адамдардың диссонансты азайтуға мотивациялық қажеттілігі бар екенін көрсетеді. Когнитивтік үнемділік көзқарасы бойынша, адамдар танымдық процеске жұмсаған күш-жігерін азайту үшін нәрселерді қарапайым жолмен ақтауға ұмтылады. Олар мұны өз көзқарастарын, сенімдерін немесе іс-әрекеттерін өзгерту арқылы жасайды, себебі қарама-қайшылық – бұл психикалық күш түсіру. Диссонанс ақтау, кінәлау және жоққа шығару арқылы да азаяды. Бұл әлеуметтік психологиядағы ең ықпалды және кеңінен зерттелген теориялардың бірі.
As suggested by Leon Festinger, cognitive dissonance occurs when an individual experiences some degree of discomfort resulting from an inconsistency between two cognitions: their views on the world around them and their own personal feelings and actions. For example, a consumer may seek to reassure themselves regarding a purchase, feeling that another decision may have been preferable. Their feeling that another purchase would have been preferable is inconsistent with their action of purchasing the item. The difference between their feelings and beliefs causes dissonance, so they seek to reassure themselves. While not a theory of motivation, per se, the theory of cognitive dissonance proposes that people have a motivational drive to reduce dissonance. The cognitive miser perspective makes people want to justify things in a simple way in order to reduce the effort they put into cognition. They do this by changing their attitudes, beliefs, or actions, rather than facing the inconsistencies, because dissonance is a mental strain. Dissonance is also reduced by justifying, blaming, and denying. It is one of the most influential and extensively studied theories in social psychology.
Уақытша мотивация теориясы
Мотивацияның кең, интегративтік теориясын әзірлеудегі жаңа тәсіл – уақытша мотивация теориясы. 2006 жылы «Менеджментті шолу» академиясының мақаласында ұсынылған бұл теория, бір арнаға біріктіріп, бірнеше маңызды мотивациялық теориялардың негізгі аспектілерін қамтиды, соның ішінде Ынталандыру теориясы, Қозғау теориясы, Қажеттілік теориясы, Өзіндік тиімділік және Мақсат қою. Бұл мотивация саласын қарапайымдайды және бір теорияның нәтижелерін екіншісінің тілімен түсіндіруге мүмкіндік береді. Уақытша мотивация теориясын дамытуға көмектескен тағы бір мақала – «Қиылысудың табиғаты», ол Америка Психологиялық қауымдастығының Джордж А. Миллер сыйлығымен марапатталды, себебі ол жалпы ғылымға елеулі үлес қосты. Мұнда Мотивация – нақты нәтижеге деген ұмтылыс, Күту немесе Өзіндік тиімділік – сәттілік мүмкіндігі, Құндылық – нәтижемен байланысты сыйақы, Импульсивтілік – кешіктіруге сезімталдық, ал Кешіктіру – мақсатқа жетуге кеткен уақыт. Сонымен қатар, әлеуметтік мотивация сияқты, үстемдік та бар. Жеке тұлғаның ерекшеліктері, тәуекелге төзімділік, сәтсіздік қорқынышы сияқты қасиеттері, жетістікке жету мотивациясымен тығыз байланысты. Жетістік мотивациясын осы теорияға сүйенген «Жетістік мотивациясы инвентаризациясы» арқылы өлшеуге болады, ол кәсіби және мансаптық жетістікке қатысты үш факторды (17 бөлек шкала бойынша) бағалайды. Бұл мотивация жиі жақсы бейімделген мотивациялық үлгілермен байланысты, мысалы, жақсы жұмыс істеу, қиын оқу тапсырмаларын таңдауға дайындық және сәттілікті еңбекке жатқызу. Жетістік мотивациясын Дэвид К. МакКлелланд, Джон В. Аткинсон және олардың әріптестері 1950 жылдардың басынан бері зерттеп келеді. Бұл мотивация – эмоционалдық жағдайдан туындайтын күш. Адам сәттілікке ұмтылып, сәтсіздіктен қашу арқылы осы күшті сезінеді. Жетістікке жету мотивациясында, адам өз ісінде жақсы нәтижелерге қол жеткізуді үміттенеді және сәтсіздіктер мен жағымсыз жайттар туралы көп ойланбайды. Олардың зерттеулері көрсеткендей, табысты бизнес-менеджерлер, мәдениетке қарамастан, жетістікке жетуге үлкен қажеттілік танытқан. МакКлелландтың зерттеулеріне сәйкес, жетістікке жетуді қатты қажет ететін адамдардың үш негізгі ерекшелігі бар. Олар проблемаларды шешуге жауапкершілік ала алатын жұмыс ортасын қалайды. Олар есептелген тәуекелге барады және оңай қол жеткізе алатын мақсаттар қояды. Олар өздерінің жұмысын қаншалықты жақсы атқарып жатқанын білу үшін үнемі мақтау мен кері байланыс алғысы келеді.
A recent approach in developing a broad, integrative theory of motivation is temporal motivation theory. Introduced in a 2006 Academy of Management Review article, it synthesizes into a single formulation, the primary aspects of several other major motivational theories, including Incentive Theory, Drive Theory, Need Theory, Self Efficacy and Goal Setting. It simplifies the field of motivation and allows findings from one theory to be translated into the terms of another. Another journal article that helped to develop temporal motivation theory, "The Nature of Procrastination", which received American Psychological Association's George A. Miller award for outstanding contribution to general science. where Motivation is the desire for a particular outcome, Expectancy or self efficacy is the probability of success, Value is the reward associated with the outcome, Impulsiveness is the individual's sensitivity to delay and Delay is the time to realization. with, for example, social motives like dominance. Personality is intimately tied to performance and achievement motivation, including such characteristics as tolerance for risk, fear of failure, and others. Achievement motivation can be measured by The Achievement Motivation Inventory, which is based on this theory and assesses three factors (in 17 separated scales) relevant to vocational and professional success. This motivation has repeatedly been linked with adaptive motivational patterns, including working hard, a willingness to pick learning tasks with much difficulty, and attributing success to effort. Achievement motivation was studied intensively by David C. McClelland, John W. Atkinson and their colleagues since the early 1950s. This type of motivation is a drive that is developed from an emotional state. One may feel the drive to achieve by striving for success and avoiding failure. In achievement motivation, one would hope that they excel in what they do and not think much about the failures or the negatives. Their research showed that business managers who were successful demonstrated a high need to achieve no matter the culture. There are three major characteristics of people who have a great need to achieve according to McClelland's research. They would prefer a work environment in which they are able to assume responsibility for solving problems. They would take a calculated risk and establish moderate, attainable goals. They want to hear continuous recognition, as well as feedback, in order for them to know how well they are doing.
Танымдық теориялар
Когнитивтік теориялар мотивацияны адамдар жағдайларды қалай түсінетіні тұрғысынан анықтайды. Мотивацияның когнитивтік теорияларына мақсат қою теориясы және күту теориясы кіреді.
Cognitive theories define motivation in terms of how people think about situations. Cognitive theories of motivation include goal setting theory and expectancy theory.
Мақсат қою теориясы
Мақсат қою теориясы адамдардың нақты анықталған соңғы нәтижеге жетуге ұмтылысы бар деген идеяға негізделген. Көбінесе, осы соңғы нәтиже өзі сыйлық болып табылады. Мақсаттың тиімділігіне үш фактор әсер етеді: жақындық, қиындық және нақтылық. Бір кең таралған мақсат қою әдістемесі SMART критерийлерін қамтиды, онда мақсаттар: нақты, өлшенетін, қолжетімді/жетілуге болатын, маңызды және уақыт белгіленген болуы керек. Уақытты басқару – мақсатқа жетуге ықпал ететін фактор ретінде қарағанда маңызды аспект. Уақыттың тым көп болуы алаңдату мен кейінге қалдыруға мүмкіндік береді, бұл да назарды бастапқы мақсаттан ауыртқылық тудырып, ойды шашыратады. Идеалдық мақсат күш-жігердің басы мен соңғы нәтиже арасындағы уақыттың жақын болуын қамтамасыз етуі керек. Уақыт шектеуі тым қатаң болған жағдайда, адамның мақсатқа жетуге деген ынтасы төмендеуі мүмкін, себебі берілген уақыт жеткіліксіз немесе ақылға қонымсыз. Осы себепті кейбір балалар алгебраны меңгергенге қарағанда велосипед тебуді үйренуге көбірек құлшыныс көрсетеді. Мақсаттың оңай да, тым қиын да емес, орташа деңгейде болуы керек.
Goal setting theory is based on the idea that individuals have a drive to reach a clearly defined end state. Often, this end state is a reward in itself. A goal's efficiency is affected by three features: proximity, difficulty, and specificity. One common goal setting methodology incorporates the SMART criteria, in which goals are: specific, measurable, attainable/achievable, relevant, and time bound. Time management is an important aspect, when regarding time as a contributing factor to goal achievement. Having too much time allows for distraction and procrastination, which also serves as a distraction to the subject by steering their attention away from the original goal. An ideal goal should present a situation where the time between the beginning of the effort and the end state is close. With an overly restricting time restraint, the subject could potentially feel overwhelmed, which could deter the subject from achieving the goal because the amount of time provided is not sufficient or rational. This explains why some children are more motivated to learn how to ride a bike than to master algebra. A goal should be moderate, not too hard, or too easy to complete.
Тематикалық апперцепция сынағы
Тематикалық апперцепция тесті (TAT) 1930 жылдардың басында Гарвардта американдық психологтар Генри А. Мюррей мен Кристина Д. Морган жасаған. Олардың басты мақсаты – ішкі қақтығыстар, үстемдік ететін күштер мен мотивтер сияқты тұлғаның динамикасын зерттеп, анықтау болды. Тестілеу кезінде адамға 31 сурет ұсынылып, олардың ішінде он суретке таңдап, олар бойынша әңгіме айту сұралады. Бағалауды аяқтау үшін, тестіленуші жасаған әрбір әңгіме мұқият жазылып, бақыланып, осылайша әрбір адамның жасырын қажеттіліктері мен реакция үлгілері анықталады. Бағалаудан кейін, зерттеудің екі кең таралған әдісі – «Қорғаныс механизмдері нұсқаулығы» (DMM) және «Әлеуметтік таным және объектілермен қарым-қатынас» (SCOR) қолданылып, әрбір тестіленуші объектілік және қарым-қатынастық идентификацияның әртүрлі өлшемдері бойынша бағаланады. Осыдан әрбір жеке тұлғаның негізгі динамикасы, нақты мотивтері мен күштер анықталады.
Thematic Apperception Test (TAT) was developed by American psychologists Henry A. Murray and Christina D. Morgan at Harvard during the early 1930s. Their underlying goal was to test and discover the dynamics of personality such as internal conflict, dominant drives, and motives. Testing is derived from asking the individual to tell a story, given 31 pictures that they must choose ten to describe. To complete the assessment, each story created by the test subject must be carefully recorded and monitored to uncover underlying needs and patterns of reactions each subject perceives. After evaluation, two common methods of research, Defense Mechanisms Manual (DMM) and Social Cognition and Object Relations (SCOR), are used to score each test subject on different dimensions of the object and relational identification. From this, the underlying dynamics of each specific personality and specific motives and drives can be determined.
Атрибуция теориясы
Атрибуция теориясы адамның өзі бастан өткерген оқиғаларға түсіндірмелер беруге, яғни себептер іздеуге деген талпынысын және осы сенімдердің олардың эмоциялары мен мотивацияларына қалай әсер ететінін сипаттайды. Атрибуциялар мінез-құлықты өзгертеді деп есептеледі, мысалы, емтиханды сәтсіз тапсыруды оқуға жеткіліксіз дайындалғандыққа байланыстыру ұят сезімін туғызып, одан да жақсы оқуға ынталандыруы мүмкін. Фриц Хайдер және Бернард Вайнер – осы саладағы маңызды зерттеушілер. Вайнердің теориясы ішкі және сыртқы көзқарастарды ажыратады. Ішкі көзқарас – өзіне қатысты ойлар мен сезімдерді қамтиды. Сыртқы көзқарас басқалардың жауапкершілігі туралы сенімдерді және басқа адамдарға бағытталған эмоцияларды қамтиды, мысалы, кінәні басқа біреуге жүктеу.
Attribution theory describes individual's motivation to formulate explanatory attributions ("reasons") for events they experience, and how these beliefs affect their emotions and motivations. Attributions are predicted to alter behavior, for instance attributing failure on a test to a lack of study might generate emotions of shame and motivate harder study. Important researchers include Fritz Heider and Bernard Weiner. Weiner's theory differentiates intrapersonal and interpersonal perspectives. Intrapersonal includes self directed thoughts and emotions that are attributed to the self. The interpersonal perspective includes beliefs about the responsibility of others and emotions directed at other people, for instance attributing blame to another individual.
Қарап-қарау мен қашу
Жақындату мотивациясы (яғни, ынталандырудың маңыздылығы) белгілі бір мінез-құлық немесе жағдайға/ортаға реакция сыйақы әкелгенде немесе оң немесе қалаулы нәтижеге қол жеткізгенде анықталады. Керісінше, қашу мотивациясы (яғни, жағымсыздық маңыздылығы) белгілі бір мінез-құлық немесе жағдайға/ортаға реакция жазаланғанда немесе теріс немесе жағымсыз нәтижеге әкелгенде анықталады. Зерттеулер көрсеткендей, басқа барлық нәрсе тең болғанда, қашу мотивациясы жақындату мотивациясынан күштірек болады. Адамдар жоғалтулардың тең шамадағы пайдадан гөрі күшті эмоционалды салдарға ие болады деп күтеді, сондықтан олар пайда алу үшін емес, жоғалтудан қашу үшін көбірек тәуекелге барады. Бұл қатынасты түсіндіру үшін ол екі бөлмелі метафораны пайдаланды. Екі бөлменің кішісі адамның санасына қол жетімді ойлар, сезімдер және естеліктерімен толған, яғни алды-санасы. Бұл бөлмеде адамның санасы да орналасқан, ол сол уақыттағы алды-сананың назар орталығы болып табылады. Кішкентай бөлмемен үлкен бөлме байланысты, ол адамның санасыз дүниесін қамтиды. Бұл сананың бөлігі адамның санасына қол жетімді емес және ынталар мен жасырылған ойлардан тұрады. Осы екі бөлме арасындағы есік адамның психикалық цензурасы ретінде әрекет етеді. Оның міндеті – санаға алаңдатушы ойларды, әлеуметтік жағынан қабылдаусыз мінез-құлықтарды немесе тілектерді өткізбеу. Фрейд есікте ойдың немесе ынтаның тоқтатылуын жасыру деп атайды, ол көптеген қорғаныс механизмдерінің бірі. Бұл процесс адамды санасыз ойлар мен ынталардың әсерінен туындаған ұяттан қорғауға арналған. Мотивация тұрғысынан Фрейд адамның санасыз инстинктивті ынталары, оның бастауын білмесе де, мінез-құлыққа үлкен әсер ете алады деп санайды. Бұл инстинкттер ынталандырғыш ретінде қызмет еткенде, адам тек ынтаның мақсатын ғана біледі, бірақ оның нақты көзін емес. Ол осы инстинкттерді жыныстық инстинкт, өлім инстинкті және эго немесе өзін-өзі сақтау инстинкті деп бөледі. Жыныстық инстинкттер адамдарды тірі қалуға және адамзаттың жалғасуын қамтамасыз етуге итермелейді. Екінші жағынан, Фрейд адамдарда өзін-өзі жоюға деген туа біткен құштарлық, яғни өлім инстинкті де бар деп санайды. Әркімнің иығындағы шайтан мен періште сияқты, жыныстық инстинкт пен өлім инстинкті үнемі қанағаттану үшін күресіп жатады. Өлім инстинкті Фрейдтің басқа да тұжырымдамасымен, яғни салдарына қарамастан, бірден ләззат алу қажеттігімен тығыз байланысты. Мотивацияға әсер ететін инстинкттің үшінші түрі – эго немесе өзін-өзі сақтау инстинкті. Бұл инстинкт адамның қандай мінез-құлық немесе ой болса да, өзін дұрыс сезінуіне бағытталған. Психикалық цензура, яғни санасыз және алды-сана арасындағы есік, осы инстинктті қанағаттандыруға көмектеседі. Мысалы, адам жыныстық инстинктіге байланысты басқа біреуге тартымды болуы мүмкін, бірақ өзін-өзі сақтау инстинкті осы адамға әрекет етуге кедергі келтіреді, осылайша ол бұл әрекеттің әлеуметтік тұрғыдан қабылдануын күтеді. Оның id, эго және суперэгомен айналысатын психикалық теориясына ұқсас, Фрейдтің инстинкт теориясы осы үш инстинкттің өзара байланыстылығын көрсетеді. Үш инстинкт те тепе-теңдік және бақылау жүйесі ретінде қызмет етеді. Олар қандай инстинкттерге әрекет ету керектігін және қандай мінез-құлықтарды бірден олардың көпшілігін қанағаттандыру үшін пайдалану керектігін бақылайды.
Approach motivation (i. e., incentive salience) can be defined as when a certain behavior or reaction to a situation/environment is rewarded or results in a positive or desirable outcome. In contrast, avoidance motivation (i. e., aversive salience) can be defined as when a certain behavior or reaction to a situation/environment is punished or results in a negative or undesirable outcome. Research suggests that, all else being equal, avoidance motivations tend to be more powerful than approach motivations. Because people expect losses to have more powerful emotional consequences than equal size gains, they will take more risks to avoid a loss than to achieve a gain. To explain this relationship, he used a two room metaphor. The smaller of the two rooms is filled with a person's preconscious, which is the thoughts, emotions, and memories that are available to a person's consciousness. This room also houses a person's consciousness, which is the part of the preconscious that is the focus at that given time. Connected to the small room is a much larger room that houses a person's unconscious. This part of the mind is unavailable to a person's consciousness and consists of impulses and repressed thoughts. The door between these two rooms acts as the person's mental censor. Its job is to keep anxiety inducing thoughts and socially unacceptable behaviors or desires out of the preconscious. Freud describes the event of a thought or impulse being denied at the door as repression, one of the many defense mechanisms. This process is supposed to protect the individual from any embarrassment that could come from acting on these impulses or thoughts that exist in the unconscious. In terms of motivation, Freud argues that unconscious instinctual impulses can still have great influence on behavior even though the person is not aware of the source. When these instincts serve as a motive, the person is only aware of the goal of the motive, and not its actual source. He divides these instincts into sexual instincts, death instincts, and ego or self preservation instincts. Sexual instincts are those that motivate humans to stay alive and ensure the continuation of mankind. On the other hand, Freud also maintains that humans have an inherent drive for self destruction, or the death instinct. Similar to the devil and angel that everyone has on their shoulder, the sexual instinct and death instinct are constantly battling each other to both be satisfied. The death instinct can be closely related to Freud's other concept, the id, which is our need to experience pleasure immediately, regardless of the consequences. The last type of instinct that contributes to motivation is the ego or self preservation instinct. This instinct is geared towards assuring that a person feels validated in whatever behavior or thought they have. The mental censor, or door between the unconscious and preconscious, helps satisfy this instinct. For example, one may be sexually attracted to a person, due to their sexual instinct, but the self preservation instinct prevents them to act on this urge until that person finds that it is socially acceptable to do so. Quite similarly to his psychic theory that deals with the id, ego, and superego, Freud's theory of instincts highlights the interdependence of these three instincts. All three instincts serve as checks and balances system to control what instincts are acted on and what behaviors are used to satisfy as many of them at once.
Бастапқы
Прим – бұл көбінесе тәжірибелік әдіс ретінде қолданылатын құбылыс, онда белгілі бір тітіркендіргіш субъектіні ұқсас тітіркендіргіштің кейінгі ұсынысына сезімтал етеді. "Приминг" – бұл белгілі бір тітіркендіргіштерге деген сезімталдықтың артуы, бұған дейін көрген немесе естіген байланысты визуалды немесе аудио хабарлардың әсерінен туындайды. Мысалы, егер адам "қатерлі ісік" деген сөзді естіп, содан кейін темекі шегу ұсынылса, ол бұрынғы әсерден кейін темекі тартпауды таңдау ықтималдығы жоғары болады. Приминг мотивацияға әсер етеді, себебі сыртқы факторлар бізді әрекет етуге итермелейді. Примингді тек қана әсер ету теориясымен байланыстыруға болады. Адамдар бұрын таныс болған нәрселерді ұнатады. Жарнама компаниялары өз өнімдерін сатып алуға итермелеу үшін жай ғана танысу теориясын пайдаланады. Мысалы, өнімнің суретін көргеннен кейін оны сатып алу. Егер адам бөлмеде екі бейтаныс адаммен бірге болса, ол көшеде кездейсоқ кездесетін адамға, ешқашан көрмеген адамға қарағанда көбірек тартылады. Танысу теориясының қолданылу мысалын фильмдер мен телешоулардағы өнімдерді жарнамалауда көруге болады. Біз сүйікті фильміміздегі өнімді көреміз, сондықтан оны қайтадан көргенде сатып алуға бейімбіз. Приминг мына санаттарға бөлінеді: семантикалық приминг, визуалды приминг, жауап приминг, қабылдау және түсінік приминг, оң және теріс приминг, ассоциативтік және контексттік приминг, және иіс приминг. Визуалды және семантикалық приминг мотивацияда ең көп қолданылады. Приминг көбінесе эмоциямен байланысты, эмоция қаншалықты күшті болса, естелік пен тітіркендіргіш арасындағы байланыс та соншалықты күшті болады. Ол сондай-ақ, бұл мотивацияға әсер ететін тұлғалық қасиеттердің үш деңгейлі иерархиясы бар деп санайды: Бұл жұмыс орнында немесе мектепте жақсы байқалады. Психикалық шаршаудың айқын мысалы – емтихан алдындағы колледж студенттері. Олар әдеттегіден көп тамақтана бастағанын және достарымен және сыныптастарымен араласуға аз қызығушылық танытатынын байқауға болады. Психикалық шаршау адам күрделі жұмыспен айналысып, бірақ физикалық белсенділік көрсетпегенде пайда болады және шаршаған сезімге әкеледі. Мұның себебі ми адам ағзасының метаболизмінің шамамен 20 пайызын пайдаланады. Ми сағатына шамамен 10,8 калорияны тұтынады. Яғни, ересек адамның миы 12 ватт электр қуатымен жұмыс істейді, бұл стандартты шамның бес бөлігіне тең. Бұл көрсеткіштер мидің күнделікті, қиын емес тапсырмаларды орындау кезіндегі жұмысын көрсетеді. Бір зерттеуге сәйкес, күрделі тапсырманы орындағаннан кейін адам демалып немесе сергіп қалғаннан гөрі шамамен 200 калорияға артық тұтынады, бірақ бұл жоғары калориялық шығынға емес, стреске байланысты болып көрінеді. Зерттеуге сәйкес: ұзақ танымдық жүктемеден туындаған психикалық шаршау, симпатикалық жүйе гипербелсенділігімен байланысты, "сау ересектерде ұзақ танымдық жүктемеден туындаған психикалық шаршаумен симпатикалық белсенділіктің төмендеуі және салыстырмалы симпатикалық белсенділіктің артуы байланысты екендігіне дәлелдер бар". Бұл физикалық белсенділік болмаса да, симпатикалық жүйке жүйесінің белсендірілгенін білдіреді. Психикалық шаршауды сезінетін адам жайсыздық сезінбейді, керісінше, стрестің физикалық белгілерін сезінеді.
Priming is a phenomenon, often used as an experimental technique, whereby a specific stimulus sensitizes the subject to later presentation of a similar stimulus. "Priming refers to an increased sensitivity to certain stimuli, resulting from prior exposure to related visual or audio messages. When an individual is exposed to the word "cancer," for example, and then offered the choice to smoke a cigarette, we expect that there is a greater probability that they will choose not to smoke as a result of the earlier exposure." Priming can affect motivation, in the way that we can be motived to do things by an outside source. Priming can be linked with the mere exposure theory. People tend to like things that they have been exposed to before. Mere exposer theory is used by advertising companies to get people to buy their products. An example of this is seeing a picture of the product on a signboard and then buying that product later. If an individual is in a room with two strangers they are more likely to gravitate towards the person that they occasionally pass on the street, than the person that they have never seen before. An example of the use of mere exposure theory can be seen in product placements in movies and TV shows. We see a product that is in our favorite movie, and hence we are more inclined to buy that product when we see it again. Priming can fit into these categories; Semantic Priming, Visual Priming, Response Priming, Perceptual and Conceptual Priming, Positive and Negative Priming, Associative and Context Priming, and Olfactory Priming. Visual and Semantic priming is the most used in motivation. Most priming is linked with emotion, the stronger the emotion, the stronger the connection between memory and the stimuli. He also believed that there are three hierarchical tiers of personality traits that affect this motivation: This is best seen in the workplace or schools. A perfect example of mental fatigue is seen in college students just before finals approach. One will notice that students start eating more than they usually do and care less about interactions with friends and classmates. Mental fatigue arises when an individual becomes involved in a complex task but does no physical activity and is still worn out, the reason for this is because the brain uses about 20 percent of the human body's metabolic heart rate. The brain consumes about 10.8 calories every hour. Meaning that a typical human adult brain runs on about twelve watts of electricity or a fifth of the power need to power a standard light bulb. These numbers represent an individual's brain working on routine tasks, things that are not challenging. One study suggests that after engaging in a complex task, an individual tends to consume about two hundred more calories than if they had been resting or relaxing; however, this appeared to be due to stress, not higher caloric expenditure. According to the study: Mental fatigue caused by prolonged cognitive load associated with sympathetic hyperactivity, "there is evidence that decreased parasympathetic activity and increased relative sympathetic activity are associated with mental fatigue induced by a prolonged cognitive load in healthy adults." this means that though no physical activity was done, the sympathetic nervous system was triggered. An individual who is experiencing mental fatigue will not feel relaxed but feel the physical symptoms of stress.
Еңбекқорлыққа үйренген
Үйренген еңбекқорлық теориясы – физикалық немесе психикалық күш-жігерді сақтап тұру қабілеті туралы теория. Оны субъективті шаршау сезімі күшейсе де, жанынан табылмаушылықпен жалғастыру деп те сипаттауға болады. Студенттердің жоғары білім алуға (аспирантураға) түсуінің себептерінің бірі осы. Студенттер шаршаған болуы мүмкін, бірақ мектепті бітіргеннен кейін жақсы жалақы алатын жұмысқа ие болу үшін оқуды жалғастыруға дайын.
Learned industriousness theory is the theory about an acquired ability to sustain the physical or mental effort. It can also be described as being persistent despite the building up subjective fatigue. This is one of the reasons that college students will go on to graduate school. The students may be worn out, but they are willing to go through more school for the reward of getting a higher paying job when they are out of school.
Керілеу теориясы
1970 жылдары доктор Майкл Аптер және доктор Кен Смит алғаш ұсынған кері теория психологиялық күйлер мен олардың динамикалық өзара әрекетін құрылымдық, феноменологиялық тұрғысынан түсіндіреді. Бұл теория эмоциялар мен жеке тұлғаны түсінуге көмектеседі, онда эндогендік (танымдық) және экзогендік (сыртқы орта) факторлар ескеріледі. Теорияда барлық адам тәжірибесін қозғауға және оған жауап беруге қабілетті төрт жұптан құралған сегіз мета-мотивациялық күй қарастырылады. Күйдің тоқтатылуы немесе қанағаттандырылуы жағдайында, адам сол жұптың (доменнің) екінші күйіне "кері озады". Жеке тұлғаға қатысты көптеген теориялардан өзгеше, кері теория адам мінез-құлқының уақыт бойынша мінез-құлқының орташа көрсеткіштерінен гөрі, динамикалық күйлерді зерттеу арқылы жақсы түсіндіріледі деп санайды. Кері теорияның тағы бір ерекшелігі – психотерапияның көптеген түрлерінде кездесетін Йеркес-Додсон ояну заңының Хеббтің нұсқасымен тікелей қайшылығы. Оптималды ояну теориясы ең қолайлы немесе қажетті ояну деңгейінің тым жоғары немесе тым төмен болмауын қажет етеді. Кері теорияның бистабильділік принципі бойынша, кез келген ояну немесе ынталандыру деңгейі адамның мета-мотивациялық күйіне байланысты қажетті немесе қажетсіз деп танылуы мүмкін. Кері теория 30-дан астам сала (мысалы, спорт психологиясы, бизнес, медициналық қызмет көрсету, тәуелділік және стресс) және 30-дан астам елде академиялық тұрғыдан қолдау тапты және практикалық қолданысқа ие болды.
Reversal theory, first introduced by Dr. Michael Apter and Dr. Ken Smith in the 1970s, is a structural, phenomenological explanation of psychological states and their dynamic interplay. The theory contributes to an understanding of emotions and personality in which endogenous (cognitive) and exogenous (environmental) implications are considered. The theory proposes eight meta motivational states arranged into four pairs that drive and respond to all human experience. When a state is interrupted or satiated, one "reverses" to the other state in the pair (domain). Unlike many theories related to personality, reversal theory proposes that human behavior is better understood by studying dynamic states than by the average of behavior over time trait theory. Another distinction of reversal theory is its direct contrast with the Hebbian version of the Yerkes–Dodson law of arousal, which can be found in many forms of psychotherapy. Optimal arousal theory proposes that the most comfortable or desirable arousal level is not too high or too low. Reversal theory proposes in its principle of bistability that any level of arousal or stimulation may be found either desirable or undesirable depending on the meta motivational state one is in. Reversal theory has been academically supported and put to practical use in more than 30 fields (e. g., sports psychology, business, medical care, addiction, and stress) and in over 30 countries.