Біздің заманның батыры

Кіріспе

1840 жылы Михаил Лермонтовтың романы

«Біздің заманымыздың батыры» – Михаил Лермонтовтың 1839 жылы жазылған, 1840 жылы жарық көрген және 1841 жылы өңделген романы. Бұл роман «артық адам» романының үлгісі болып табылады, ол өзінің тартымды Байрондық кейіпкері (немесе антигеройы) Пехорин және Кавказдың көркем суреттемелерімен ерекшеленеді. Романның көптеген ағылшын тіліне аудармалары бар, соның ішінде Владимир Набоков пен Дмитрий Набоковтың 1958 жылғы аудармасы да бар.

Григорий Александрович Печорин

Пехорин - Байронның батырлық бейнесі. Байронның шығармалары халықаралық беделге ие болды және Лермонтов романның ішінде оның есімін бірнеше рет атады. Байрон дәстүріне сәйкес Пехорин қарама-қайшылыққа толы кейіпкер. Ол сезімтал да, сыншыл да. Ол өте кеуде көтерген, бірақ өзінің мінез-құлқын терең түсінеді және өмірдің бекерлігі мен өлімнің сенімділігі туралы ойлаған романтикалық кейіпкердің меланхолиясын бейнелейді. Печориннің өмір сүру туралы бүкіл философиясы нигилистікке бағдарланған, ондағы біршама алыстатылған, шеттетілген тұлғаны қалыптастырады. Печорин атауы солтүстікке қарай орналасқан Печора өзенінен алынған. Бұл атау Александр Пушкиннің Евгений Онегинге арналған құрмет ретінде Онега өзенінің атымен берілген. Печорин әйелдерді ұдайы жаулап алудың стимулы ретінде қарастырады және оларды ерекше құрметке лайық деп санамайды. Ол Мэри сияқты әйелдерді романтикалық жаулап алу ойынында тек қана ойыншықтар деп санайды, бұл оның ләззат алуына ешқандай мән бермейді. Бұл оның Мэри ханшайымы туралы айтқан сөзінен көрінеді: "Мен жиі неге мен ешқашан үйленгісі келмейтін, алдауды қаламаған қыздың махаббатын жеңуге тырысамын деп ойлаймын". Печориннің әйелдерге деген көзқарасындағы жалғыз қарама-қайшылық - оның Вераға деген шынайы сезімдері, ол оны барлық кемшіліктеріне қарамастан, мүмкін, барлық кемшіліктеріне қарамастан жақсы көреді. "Принцесса Мэри" романының соңында Печорин Вераны қуып жетіп, үміт беретін сәтке тап болады. Оқырман өзінің өмірінің мәніне қол жеткізуге болады деп ойлайды және Печорин ақыры шынайы сезімдердің мүмкін екенін түсінеді. Алайда, өмір бойы пайдасыздық пен цинизмді оңай жою мүмкін емес, ал тағдыр араласып, Печориннің аты құлаған кезде, ол құтқарылудың жалғыз үмітіне жету үшін одан әрі күш салмайды: "Мен жоғалған бақытты іздеудің қаншалықты пайдасыз және мәнсіз екенін көрдім. Мен бұдан да не күте аламын? Оны қайта көру үшін ме? Не үшін? Печориннің хронологиялық соңғы оқиғасы алғаш рет кітапта сипатталған, оның алдағы күйзеліске ұшырауы мен қоғамнан кетіп, өз-өзіне болжаған өлімін түсіндіретін оқиғаларды көрсетті. Айтқыш - Максим Максимич, ол әдемі черкес ханшайымы "Бела" туралы әңгімелейді, оны Азамат Печоринге Қазыбиктің аты үшін айырбастау үшін ұрлап алады. Максим Печориннің Беланы өзіне жыныстық қатынас жасауға көндіруге деген үлгілі табандылығын сипаттайды, ол уақыт өте келе оған жауап береді. Біраз уақыт Беламен бірге тұрғаннан кейін Печорин өзінің еркіндікке деген қажеттілігін түсіндіре бастайды, Бела оны тастап кетуден қорқады. Бела Печоринге толықтай берілгенімен, ол өзінің құлы емес екенін, керісінше, черкес тайпасының басшысы қызы екенін айтады, сонымен қатар, егер ол "оны сүймесе", кетуге ниетті екенін көрсетеді. Максим Белаға деген ықыласы Печориннің ниетіне күмән келтіреді. Печорин оны жақсы көретінін және ол үшін өлуге дайын екенін мойындайды, бірақ "оның тыныштанбайтын қиялы мен қаны толмас жүрегі бар, ал өмірі күн сайын бос болып келеді". Ол өзінің жалғыз емшілігін - рухын тірі сақтау үшін саяхаттау деп ойлайды. Алайда, Печориннің мінез-құлқы Беланың жауы Казбичпен ұрланып, өлімге ұшырағаннан кейін тез өзгеріп кетеді. Екі күн бойы қиналып, делириумнан кейін Бела өзінің ішкі қорқынышы мен Печоринге деген сезімдері туралы айтты, ол бірде-бір рет жанына қалмастан тыңдады. Оның өлімінен кейін Печорин ауырғаннан кейін салмағын жоғалтады және қоғамнан тыс болады. Максиммен қайтадан кездескеннен кейін ол қатты күйзеліске ұшырап, қарым-қатынасқа қызығушылық танытпайды. Ол Персиядан қайтып келе жатқанда қайтыс болады, ол ешқашан қайтып оралмайтынын мойындады. Печорин өзінің жеке тұлғасын өзін-өзі құрту деп сипаттады, ол өзінің адам әлеміндегі мақсатын түсінбейді. Өмірден шаршап, босқағып, барлық ләззат пен тәжірибеге батып, жақын адамдарының құлдырауына себепші болады. Ол мұны Вера мен Грушницкиймен түсінуді бастайды, ал Беламен болған қайғылы оқиға көп ұзамай оның эмоционалдық күйреуіне әкеледі. Оның осыдан кейінгі және Грушницкиймен дуэльден кейінгі күйзелген рухы оның өзін өзі танытқандай тәуелсіз кейіпкер емес екенін түсіндіруге болады. Қайта, ол өзінің іс-әрекетінен зардап шегетінін көрсетеді. Алайда оның көптеген әрекеттерін өзі сипаттап, оқырманға кездейсоқ болып көрінеді. Алайда бұл таңқаларлық, өйткені Печориннің ақыл-ойы өте жоғары (Байрондық батырдың үлгісі). Печориннің өз әрекеттерінің неге еріксіз екендігі туралы түсінді�...

Pechorin is the embodiment of the Byronic hero. Byron's works were of international repute and Lermontov mentions his name several times throughout the novel. According to the Byronic tradition, Pechorin is a character of contradiction. He is both sensitive and cynical. He is possessed of extreme arrogance, yet has a deep insight into his own character and epitomizes the melancholy of the Romantic hero who broods on the futility of existence and the certainty of death. Pechorin's whole philosophy concerning existence is oriented towards the nihilistic, creating in him somewhat of a distanced, alienated personality. The name Pechorin is drawn from that of the Pechora River, in the far north, as a homage to Alexander Pushkin's Eugene Onegin, named after the Onega River. Pechorin treats women as an incentive for endless conquests and does not consider them worthy of any particular respect. He considers women such as Princess Mary to be little more than pawns in his games of romantic conquest, which in effect hold no meaning in his listless pursuit of pleasure. This is shown in his comment on Princess Mary: "I often wonder why I'm trying so hard to win the love of a girl I have no desire to seduce and whom I'd never marry." The only contradiction in Pechorin's attitude to women are his genuine feelings for Vera, who loves him despite, and perhaps due to, all his faults. At the end of "Princess Mary" one is presented with a moment of hope as Pechorin gallops after Vera. The reader almost assumes that a meaning to his existence may be attained and that Pechorin can finally realize that true feelings are possible. Yet a lifetime of superficiality and cynicism cannot be so easily eradicated and when fate intervenes and Pechorin's horse collapses, he undertakes no further effort to reach his one hope of redemption: "I saw how futile and senseless it was to pursue lost happiness. What more did I want? To see her again? For what?”

Pechorin's chronologically last adventure was first described in the book, showing the events that explain his upcoming fall into depression and retreat from society, resulting in his self predicted death. The narrator is Maxim Maximytch telling the story of a beautiful Circassian princess, "Bela", whom Azamat abducts for Pechorin in exchange for Kazbich's horse. Maxim describes Pechorin's exemplary persistence to convince Bela to give herself sexually to him, in which she with time reciprocates. After living with Bela for some time, Pechorin starts explicating his need for freedom, which Bela starts noticing, fearing he might leave her. Though Bela is completely devoted to Pechorin, she says she's not his slave, rather a daughter of a Circassian tribal chieftain, also showing the intention of leaving if he "doesn't love her". Maxim's sympathy for Bela makes him question Pechorin's intentions. Pechorin admits he loves her and is ready to die for her, but "he has a restless fancy and insatiable heart, and that his life is emptier day by day". He thinks his only remedy is to travel, to keep his spirit alive. However, Pechorin's behavior soon changes after Bela gets kidnapped by his enemy Kazbich, and becomes mortally wounded. After two days of suffering in delirium Bela spoke of her inner fears and her feelings for Pechorin, who listened without once leaving her side. After her death, Pechorin becomes physically ill, loses weight and becomes unsociable. After meeting with Maxim again, he acts coldly and antisocial, explicating deep depression and disinterest in interaction. He soon dies on his way back from Persia, admitting before that he is sure to never return. Pechorin described his own personality as self destructive, admitting he himself doesn't understand his purpose in the world of men. His boredom with life, feeling of emptiness, forces him to indulge in all possible pleasures and experiences, which soon, cause the downfall of those closest to him. He starts to realize this with Vera and Grushnitsky, while the tragedy with Bela soon leads to his complete emotional collapse. His crushed spirit after this and after the duel with Grushnitsky can be interpreted that he is not the detached character that he makes himself out to be. Rather, it shows that he suffers from his actions. Yet many of his actions are described both by himself and appear to the reader to be arbitrary. Yet this is strange as Pechorin's intelligence is very high (typical of a Byronic hero). Pechorin's explanation as to why his actions are arbitrary can be found in the last chapter where he speculates about fate. He sees his arbitrary behaviour not as being a subconscious reflex to past moments in his life but rather as fate. Pechorin grows dissatisfied with his life as each of his arbitrary actions lead him through more emotional suffering which he represses from the view of others.

Мәдени сілтемелер

Альберт Камюдың «Күрт жарылыс» романы Лермонтовтың «Біздің заманымыздың батыры» кітабының алғы сөзінен алынған үзіндімен басталады: «Кейбіреулер «Біздің заманымыздың батыры» сияқты адалсыз кейіпкерді үлгі еткені үшін қатты ренжіді, ал басқалары автор өзін және таныстарын бейнелегенін байқады. Мырзалар, «Біздің заманымыздың батыры» – шын мәнінде портрет, бірақ жеке тұлға емес; ол – біздің буынның барлық кемшіліктерінің толыққанды көрінісі». Иан Флемингтің «Ресейден махаббатпен» романында сюжет советтік агент Татьяна Романованың MI6-тың Джеймс Бондына ғашық болып, оны Түркияның Стамбул қаласынан алып кетсе, Батысқа қашуға дайын екенін айтуы төңірегінде өрбиді. Советтер оның SMERSH штаб-пәтерінде кеңсе жұмысы кезінде ағылшын тыңшысы туралы құжатты қалай тапқанын және оған ғашық болғанын көрсететін күрделі өмірбаян құрады, тіпті оның суреті Лермонтовтың Печоринін еске түсіргенін айтады. Печорин Лермонтовтың повесінде «батыр» немесе тіпті жақсы кейіпкер болмағанын ескерсек, Флеминг өзінің ең танымал туындысы туралы сарказмды, өзін-өзі жек көрушілік ойға толы екенін көрсетеді; алайда, Лермонтовтың туындысымен таныс емес батыс оқырмандары үшін бұл ирония жоғалады. Ингмар Бергманның 1963 жылғы «Үнсіздік» фильмінде жас ұлы төсекте осы кітапты оқып отырғаны көрінеді. Бергманның келесі «Персона» (1966) фильмінің бастапқы сахнасында сол бала актер моргта оянып, дәл сол кітапқа жетеді. Клод Саутедің «Жылы жүрек» (Un cœur en hiver) фильмі «Принцесса Мэри» бөліміндегі «оның естеліктеріне» негізделгені айтылады. Лермонтовтың туындысымен байланысы өте шартты – фильм заманауи Париж қаласында өтеді, онда жас скрипка шебері (Даниел Отойл ойнайды) өзінің серіктесінің әйелі, дарынды скрипкашы Камильге, өзінің епті әрекеттерімен ғашық болуға тырысады. Ол мұны тек оны эмоционалды түрде бақылау үшін жасайды, бірақ оны шын жүректен сүймейді. Ол – қазіргі заманғы Печорин.

Albert Camus' novel The Fall begins with an excerpt from Lermontov's foreword to A Hero of Our Time: "Some were dreadfully insulted, and quite seriously, to have held up as a model such an immoral character as A Hero of Our Time; others shrewdly noticed that the author had portrayed himself and his acquaintances. A Hero of Our Time, gentlemen, is in fact a portrait, but not of an individual; it is the aggregate of the vices of our whole generation in their fullest expression." In Ian Fleming's From Russia with Love the plot revolves upon Soviet agent Tatiana Romanova feigning an infatuation with MI6's James Bond and offering to defect to the West provided he'll be sent to pick her up in Istanbul, Turkey. The Soviets elaborate a complex backstory about how she spotted the file about the English spy during her clerical work at SMERSH headquarters and became smitten with him, making her state that his picture made her think of Lermontov's Pechorin. The fact that Pechorin was anything but a 'hero' or even a positive character at all in Lermontov's narration stands to indicate Fleming's wry self deprecating wit about his most famous creation; the irony is lost, however, on western readers not familiar with Lermontov's work. In Ingmar Bergman's 1963 film The Silence, the young son is seen reading the book in bed. In the opening sequence of Bergman's next film, Persona (1966), the same child actor is seen waking in what appears to be a mortuary and reaching for the same book. Claude Sautet's film A Heart in Winter (Un cœur en hiver) was said to be based on "his memories of" the Princess Mary section. The relationship with Lermontov's work is quite loose – the film takes place in contemporary Paris, where a young violin repairer (played by Daniel Auteuil) seeks to seduce his business partner's girlfriend, a gifted violinist named Camille, into falling for his carefully contrived charms. He does this purely for the satisfaction of gaining control of her emotionally, while never loving her sincerely. He is a modern day Pechorin.

Экрандағы және сахнадағы бейімделулері

1966 жылы "The Wednesday Play" антологиялық сериясы романды теледидарға бейімдеді, онда Алан Бейтс Григорий рөлін ойнады. Ол 1966 жылдың 28 қыркүйегінде көрсетілді. 2011 жылы Алекс Максуини романды ағылшын тіліндегі пьеса түріне бейімдеді. Шілде айында Ұлыбританияның Суррей округіндегі Кингстон-апон-Темзе қаласындағы Халықаралық жастар өнер фестивалінде алғашқы көрсетілімі болды, содан кейін сол жылдың тамызында Эдинбургтегі Fringe фестивалінде Zoo Venues-те премьерасы өтті. Сыншылар оны жақсы қабылдады, көбінесе 4 және 5 жұлдызды баға берді. 2014 жылы неміс режиссері Катерина Соколова романның ең ұзын повесі – "Мария ханшайымына" назар аударды. Катерина Соколованың режиссерлігімен қойылған пьеса 28 мамырда Цюрихтің Schauspielhaus театрында тұңғыш рет көрсетілді. Қойылым жалпы мақұлдауға ие болды, әсіресе оны "Лермонтовтың эпохасының тілдік шеберлігі мен әлеуметтік жайсыздығын жоғалтпағаны үшін" мақтады.