Кіріспе

Моаззам Бегг (; 1968 жылғы 5 шілдеде Спаркхилл, Бирмингемде туған) – АҚШ үкіметі Баграм түрмесінде және Кубадағы Гуантанамо шығанағындағы тұтқын лагерінде үш жылға жуық соттан тыс қамауда ұстаған британдық пакистандық. 2002 жылғы ақпанда Пакистанның барлау қызметі оны Пакистандағы үйінен ұстап алды, кейін АҚШ әскәрі офицерлеріне тапсырды. Олар оны Ауғанстанның Баграм қаласындағы түрмеде 2005 жылғы қаңтарға дейін ұстады, содан кейін Гуантанамоға жеткізді. Бегг 1990-шы жылдардың басында «Әл-Қаида» емес екі лагерьде болғанын және Босния мен Чечнядағы содырларға қаржылық көмек көрсеткенін мойындады, бірақ ол ешқашан терроризмге қатысқан жоқ деп мәлімдеді. Ұлыбританияда британдық азаматтардың қамауда ұсталуына байланысты болған "көптеген наразылықтардан" кейін, Бегг босатылып, АҚШ, Ұлыбритания және халықаралық терроризмге қарсы шараларға қатысты мәселелер бойынша БАҚ комментаторы болды. Ол Гуантанамо және басқа да түрмелер туралы лекциялар оқып, саяхаттар жасады. Бегг бірлесіп кітап жазды, сондай-ақ газет және журналдарда мақалалар жариялады. 2014 жылы британ полициясы Беггті Сирия азаматтық соғысы кезінде террористік қызметтерге қатысқан деген айыппен ұстады. Кейіннен айыптаулар алынып тасталды, өйткені прокуратура MI5 оның Сирияға саяхаттағанын білгенін және оған рұқсат бергенін анықтады.

Ерте өмір және білім

Моаззам Бегг 1968 жылы Спаркхиллде дүниеге келді және екеуі де Бирмингемнің маңындағы қалашықтар Мозлиде өсті. Оның әкесі, Азмат Бегг, Британдық Үндістанда туған, әйелімен бірге Ұлыбританияға көшіп келгенге дейін Пәкістанда тұрған. Беггтің анасы ол алты жасында қайтыс болды, ал әкесі бастапқыда Ұлыбританияда банк менеджері болып жұмыс істеді. Беггтің британдық және пакистандық қос азаматтығы бар. Кейін Бегг Мозли орта мектебінде оқыды. Орта мектепте оқу кезінде ол Бирмингемдегі Lynx тобының мүшесі болды, ол көшелік банда. Ол "біз жақсы мұсылманның істемейтін істерін жасадық" деді, бірақ зорлық-зомбылыққа жиі бармағанын айтты. Бегг Солихалл колледжіне, содан кейін Вулвергемптон университетіне түсті, онда екі жыл заңды оқыды, бірақ ол оны ұнатпады және бітірген жоқ.

Ұлыбритания және ислам елдеріне саяхат, 199398

Жасөспірім шағында Сауд Арабиясы мен Пәкістанға отбасылық сапар кезінде Бегг исламға қызығуын арттырды. Бегг Халил Дикті алғаш Боснияда кездестірді. Бегг 1990-шы жылдардың басында Ресеймен соғыс кезінде Чечняға баруға тырысты. Ол "жауынгерлік қимылдардан гөрі бас тартуға болатынын" ойласа да, қарулы күреске қатыспағанын, бірақ шетелдік жауынгерлерге қаржылай көмек көрсеткенін айтады. 1994 жылы Бегг әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін алдауға қатысқан деген айыппен тұтқындалды. Беггке тағылған айыптар дәлелсіздіктен кейін алынып тасталды. Сонымен қатар, қолға ұсталатын түнгі көру құралы да табылды. Бегг оның және қорғаныш жилетінің Босния мен Чечнядағы қайырымдылық жұмысынан екенін мәлімдеп, "экстремистік ислам әдебиетіне" ие екенін жоққа шығарды және тәркіленген заттар қақтығыс аймақтарында жұмыс істейтін көптеген гуманитарлық көмекшілердегідей екенін атап өтті. Оның әкесі Беггтің бала кезінен бері әскери заттарды жинауды хобби ретінде ұнататынын айтты. Анықтамада Бегг "Аль-Каида мен оның байланысты ұйымдарының мүшесі" екені, Ауғанстанда "АҚШ-қа және оның одақтастарына қарсы жауынгерлік қимылдарға қатысқан" және "Аль-Каида террористері террористік акт жасағанда олардың отбасыларына баспана беру арқылы Аль-Каида террористеріне қолдау көрсеткен" деп көрсетілген. Бегг барлық айыптауларды жоққа шығарып, "Батыс елдеріне қарсы ешқандай шабуылды жоспарламағанын, көмектеспегенін және қатыспағанын" мәлімдеді. 1999 жылы Беггтің кітап дүкені Дхирен Бароттың Кашмирдегі тәжірибесі туралы "Кашмирдегі Мадина армиясы" атты кітабын жарыққа шығарды. 2000 жылдың ақпан айында ислами терроризмді тергеп жүрген полиция және MI5 қызметкерлері кітап дүкеніне шабуыл жасап, кітаптарды, құжаттарды және компьютерлерді алып кетіп, қызметкерлерді сұраққа тартып, Беггті британдық терроризмге қарсы заң бойынша тұтқындады. Беггтің әкесі британ үкіметі ұлының компьютерінен шифрланған файлдарды алып, оларды ашуға бұйрық бергенін, бірақ Бегг бас тартқанын айтты. Сот Беггті файлдарды ашуға мәжбүрлеуге болмайды деп шешті. Бегг бұл жерді отбасын тәрбиелеу үшін ыңғайлы және нәсілі үшін мазаламаушы орын деп санады. Бегг сондай-ақ "Талибаннан бұрын, әскери жанжалдардың көп болуы, қауіпсіздіктің жоқтығы, опиум саудасының гүлденуі және балалардың сексуалдық құлдыққа тартылуы болды. Дегенмен, Талибан қауіпсіздік пен жолдарды қамтамасыз етті және әскери жанжалдардан гөрі адал көрінді" деді. Бегг мұндай мәміле туралы білмейтінін және ешкім оған құжатты көрсетпегенін мәлімдеді. 2002 жылдың ақпан айында Беггті Исламабадтағы жалға алған үйінен, Беггтің пікірінше, АҚШ атынан жұмыс істейтін Пәкістан агенттері ұстап әкетті.

Ауғанстанда қамауға алу

Бегг 2002 жылдың ақпанынан 2003 жылдың ақпанына дейін Баграм театрының тұтқынға алу орталығында ұсталды. Ол сол жерде қол-аяғын байлап, тепкілеп, ұрып-соғып, басына қап кигізіп бөлмеге тастап кететінін (оның астмасы болса да), оны қара сөздермен сөккенін, адвокатпен кездесуге рұқсат бермейтінін, электр тоғымен ұру, саусақтарын сындыру, жыныстық зорлық көрсету және мойындау қағазына қол қоймаса, Мысыр немесе Сирияға күштеп жіберумен қорқытқанын айтады.

Бостандыққа шыққаннан кейін экстремистермен байланыс орнағаны туралы мәлімдеме

Бег 2007 жылы Лондон университетінің колледжіндегі Ислам қоғамына бірнеше баяндама жасады, сол кезде Умар Фарук Абдулмуталлаб оның президенті болып тұрды. The Times газеті Беггтің Абдулмуталлабтың шақыруымен UCL-дің «Терроризмге қарсы күрес апталығы» баяндамаларына қатысқанын жазды. The New York Times газеті Абдулмуталлабтың қоғам президенті ретінде апталықты ұйымдастыруға көмектескенін, ал қатысушылардың бірі Абдулмуталлабтың Беггтің «өте жақын» отырғанын айтқанын хабарлады. The Weekly Standard журналы Беггті «жихадист», «шебер америкаға қарсы үгітші» және «дәлелді алаяқ» деп сипаттады. Бег 2007 жылы Йемен түрмесінен босатылғаннан кейін америкалық имам және «Әл-Қаида» жоғары лауазымды тұлғасы деп саналатын Анвар әл-Авлакимен сұхбат жүргізді.

Паспортты беруден бас тарту және тәркілеу

2005 жылдың ақпан айында британдық ішкі істер министрі Чарльз Кларк Бегге паспорт беруден бас тартты. Ол Бегг АҚШ-та ұстау кезінде алынған ақпарат негізінде осы шешімді қабылдады. Ол "Ұлыбританиядан кеткеннен кейін [Бегг] Ұлыбританияға немесе одақтас елдерге қарсы қызметтерге қатысады деп ойлауға жеткілікті себеп бар" деді. Кларк 1947 жылдан бері осы мақсатта тек 13 рет қолданылған Корольдік құқығын пайдаланды. Бұрынғы рет 1976 жылы болған. Бегг, оның паспортын тәркілеудің нақты себебі Ұлыбритания мен АҚШ-тың күдіктілерді азаптау және экстрадициялаудағы қатысуын дәлелдеуге бағытталған күресі екенін, сондай-ақ ол саяхаттарының барысында, тіпті Еуропалық парламенттегі ресми шақырудан оралғанда да, тексеру үшін жиі тоқтатылғанын мәлімдеді. 2022 жылдың қаңтарында Бегг 2013 жылы тәркіленген паспортына қатысты британдық ішкі істер министрінің шешімін қайта қарау үшін сотқа шағымдануға ниеттенгенін хабарлады. 2022 жылдың ақпан айында VICE World News басылымы Беггпен жасаған сұхбатын жариялады, онда ол биліктің оған үздіксіз "құдалауын" айтты.

Мемлекеттік лауазымдар

Бостандыққа шыққаннан бері Бегг 9/11 сияқты шабуылдарға қарсы екенін, бірақ Ирак пен Ауғанстанда британдық сарбаздарға қарсы күрескендерді қолдағанын мәлімдеді. 2010 жылы Ауғанстан туралы айтқанда, Бегг халықтың "шетелдік оккупацияға" қарсы күресу құқығын толық қолдайтынын жеткізді. Оның сөзінше, егер Ауғанстанды оккупациялауға қарсы тұру 1980-ші жылдары Ұлыбритания мен АҚШ үкіметтері тарапынан жақсы деп есептелгенімен қатар, мақтауға да ие болған болса, онда қазіргі уақытта тек мүдделер ғана өзгерген. Ол қайырымдылық ұйымы және адвокаттық топ CAGE (бұрынғы "Cageprisoners") үшін Гуантанамода әлі де ұсталып отырған тұтқындарға өкілдік етуге, сондай-ақ босатылғандарға қызметтер алуға және қоғамға енуге көмектесуге аутрич директоры ретінде жұмыс істеді. Ол түрлі шараларда сөз сөйлеп, үкіметтерді бұрынғы тұтқындарды қайта орналастыруға көндіруге тырысты. 2010 жылы Люксембургтегі АҚШ елшісі Синтия Строум: «Мырза Бегг біздің жұмысымызды істеп жатыр», – деп мәлімдеді, сондай-ақ Беггтің «нақты және логикалық түрде берген баяндамасы өте убедительный аргумент болып табылады» деді. 2005 жылдың желтоқсан айында Бегг төрт батыс бейбітшілік жұмыскерін ұрлап кеткен Ирактың «Адилеттің қылыштары» бригадасына видео үндеу жасап, оларды босатуды сұрады. Бұл адамдардың босатылуын талап ететін дінаралық күш-жігер болды. Ұлыбританияда ұсталып тұрған Абу Катада да олардың босатылуын сұрады. 2006 жылдың наурыз айының басында Бағдадта американдық тұтқын Том Фокстің денесі табылды. Сол айдың соңында британдық әскерлердің басшылығымен өткен бір апталық әскери операция нәтижесінде қалған үш тұтқын – бір британдық және екі канадалық – босатылды. 2010 жылы CAGE дрондық шабуылдарды соттан тыс өлтіру ретінде қарастыратын жұмысын кеңейткен кезде Бегг Барак Обаманың уәделеріне қарамастан, көп өзгермегенін айтты: «Біз Бұш азаптау президенті еді дедік, бірақ Обама соттан тыс өлтіру президенті. Бірі адамдарды соттан тыс ұстаса, екіншісі одан да әрі барып, соттан тыс өлтіреді».

Спикер және белсенді

Тұтқындар құқығын қорғау ұйымы CAGE-дің байланыс жөніндегі директоры ретінде Бегг БАҚ-та және елдің түкпір-түкпірінде британдық мұсылман қауымына қатысты мәселелер – сотсыз қамау, азаптау, терроризмге қарсы заңнама мен шаралар, қоғамдық қатынастар тақырыбында лекциялар оқыды. Ол радио және теледидар сұхбаттарында, сондай-ақ BBC-дің "Панорама" және "Newsnight" бағдарламалары, PBS-тің "Тұтқын", Al Jazeera-ның "Тұтқын 345", "Бостандықтарды алу", "Демократияны азаптау" және National Geographic-тің "Гуантанамоның құпиялары" сияқты деректі фильмдерде сарапшы ретінде сөйледі. Ол газеттер мен журналдарда жарияланған мақалалардың авторы. Бегг тұтқында өткізген уақыты туралы баяндамалар жасап, британ үкіметінің терроризмге жауап беруін нәсілшілдік деп бағалады, сондай-ақ Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезіндегі терроризмге қарсы шаралар мен заңнамаға пропорционалсыз екенін айтты. 2009 жылдың қаңтар айында Бегг бұрынғы Гуантанамо күзетшісі Кристофер Арендтпен бірге "Екі жақ, бір оқиға" атты Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапар жасады. Бегг Reprieve, Amnesty International, Конституциялық құқықтар орталығы, PeaceMaker және Conflicts Forum сияқты адам құқықтары ұйымдарымен бірлесіп АҚШ-тың соғыс саясатына қарсы науқан жүргізді. 2015 жылдың шілдесінде Бегг Лейбористік партия төрағалығына сайлауда Джереми Корбиннің үгітін қолдады.

Кітап, 2006 жыл

Бег 2006 жылғы наурыз айында Гуантанамодағы тәжірибесі туралы кітап жазды, оны The Guardian газетінің бұрынғы шетелдік редакторы Виктория Бриттенмен бірлесіп жазды. Кітап Ұлыбританияда «Дұшпан жауынгер: британдық мұсылманның Гуантанамоға және кері саяхаты» деген атпен, ал АҚШ-та «Дұшпан жауынгер: менің Гуантанамо, Баграм және Кандагардағы тұтқындалуым» деген атпен жарық көрді. АҚШ-та кітапқа алғы сөзді The Washington Post газетінің журналисі Дэвид Игнатиус жазды. Британияда кітап Бегтің «ерекше кеңділігі мен тұтқындарына қатысты әділдігі» үшін мақтауға ие болды. «Моаззам Бегг оқиғасының көп бөлігі Ауғанстан мен Гуантанамодағы тұтқындалу жағдайлары туралы басқа да мәліметтермен сәйкес келеді», – деді Нью-Йорктегі Human Rights Watch ұйымының өкілі Джон Сифтон, ол Пәкістан мен Ауғанстанда бұрынғы Гуантанамо тұтқындарымен сұхбаттасқан. The New York Times газеті «Бегтің естеліктерінде бірнеше маңызды олқылықтар бар» екенін хабарлады, мысалы, 1994 жылы алаяқтық қылмысы бойынша тұтқындалғаны туралы ештеңе айтылмаған. Джонатан Рабан «Нью-Йорк кітаптар шолуына» жазған рецензиясында: «Бегтің тұтқынға түскен сәтіне дейін оның әңгімесіндегі олқылықтар – олар күдіс тудырмайтын, көбінесе көңілдірек» деп жазды. Рабан кейбір «өте нашар» диалогтарды сынға алды: «Бәлкім, Бег солдат Дженнифермен жақсы қарым-қатынас орнатқан шығар, бірақ мұндай сөйлеу стильін тек жаман көркем әдебиетте ғана кездестіруге болады». Соңында: «Моаззам Бегг сипаттаған жағдайдың нақтылығына еш күмән жоқ, АҚШ тарапынан тасталған желіге көптеген жазықсыз адамдар ілігіп, қате уақытта қате жерде болған, олардың жалғыз ортақ белгісі – мұсылмандар екендігі» делінген. Бег 2008 жылғы наурыз айында Мұсылман жазушылар сыйлығының жылдық марапатында «Жарналы жазушы сыйлығын» жеңіп алды.

Британ үкіметін сотқа беру

2008 жылдың сәуірінде Бегг және тағы жеті бұрынғы Гуантанамо тұтқыны Ұлыбританияның Жоғарғы сотына британдық Бас прокурорын, ішкі және сыртқы істер министрлерін, МИ5 және МИ6-ны заңсыз әрекеттер жасады, немқұрайлылық танытты және оларды ұрлау, қамауда ұстау және тексеруде әрекеттес болды деп айыптап, шағымданып сотқа жүгінді. 2009 жылғы сот отырысында үкімет адвокаттары айыптауларды жоққа шығарды, бірақ МИ5 кейбір тұтқындармен сұхбат жүргізгенін және кейбір жағдайларда тұтқындардан сұралуы тиіс сұрақтарды бергенін мәлімдеді. 2010 жылдың қарашасында британ үкіметі Беггті қоса алған 16 тұтқынмен қаржылық келісімге келгенін хабарлады. Британ үкіметі британдық шенеуніктердің тұтқындарды зорлауға тікелей қатысқандығына дәлелдер жоқ екенін айтты, алайда 2010 жылы осы мәселені зерттеу үшін қоғамдық сауалдама құрылды. 2013 жылы Гибсон сауалдамасының британдықтардың тұтқындарды азаптау және экстрадициялауға қатысы туралы алдын ала есебінде британ үкіметі мен Ұлыбританияның барлау қызметі экстрадицияға қатысқандығы және олар зорлық-зомбылыққа ұшырағанын білген күдіктілермен сұхбат жүргізгені анықталды.

Гуантанамо видео ойыны, 2009

2009 жылы Бегг шотландтық бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы T Enterprise үшін Microsoft-тың Xbox 360 платформасы арқылы шығарылатын Rendition: Guantanamo атты бейне ойынды жасауға кеңесші ретінде тартылды және оның өзі де ойынға түсуі жоспарланған. Ойын ойыншыны тұтқындардың орнына қоятын еді. Бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясының директоры: «Түрменің құрылымын қалай жасау керектігін білу бізге өте қиын болды, сондықтан көмек сұрап Моаззамға жүгіндік», – деді. Ол сондай-ақ, ойында америкалық немесе британдық әскерилер өлмейтінін, тек «жалдамалы сарбаздар» ғана қаза табатынын мәлімдеді. Бегг алғашқыда тартынғанын айтты: «Менің тәжірибемді жеңілдетіп көрсетуі мүмкін деп уайымдадым», бірақ сондай-ақ «әдетте мұндай мәселелер туралы ойланбайтын адамдарға осы мәселелерді жеткізуге көмектескім келеді» деді. Ақырында, T Enterprise АҚШ баспасөзінің жариялаған материалдарына байланысты ойынды аяқтаудан бас тартты, оларды «нақты емес және дұрыс емес болжамдар» деп сипаттады. Көптеген қорытындылардың мүлдем негізі болмады. Бегг «Санди Таймс» газетіне қарсы баспасөз шағымдары жөніндегі комиссияға шағым түсірді, себебі газет Amnesty International ұйымының Талибанмен байланысы бар деген айыптау жариялаған. Amnesty International ұйымының Бас хатшысы Клаудио Кордоне оқиғаға қатысты баспасөз материалдарына жауап ретінде Amnesty International ұйымының Беггпен жұмысының «тек Гуантанамодағы адам құқықтарының бұзылуын жариялауға бағытталғанын» атап өтті. Бегг кейін Сахгалмен болған әңгімені еске алды: «Мен Ауғанстанда келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізуді жақтағандықтан, ол мені Талибанның ең жақтас адамы ретінде көрсетті, демек, олардың әйелдер құқықтары және басқа да мәселелердегі ұстанымдарын қолдаймын. Бұл ақылға сыймайды да, адал да емес». Вест-Мидлендс полициясы: «Бұл айыптау емес, тұтқындау, және біздің атымыз ешқандай кінәлілікке нұсқау бермейді», – деді. Сол жылдың шілде айында Бегг Сирия азаматтық соғысына қатысты әрекеттеріне байланысты, соның ішінде террористік оқу лагеріне қатысқаны үшін террористік қызметпен айыпталды. Сотқа дейін күтіп отырғанда ол Ұлыбританияның жоғары қауіпсіздік шараларымен қамтылған Бельмарш түрмесінде ұсталды. 2014 жылдың қазан айында, сот отырысы басталар алдында Бегг босатылды, себебі прокуратура МИ5 Беггтің Сирияға сапар шеккенін білгенін және оған келісім бергенін көрсететін құжаттарды тапқандықтан, ешқандай айғақ ұсынбайтынын мәлімдеді. Вест-Мидлендс полициясы «жаңа айғақтар табылды» деді және үкім шығарылғаннан кейін, оның көмекші бас комиссары полиция Моазам Беггтің кінәсіз екенін толыққанды қабылдағанын мәлімдеді.

Президент Байденге ашық хат

2021 жылдың 29 қаңтарында «Нью-Йорк кітаптар шолуы» Бегг пен тағы алты Гуантанамо тұтқынынан жаңадан сайланған американдық президент Байденге, тұтқын лагерін жабуға шақыратын ашық хат жариялады. Бұл деректі фильм халықаралық «Неге демократия?» деректі фильмдер сериясының бөлігі болды. Беггтің өмірі, Гуантанамоға қамауға дейінгі кезеңі, қамауда болуы және одан кейінгі өмірі «Конфессия» (2016) атты ұзақ сұхбатында талқыланады. «The Guardian» газеті Беггтің «принципті, дәйекті куәлігінің» «сирек салмақты және терең моральдық күшке» ие екенін айтып, төрт жұлдызды баға берді. Бұл деректі фильм BBC Storyville деректі фильмдер сериясында «Moazzam Begg: Living the War on Terror» деген атаумен көрсетілді. Бегг 2009 жылғы «Заңнан тыс: Гуантанамодан келген оқиғалар» деректі фильмінде сұхбаттасты, оны Энди Уортингтон мен Полли Нэш бірлесіп түсірді. Фильм Бегг және басқа да Ұлыбритания тұтқындарының жағдайларын, сондай-ақ заңгерлер Клайв Стаффорд Смит, Гарет Пирс және Том Уилнердің пікірлерін қамтиды. 2006 жылы Бегг «21 ғасырдағы CrUSAders» видеосында сұхбаттасып, терроризмге қарсы соғыстың іс жүзінде исламға қарсы соғысқа ұқсас екенін айтты. Гарет Пирстің сөзіне сүйенсек, бұл фильмді иелену британдық соттарда радикалдылықтың дәлелі ретінде ұсынылған.

Ойындағы өкілдік

Бегг пен оның әкесі Азмат екеуі де Виктория Бриттен мен Джиллиан Слово жазған "Гуантанамо: Азаттықты қорғауға ант беру" атты пьесадағы кейіпкерлер ретінде бейнеленеді. Бұл пьеса 2004 жылы Трицикл театрында қойылды, содан кейін Лондонның Вест-Эндтегі Жаңа Елшілер театрына көшірілді. Пьеса тұтқындар мен басқа да адамдардың куәліктеріне негізделген. Нью-Йорктегі Мәдениет жобасында қойылым ұйымдастырылды. 2006 жылы Трицикл театры Парламент үйінде және Вашингтондағы Капитолий төбесінде пьесадан үзінділер көрсетті.