Кіріспе

Экономикадағы когнитивтік бұрылыс
Экономикада ақша иллюзиясы немесе баға иллюзиясы – ақшаны нақты емес, номиналдық шарттарда қарастыратын когнитивтік бұрылыс. Яғни, ақшаның номиналдық құны оның бұрынғы уақыттағы нақты сатып алу қабілетімен (нақты құнымен) шатастырылады. Сатып алу қабілетін номиналдық құнмен өлшеу – қате, себебі қазіргі заманғы фиат валюталарының ішкі құны жоқ және олардың нақты құны баға деңгейіне ғана байланысты. Бұл терминді Ирвинг Фишер "Долларды тұрақтандыру" еңбегінде енгізді. Оны XX ғасырдың басында Джон Мейнард Кейнс танымал етті, ал Ирвинг Фишер 1928 жылы осы тақырыпта "Ақша иллюзиясы" атты маңызды кітап жазды. Ақша иллюзиясының бар екендігіне монетарлық экономистер күмән келтіреді, олар адамдар өз байлықтарына қатысты рационалды түрде әрекет етеді (яғни нақты бағалармен ойлайды) деп санайды. Эльдар Шафир, Питер А. Даймонд және Амос Тверски (1997) бұл құбылыстың бар екендігіне эмпирикалық дәлелдер келтірді және оның әртүрлі тәжірибелік және нақты жағдайларда мінез-құлыққа әсер ететіні көрсетілді. Шафир және авторлар. Бұдан әрі, ақша иллюзиясы нақты бағалар өзгермеген жағдайда да бағаның номиналдық өзгерістері сұранысқа әсер ететінін білдіреді.

Түсіндірме және әсерлері

Ақша иллюзиясын түсіндіру әдетте құбылысты эвристика тұрғысынан сипаттайды. Номиналды бағалар құнды анықтау үшін ыңғайлы тәсіл болып табылады, ал нақты бағалар тек қана олар маңызды болып көрінсе ғана есептеледі (мысалы, гиперінфляция кезеңінде немесе ұзақ мерзімді шарттарда). Кейбіреулер ақша иллюзиясы Филиппс қисығы арқылы сипатталған инфляция мен жұмыссыздық арасындағы теріс байланысты, «күтулерді ескеретін Филиппс қисығы» сияқты соңғы макроэкономикалық теорияларға қайшы келеді деп санайды. Егер жұмысшылар жалақы ұсыныстарын бағалау кезінде номиналды жалақыларын эталондық нүкте ретінде қолданса, фирмалар жоғары инфляция кезеңінде нақты жалақыны салыстырмалы түрде төмен ұстай алады, себебі жұмысшылар номиналды жалақының жоғары өсуін қабылдайды. Бұл төменгі нақты жалақылар фирмаларға жоғары инфляция кезеңінде көбірек жұмысшыларды жұмысқа алуға мүмкіндік береді. Ақша иллюзиясы Филиппс қисығының Фридмандық нұсқасында маңызды роль атқарады деп есептеледі. Бірақ шындығында, ақша иллюзиясы ғана осы Филиппс қисығының негізгі механизмін түсіндіруге жеткіліксіз. Ол үшін тағы екі қосымша болжам қажет. Біріншіден, бағалар өзгерген сұраныс жағдайларына әртүрлі жауап береді: жиынтық сұраныстың артуы тауар бағаларына еңбек нарығы бағаларына қарағанда жылдам әсер етеді. Сондықтан жұмыссыздықтың төмендеуі, ақырында, нақты жалақының төмендеуінің нәтижесі болып табылады, ал қызметкерлердің жағдайды дұрыс бағалауы ғана жұмыссыздықтың бастапқы (табиғи) деңгейіне оралуына себеп болады (яғни ақша иллюзиясының аяқталуы, олар бағалар мен жалақының нақты динамикасын толық түсінген кезде). Екінші (кездейсоқ) болжам арнайы ақпараттық асимметрияға қатысты: қызметкерлер (нақты және номиналды) жалақы мен бағалардың өзгеруімен байланысты не білмейтін болса, жұмыс берушілер оны анық байқауы мүмкін. Филиппс қисығының жаңа классикалық нұсқасы осы түсініксіз қосымша болжамдарды жоюға бағытталған, бірақ оның механизмі әлі де ақша иллюзиясын қажет етеді.