Кіріспе

Соғд тілі – Шығыс Иран тілдері тобына жататын, Орталық Азиядағы Соғдия аймағында (астанасы: Самарқан; басқа маңызды қалалары: Панжакент, Ферғана, Худжанд және Бұхара) негізінен қолданылған тіл. Қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан, Қазақстан және Қырғызстан аумақтарында, сондай-ақ көне Қытайда соғд иммигранттарының бірқатар қауымдарында да сөйленген. Соғд тілі – бактрий, хотан сак, орта парсы және парфян тілдерімен қатар ең маңызды орта иран тілдерінің бірі. Оның кең көлемді әдебиеті бар. Соғд тілі, әдетте, иран тілдерінің солтүстік-шығыс тобына жатқызылады. Тілдің ертерек нұсқасы ("Ескі соғд") туралы тікелей мәліметтер табылмаған, алайда көне парсы жазбаларындағы аймаққа сілтемелер Соғдияның кем дегенде Ахеменид империясы (б.з.д. 559–323) кезінде дербес және танымал мемлекет ретінде болғанын көрсетеді. Хотан тілі сияқты, соғд тілінің де орта парсыдан гөрі сақталған грамматикасы мен морфологиясы болуы мүмкін. Қазіргі шығыс иран тілі – яғноби тілі, Соғдияның 8 ғасырда Осрушана аймағында (Соғдияның оңтүстігінде) қолданылған бір диалектісінен тараған.

Тарих

Қытай Тан әулеті кезінде (шамамен 7-ші ғасыр), Соғди тілі Жібек жолының Орталық Азиядағы лингва франкасы болды, осы жол бойында орта қытай тілінен алынған "tym" ("қонақ үй") сияқты көптеген қарыз сөздері бар бай сөздік қалыптасты. Соғди тілінің экономикалық және саяси маңызы, 8-ші ғасырдың басында Соғдияның мұсылмандар тарапынан жаулануынан кейін, алғашқы ғасырлар бойы оның сақталуына кепілдік берді. Соғдияның оңтүстігіндегі Осрушана аймағында (астанасы: Бунжикат, қазіргі Тажикстанның Истаравшан қаласының жанында) 8-ші ғасырда сөйленген соғди тілінің диалектісі Ягноби тіліне айналып, 21-ші ғасырға дейін жетті. Оны Ягноби халқы сөйлейді.

Согдия мәтіндерінің ашылуы

Аурел Штайн 1907 жылы Дунхуанның маңындағы тасталған күзет мұнарасында "Ежелгі хаттар" деп аталатын соғди тілінде жазылған 5 хатты тапты, олар Батыс Жің патшалығының соңына дараланған. Қытайдың Синьцзян аймағында соғди тілінің қолжазбаларының фрагменттері табылғаннан кейін, соғди тілін зерттеуге жол ашылды. Роберт Готьо (алғашқы буддалық соғди ғалымы) және Пол Пельйо (Дунхуанды зерттеу кезінде соғди материалдарын әкелген) 1908 жылы Пельйо тапқан соғди материалдарын зерттеуді бастады. Готьо Пельйо материалдары негізінде көптеген мақалалар жариялады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтыс болды. Готьоның ең маңызды еңбектерінің бірі – соғди мәтініне арналған сөздік, оны ол қайтыс болған кезде аяқтауға тырысып жатқан еді. Бұл жұмысты Готьо қайтыс болғаннан кейін Эмиль Бенвенист жалғастырды. Неміс Түрфан экспедициялары Түрфан мәтіндік корпусынан әртүрлі соғди үзінділерін тапты. Бұл экспедицияларды Берлиннің этнологиялық мұражайы басқарды. Дунхуан мен Түрфан – манихей, будда және христиандық соғди мәтіндерінің ең көп табылатын екі орны болды. Ал Соғдиананың өзінде мәтіндердің жинағы одан әлдеқайда аз болды. Бұл мәтіндер шаруашылыққа қатысты, олар Соғдияның Диваштих есімді кішкентай патшасына тиесілі болған. Бұл шаруашылық мәтіндері мұсылман шапқыншылығы дәуіріне, шамамен 700 жылға дейін сақталған. Соғди тілінде 29 әріптен тұратын манихей әліпбиі де қолданылған. Соғди жазуын рим әріптеріне аударғанда, арамейлік идеограммалар көбінесе үлкен әріптермен белгіленеді.

Жеңіл сабақтары

Ер. а тамырлы сөздер, бейтарап. а тамырлы сөздер, әйел. ā тамырлы сөздер, ер. u тамырлы сөздер, әйел. ū тамырлы сөздер, ер. ya тамырлы сөздер, әйел. yā тамырлы сөздер, көпше сан. белгісіз. i u a, e a a i yā ta, īšt, (y)a шақыру. u u a i, u ū iya yā te, īšt(e), (y)a айқындау. u u u, a u u (iy)ī yā(yī) tya, īštī, ān(u) иелік. dat. ē yē ya (uy)ī uya (iy)ī yā(yī) tya, īštī, ān(u) орналас. ya ya ya (uy)ī uya (iy)ī yā(yī) tya, īštī, ān(u) құрал. abl. a a ya (uy)ī uya (iy)ī yā(yī) tya, īštī, ān(u)

Қатты сабақтары

Жүйкенің түрі. Еркек, әйел, көпше сан. Атау септік: ∅, ∅, ∅. Шақыру септік: ∅, а, е, те. Объект септік: ī, ī, tī, ān. Меншік септік: ī, ī, tī, ān. Бағыныш септік: ī, ī, tī, ān. Орналас септік: ī, ī, tī, ān. Құрал септік, себеп септік: ī, ī, tī, ān.

Кепілденген сабақтар

Жіктеу ер. ākā түбірлер бейтарап ākā түбірлер әйел. ākā түбірлер көп. ер. көп. әйел. белгісіз. ē (ō), ē ā ēt ēt, āt шақыру. (ā), ē (ō), ē ā (āte), ēte ēte, āte толық. (ō), ē (ō), ē ē ētī, ān ētī, ātī иелік. дататив. ē ē ē ētī, ān ētī, ātī орны. ē ē ē ētī, ān ētī, ātī құрал. шығу. (ā), ē (ā), ē ē ētī, ān ētī, ātī

Қазіргі индикативті

Тұлға Жеңіл сабақтар Ауыр сабақтар 1-ші жақ. д. мен 2-ші жақ. д. сен, ( ) , сен 3-ші жақ. д. ол т 1-ші көптік. менің (ан) менің (ан) 2-ші көптік. сіздер, сендер сіздер, сендер 3-ші көптік. олар және олар

Кемел емес индикативті

Жеңіл сабақтар Ауыр сабақтар 1-ші жақ жекеше u , u 2-ші жақ жекеше i , i 3-ші жақ жекеше a , a 1-ші жақ көпше ēm(u), ēm(an) ēm(u), ēm(an) 2-ші жақ көпше θa, ta θ(a), t(a) 3-ші жақ көпше and , and