Кіріспе

Философиялық көзқарас

Ізгілік эпистемологиясы – интеллектуалдық және әсіресе эпистемиялық ізгіліктердің маңыздылығын баса назар аударатын эпистемологияға қазіргі философиялық көзқарас. Ізгілік эпистемологиясы білімді ұсыныстар мен сенімдердің қасиеттерімен қатар немесе олардың орнына, сенімді ұстаушы адамдардың қасиеттеріне сәйкес бағалайды. Ізгілік эпистемологиясының кейбір жақтастары ізгілік этикасының теорияларын ұстанады, ал басқалары этикадағы ізгілік пен эпистемологиядағы ізгілік арасында тек шамалы аналогияны көреді. Интеллектуалдық ізгілік Аристотельдің еңбектерінен бері философияның тақырыбы болып келген, бірақ ізгілік эпистемологиясы – қазіргі заманғы аналитикалық дәстүрдегі даму. Ол қазіргі заманғы эпистемологияны ерекше қызықтыратын ақталу және сенімділік сияқты мәселелерді шешуге бағытталған, ізгілік этикасы моральдық әрекеттерге емес, моральдық тұлғаларға назар аударатыны сияқты, білушіні агент ретінде қарастыру арқылы сипатталады. Бұл саланың Қытай философы Ван Янмин ұсынған білім мен іс-қимылдың бірлігі теориясындағы параллелі бар.

Палта мен пирамида

Адалдық эпистемологиясы, бір жағынан, моральдық философтар арасындағы ізгілік ұғымдарына деген қызығушылықтың жаңадан жаңғыруымен, екінші жағынан, Эдмунд Геттьеге жауап ретінде туындаған білімнің бәсекелес талдауларының шешілмейтін мәселелеріне реакция ретінде қалыптасты. Эрнест Соса 1980 жылғы «Кеме мен пирамида» атты мақаласында интеллектуалдық ізгілікті заманауи эпистемологиялық талқылауға енгізді. Соса интеллектуалдық ізгілікке жүгіну эпистемиялық негіздеме құрылымы туралы фундаменталистер мен когерентистер арасындағы қайшылықты шеше алатынын дәлелдеді. Фундаментализм сенімдердің пирамида құрылымындағы кірпіштерге ұқсас, иерархиялық түрде басқа сенімдерге негізделгенін немесе оларға сүйенгенін жатады. Ал когерентизм, керісінше, барлық сенімдердің іргетасқа байланбай, әр сенім арасындағы логикалық қатынастар арқасында өзара байланысқан кеме метафорасын пайдаланады. Соса осы эпистемология мектептерінің екеуінің де кемшіліктерін анықтады, екі жағдайда да бұл сенім мен қабылдау арасындағы қарым-қатынасқа байланысты болды. Когерентизм тек сенімдер жүйесіндегі барлық сенімдер арасындағы логикалық қатынастарға негізделген негіздемеге мүмкіндік береді. Дегенмен, қабылдау сенімдері жүйедегі басқа сенімдермен көптеген логикалық байланыстарға ие болмауы мүмкін болғандықтан, білім туралы когерентистік тұжырым қабылдау ақпаратына әдетте берілетін маңыздылықты толыққанды қамти алмайды. Екінші жағынан, фундаментализм, негізгі сенімдерді қолдайтын сезімдік тәжірибелермен олардың қалай байланысқандығын сипаттауға тырысқанда қиындыққа кезігеді. Когерентизм мен фундаментализм 1963 жылы Эдмунд Геттье ұсынған білімнің «дәстүрлі» анықтамасына (негізделген, шын сенім ретінде) қатысты туындаған мәселелерге жауап ретінде дамыды. Геттье ұсынған қарсы мысалдар нәтижесінде бәсекелес теориялар пайда болды, бірақ когерентистер мен фундаменталистер арасындағы пікір таластар шешілмейтін болып шықты. Сосаның мақаласы ізгіліктің мұндай дауларды шеше алуы мүмкін екенін көрсетті.

Түрлері

Ізгілік эпистемологтары ізгіліктің қандай рөл атқаратыны туралы әртүрлі пікірде: жойғыш ізгілік білім және негіздеме сияқты эпистемиялық ұғымдарды зияткерлік ізгілік пен зияткерлік кемшіліктермен алмастырады, ал жойғыш емес ізгілік эпистемологиясы мұндай дәстүрлі ұғымдар үшін рөлді сақтап, оларды түсіндіру үшін ізгілікті пайдаланады. Ізгілік эпистемологтары эпистемиялық ізгіліктердің қандай болатыны туралы да келіспейді. Кейбір түсіндірмелер Аристотельдік болып табылады, олар зияткерлік ізгілік пен мінез-құлық арасындағы қарым-қатынасты моральдық ізгілік пен мінез-құлық арасындағы байланыс сияқты көрсетеді. Ал "әлсіз" ізгілік эпистемологиясы, керісінше, ешқандай нақты міндеттемелерді немесе зияткерлік ізгілікті дамытуды талап етпейді. Аброл Фэйрвезер "әлсіз" ізгілік эпистемологтары "игілік теориясын тәуелсіз эпистемиялық теорияны білдіру үшін жаңа лексика ретінде ғана қолданады" дейді. Кейбір ізгілік эпистемологтары ізгіліктерді сенімді жұмыс істейтін танымдық қабілеттер ретінде қарастыратын "игілік сенімділігі" тұжырымын, ал басқалары агенттің жауапты эпистемиялық мінез-құлқы маңызды рөл атқаратын "игілік жауапкершілігі" тұжырымын қолдайды.

Бағалы қасиеттердің сенімділігі

Әділдіктің сенімділігі шындықты табу процесінің сенімді болуын қанағаттандыруға баса мән береді. Алайда, назар адамның шындықты қабылдау қабілетінің деңгейіне аударылады, осы арқылы оның ақылының қадір-қасиеті, демек, білімінің сапасы анықталады. Соса үшін, ізгілік қасиеттері тікелей сезімдік қабылдау мен естелікке байланысты, ал нашар ізгілік қабілеттері бастапқы естелік немесе сезімдік тәжірибеден туындаған сенімдермен байланысты. Соса сенімнің "толыққанды жарамдылығы" үшін екі критерийді анықтайды: ол "мета-негізделген" болуы керек – яғни, агент шындықты дәл осылай тапқан болуы керек, және "жарамды" болуы керек – агент осындай сенімді білдіргенде немесе шындықты тапқанда өзінің ізгі қасиеттерін көрсеткен болуы керек. Мысалы, аңшы нысананы дәлдікпен және тиянақтылықпен соғуға ғана емес, сонымен қатар оның атуы дұрыс болуы керек. Жақсылық сенімділігінің тағы бір жақтасы Джон Греко білім мен негізделген сенімнің "тұрақты және сенімді танымдық мінезге негізделгенін" айтады. Мұндай мінез адамның табиғи танымдық қабілеттерін де, сондай-ақ оның қалыптасқан ойлау дағдыларын да қамтуы мүмкін. Егер мұндай дағдылар тұрақты және табысты болса, олар білімді тудыратын мінезді құрайды. Бұл ізгілік сенімділігінің сипаттамасы Сосаныкіне қарағанда кеңірек, естелік немесе сезімдік тәжірибеге назар аудармай, оның орнына ізгілікті агенттің тұрақты және сенімді бейімділіктеріндегі табысты таным жасауға қабілеттілігінде көреді. Греко ізгілік эпистемологиясының жауапкершілікті ұстанатын бағытымен қабылданатын интеллектуалдық ізгіліктерді қосуға мүмкіндік береді, себебі осы ізгіліктердің көпшілігі тұрақты, сенімді мінез-құлық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Бағалылық жауапкершілігі

Қасиеттілік жауапкершілігінде назар мен есте сақтау сияқты қабілеттер басты орынға қойылмайды. Керісінше, кейбір зияткерлік мінез-құлық қасиеттері басқаларына қарағанда құндырақ деп есептеледі. Оларға шығармашылық, зейінділік, рационалды қаталдық, адалдық және тағы да басқа мүмкіндіктер жатуы мүмкін. Жалпы алғанда, бұл теориялар нормативтік сипатқа ие. Әртүрлі тәсілдер қолданылады. Мысалы, Лорейн Код интеллектуалдық ізгіліктердің әлеуметтік контексте негізделген әлемге дұрыс танымдық сипат пен эпистемиялық қатынасты қамтиды деп санайды. Ол әлем туралы дұрыс білімді алуды басты "жақсылық" деп қарастырады және біздің зияткерлік күш-жігерімізді осы мақсатқа бағыттау керек дейді, сонымен қатар шындыққа деген құштарлықты эпистемологиялық ізгіліктеріміздің негізгі қозғаушы күші ретінде қарастырады. Джеймс Монмаркедің интеллектуалдық ізгілік теориясы Кодтың теориясына ұқсас, бірақ Кодтың шындыққа деген құштарлығымен қатар жүретін догматизм немесе фанатизм қаупін сейілту үшін қосымша интеллектуалдық ізгіліктерді анықтайды. Басты ізгілік – ақыл-ой өмірінің дұрыс мақсатына бағытталған жанұялылық. Жанұялылыққа қол жеткізу үшін бейтараптық, салмақтылық және батылдық сақтау маңызды. Линда Тринкаус Загзебски аристотельдік абырой эпистемологиясының неоаристотельдік моделін ұсынды, онда фронезис (практикалық даналық) Аристотель ұсынғаннан да күрделірек моральдық және зияткерлік абыройларды біріктіретін архитектуралық абырой ретінде қарастырылады. Оның моделінде сипатталғандай, ізгіліктер – "адамның терең және тұрақты жетістіктері, белгілі бір мақсатқа жетуге ерекше ынтаны және осы мақсатқа сенімді түрде қол жеткізуді қамтиды". Оның пікірінше, интеллектуалдық ізгіліктің "ерекше мотивациясы" – шындыққа, түсінікке деген құштарлық және шындықпен танымдық байланыстың басқа да түрлері. "Сенімді табыс" ұғымы дұрыс ниетпен, бірақ сәтсіз аяқталған, шындықты іздегенмен, оған қолайсыз әдістер қолданған адамдардың мәселесін болдырмау үшін қолданылады.

Плантинганың ордер теориясы

Алвин Плантинга ізгілік эпистемологиясымен тығыз байланысты білімнің тағы бір теориясын ұсынады. Оның пікірінше, білім негізді болады, егер адамның танымдық қабілеттері оларға арналғандай жұмыс істесе. Яғни, білім дұрыс болып саналады, егер ол табиғи түрде шындыққа ұмтылуға және дұрыс сенімдерді қалыптастыруға бағытталған танымдық қабілеттердің дұрыс жұмыс істеуі арқылы алынған болса.

Джонатан Кванвигтің түсінігі мен мәлімдемесінің

Джонатан Кванвигтің "Неге ізденгіш ақылдар білгісі келеді?" атты эссесінде: Мено проблемалары және эпистемологиялық аксиология, эпистемологияның философиялық зерттеуде орны жоқ екенін айтады. Білімнің құндылығы Платонның "Мено" атты сократтық диалогында көрінеді. "Мено" да Сократтың "шынайы сенім" мен "білім" арасындағы ерекшелігі, білімнің философиялық анықтамасы "негізделген шынайы сенім" ретінде қалыптасуына себеп болады. Сократ "шынайы сенім" мен "білім" арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды түсіндіріп, негізделген шынайы сенімнің "өз орнында қала алмайтынын" және "бекітілуі" керектігін дәлелдейді. Кванвигтің пікірінше, шынайы сенім – шындықты барынша арттыру және қателіктерден сақтану үшін қажетті жағдай, сондықтан негіздеме білім теңдеуінен алынып тасталады. Ол, біз білімнің Геттиерлік емес есебінің манипуляцияланған шекаралық ұғымын танығанда, білімге қатысты анти-Геттиер шарттарының ешқандай құндылығы жоқ екені анық болатынын айтады. Кванвиг шынайы сенімнің білімге жетпейтінін мойындайды, бірақ оның ойынша, шынайы сенім білімнен кем құнды емес. Кванвиг эпистемологияның түсінуге бағытталған болуы керек деп санайды, ал эпистемиялық ұстанымның білім мен негізделген шынайы сенімнен гөрі құндырақ екенін мәлімдейді.

Әлеуетті артықшылықтар

Кейбір ізгілік эпистемологиясының түрлері, мысалы, ізгілік жауапкершілігі сияқты нормативтік элементтерді қамтиды, және нормативтілік пен құндылықтың біртұтас жүйесін ұсынуға мүмкіндік береді. Сосаның тұжырымы сияқты басқалары, экстериализмнің интернализммен өзара әрекеттесу қажеттілігі арқылы картезиандық күмәнділіктің алдын алып, оны жоңдауға болады. Осыған орай, сондай-ақ, ізгілік эпистемологиясының кейбір түрлерінің икемділігі мен әлеуметтік сипатының арқасында, әлеуметтік шартталу мен ықпал эпистемологиялық аяда түсіндіріліп, зерттелуі мүмкін. Бұл икемділік және ішкі мен сыртқы арасындағы байланыс ізгілік эпистемологиясын оңай түсінуге және қолжетімді етеді.

Белгілі сын

Ізгілік эпистемологиясына қатысты бір сын адам таным-білімін тұрақты мінез-құлықтарға негізделген деп сипаттауына бағытталған (мысалы, сенімді қабілеттерді қолдануға бейімділік немесе адамның тамаша мінез-қасиеттері мінез-құлық ретінде қарастырылғанда). Әдептік этикаға қатысты ұқсас сын талқылағандай, ізгілік теориялары, олар моральдық немесе эпистемиялық болсын, мінез-қасиеттерді уақыт өте келе тұрақты және адамдардың осылай әрекет етуі мен ойлауын түсіндіретін себептер ретінде тиімді деп есептейді. Дегенмен, психологиядағы «ситуационизм» сын бұл тұжырымды жоққа шығарды, ол адамның эпистемиялық мінезі контекстке байланысты өзгеретінін, тіпті бұл өзгеріс эпистемиялық маңызға ие болмаса да, дәлелдейді. Осылайша, жағдайдың маңызды емес айырмашылықтары когнитивтік мінез-құлықта күрт өзгерістерге алып келуі мүмкін. Сенімділікшілер мұны сенімді жұмыс істеудің төмендеуі ретінде сипаттаса, жауапкершілікке баса назар қоятындар бұл өзгерістерді адамның тамаша танымдық мінезін жоққа шығаратын нәрсе деп қарастырады. Сондықтан ізгілік теориясын қолдаушылар осыны ескере отырып, адам психологиясы туралы түсініктерін қайта қарауы немесе ситуационизм психологиялық зерттеулерінің нәтижелері олардың теориясына қайшы келмейтінін түсіндіруі қажет.

Таңдалған библиография

Акино, Фредерик Д. Ақылды үкімдер қауымдастығы: Ньюменнің ырыстық сезімі және рационалдылық туралы есептер. Вашингтон, округ Колумбия: Америка Католик Университеті Баспасы, 2004. Акслл, Гай, ред. Білім, сенім және мінез: Заманауи ізгілік туралы оқулар. Ланхам, Мэриленд: Роуман және Литтлфилд, 2000. "Қасиеттер тұрғысынан қарағанда эпистемиялық сәттілік". *Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің* редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 158–177. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. Блэкберн, Саймон. "Ақыл, ізгілік және білім". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 15–29. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. Бонжур, Лоренс және Эрнест Соса. Эпистемиялық негіздеме: Ішкі және сыртқы, негіздер және ізгіліктер. Оксфорд: Блэкуэлл, 2003. Брейди, Майкл және Дункан Притчард. "Моральдық және эпистемиялық ізгіліктер". Майкл Брейди және Дункан Притчардтың редакторылығымен «Моральдық және эпистемиялық ізгіліктер», 1–12. Малден, Массачусетс: Blackwell Publishing Ltd., 2003. Далмия, Вринда. "Білуші неге қамқорлық етуі керек?". Hypatia 17, № 1 (2002): 34–52. Фэрвезер, Аброл. "Эпистемиялық мотивация". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 63–81. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. Голдман, Алвин И. "Эпистемиялық ізгіліктердің біртүтастығы". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 30–48. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. Хиббс, Томас С. "Аквина, ізгілік және соңғы эпистемология". Метафизика шолуы 52, № 3 (1999): 573–594. Хукуэй, Кристофер. "Ізгілік эпистемологы болу қалай?". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 183–202. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. Кауолл, Джейсон. "Басқаларға қатысты эпистемиялық ізгіліктер". Ratio XV 3 (2002): 257–275. Лихер, Кит. "Білімнің ізгілігі". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 200–213. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. Маккиннон, Кристин. "Когнитивті өзіндік сананы білу". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 227–254. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. Морос, Энрике Р. және Ричард Дж. Амберс. "Ізгілік эпистемологиясындағы қабілеттерден ізгіліктерді ажырату". Оңтүстік философия журналы XLII, (2004): 61–85. Риггс, Уэйн Д. "«Ізгілік» түсіну және түсінудің ізгілігі". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 203–226. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. Робертс, Роберт С. және В. Джей Вуд. "Кейбір нәрселер және эпистемиялық игіліктер". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 257–279. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. Соса, Эрнест. "Қамыр және пирамида: білім теориясындағы үйлесімділікке қарсы негіздер". Философиядағы Орта батыс зерттеулері 5, (1980): 3–25. "Ақиқатқа деген махаббат үшін бе?". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 49–62. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. "Эпистемологиядағы ақиқаттың орны". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 155–179. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. Вуд, У. Джей. Эпистемология: Интеллектуалды ізгілікке айналу. Даунерс-Гроув, Иллинойс: InterVarsity Press, 1998. Загзебски, Линда. Ақыл-ойдың ізгіліктері: ізгілік табиғаты және білімнің этикалық негіздері туралы зерттеу. Кембридж: Кембридж Университеті Баспасы, 1996. "Білушілер агенттер болуы керек пе?". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 142–157. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. "Эпистемиялық игіліктің көзін іздеу". Майкл Брейди және Дункан Притчардтың редакторылығымен «Моральдық және эпистемиялық ізгіліктер», 13–28. Малден, Массачусетс: Blackwell Publishing Ltd., 2003. "Ақиқаттың ақыл-ойға талпындыратын күші". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 135–154. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003. , және Аброл Фэрвезер. "Кіріспе". Аброл Фэрвезер және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Ізгілік Эпистемологиясы: Эпистемиялық ізгілік және жауапкершілік туралы эсселер», 3–14. Оксфорд: Оксфорд Университеті Баспасы, 2001. , және Майкл ДеПол. "Кіріспе". Майкл ДеПол және Линда Загзебскидің редакторылығымен «Интеллектуалдық ізгілік: Этика және эпистемологиядан перспективалар», 1–12. Оксфорд: Кларендон Баспасы, 2003.