АҚШ және Франция арасындағы 1800 жылғы келісімшарт

Кіріспе

АҚШ пен Франция арасындағы шарт 1800 жылғы Конвенция, сонымен қатар Мортефонтен шарты деп те аталады, 1800 жылдың 30 қыркүйегінде АҚШ және Франция тарапынан қол қойылды. Атаудың өзгешелігі Конгрестің шарттарға қатысудағы сезімталдығымен байланысты болды, себебі Франция мен АҚШ арасындағы 1778 жылғы Одақ және Сауда шарттарына қатысты даулар туындаған еді.

Конвенция 1778 жылғы келісімдерді тоқтатты, екі ел арасындағы «еркін сауда, еркін тауарлар» принципін бекітті және 1798–1800 жылдардағы Квази соғысын аяқтады, бұл негізінен Кариб теңізінде жүргізілген жарияланбаған теңіз соғысы еді. Дегенмен, ол америкалық кеме иелері Квази соғысына дейін және оның барысында келген шығындар үшін талап еткен өтемақы мәселесін шешпеді, нәтижесінде Конгресс 1801 жылдың желтоқсанына дейін оны бекітпеді. Екі ел арасындағы үйкеліс тудыратын мәселелерді жою арқылы франко-американдық қарым-қатынастар қайта жандандырылды және нәтижесінде 1803 жылғы Луизиананы сатып алу мүмкін болды.

Өмірбаян

Альянс туралы келісімге сәйкес, Америка Тәуелсіздік соғысында қолдау көрсету үшін АҚШ Кариб бассейніндегі француз мүдделерін қорғауға келісті. Келісімде мерзімі көрсетілмегендіктен, бұл 1792–1797 жылдардағы Бірінші коалиция соғысы кезінде оларды Ұлыбритания мен Голландия Республикасынан қорғауды да қамтыды. Француз революциясына халықтың ынтасына қарамастан, Конгресте оған қолдау аз болды; бейтараптық Солтүстік кеме иелеріне британдық блокададан қашып үлкен пайда табуға мүмкіндік берді, ал Оңтүстік плантация иелері 1794 жылы Францияның құлдықты жоюынан үлгі алып алады деп қорқыды. 1793 жылы король Людовик XVI-ның аталған келісімдерді жойғанын айта отырып, 1794 жылғы Бейтараптық заңы 1778 жылғы келісімнің әскери міндеттемелерін біржақты жойды. Франция «жақсы ниетті бейтараптық» негізінде келісті; бұл француз каперлеріне АҚШ порттарына кіруге және американдық соттарда тұтқынға алынған британдық кемелерді сатуға рұқсат беруді білдірді, бірақ керісінше емес. Бірақ АҚШ «бейтараптық» терминін басқаша түсіндіргені және 1794 жылғы Ұлыбританиямен жасалған Джей келісімі 1778 жылғы Достық және сауда келісіміне қайшы келгені көп ұзамай анық болды. Франция британдықтармен сауда жасайтын американдық кемелерді басып алып жауап қайырғанда, Джефферсонның тұрақты әскери күшке қарсылығы тиімді жауап беруге кедергі келтірді. Оның орнына АҚШ революциялық соғыс кезінде Франциядан алынған қарыздарды өтеуді тоқтатты; дипломатиялық жолмен шешуге жасалған әрекеттер 1797 жылғы XYZ дауына әкеп соқты, бұл жағдайды нашарлатты. АҚШ Солтүстік Америкадағы француздық амбициялар, әсіресе 1762 жылы Испаниядан өткен Луизиана аумағы туралы алаңдады. Онжылдықтар бойы американдықтар бұл аймаққа көшіп келді, оны басқаруға дипломатиялық күш-жігер жұмсалды, соның ішінде 1795 жылғы Пинкни келісімі. 1800 жылға қарай АҚШ халқының шамамен 400 000 немесе 7,3 пайызы Аппалач тауларынан тыс жерлерде, Кентукки және Теннесси сияқты жаңа штаттарда өмір сүрді. Батыс экономикасының дамуы үшін Миссисипи өзеніне, әсіресе маңызды Нью-Орлеан портына қол жеткізу қажет болды, және АҚШ батыс және оңтүстік шекараларында агрессивті және күшті Франциядан гөрі әлсіз Испанияны артық көрді. Француз агенттерінің Луизиананы қалай қорғауға болатынын анықтау үшін әскери сараптама жүргізіп жатқаны анықталғаннан кейін 1798 жылғы шетелдіктер және бүлік туралы заңдар қабылданды. Әскери-теңіз флотының көп бөлігі британдық флоттың шектеуінен шыға алмағандықтан, француздар АҚШ жағалауында және Кариб бассейнінде жұмыс істейтін каперлерге сүйенді. 1798 жылдың 7 шілдесінде Конгресс 1778 жылғы келісімдерді жойды және американдық суларда француз әскери кемелеріне шабуыл жасауға рұқсат берді, нәтижесінде 1798–1800 жылдардағы Квази соғыс болды. 200 сауда кемесін қаруландыру, Әскери-теңіз флотын кеңейту және британдықтармен бейресми ынтымақтастық арқылы АҚШ өзінің ішкі суларына бақылауды қайта орнатты. Алайда президент Джон Адамс дипломатиялық шешімге жетуге мүдделі болды, сондықтан 1799 жылдың басында Уильям Ванс Мюррей, Оливер Эллсворт және Уильям Ричардсон Дэвиден тұратын дипломатиялық комиссия құрылды. Олардың мақсаты 1778 жылғы келісімдерді ресми түрде тоқтату, американдық бейтараптықты растау, кемелердің жоғалғандары үшін өтемақы алу және Квази соғысын аяқтау болды, бірақ олар Парижге 1800 жылдың басында ғана келді. Бұл кешігу кезінде француз директориясы 1799 жылдың қарашасында құлатылып, оның орнына Наполеон басқарған консулдық құрылды. Ол да жаушылықты тоқтатуға мүдделі болды, өйткені оның қолдауының маңызды бөлігі Кариб теңізіндегі қант плантацияларын қайта бақылауға ниеттенген бай саудагерлерден келді. Бұл өте пайдалы болды; 1793 жылы құлдықты жоюға дейін Сент-Доминг колониясы барлық британдық Вест-Индиядан гөрі көбірек қант және кофе өндірді.

Under the Treaty of Alliance, in return for support in the American Revolutionary War, the United States agreed to defend French interests in the Caribbean. As the treaty had no termination date, this included protecting them from Great Britain and the Dutch Republic during the 1792–1797 War of the First Coalition. Despite popular enthusiasm for the French Revolution, there was little support for this in Congress; neutrality allowed Northern shipowners to earn huge profits evading the British blockade, and Southern plantation owners feared the example set by France's abolition of slavery in 1794. Arguing the 1793 execution of King Louis XVI voided existing agreements, the Neutrality Act of 1794 unilaterally cancelled the military obligations of the 1778 treaty. France accepted, on the basis of "benevolent neutrality"; this meant allowing French privateers access to US ports, and the right to sell captured British ships in American prize courts, but not vice versa. It was soon apparent the U. S. interpreted "neutrality" differently, while the 1794 Jay Treaty with Britain directly contradicted the 1778 Treaty of Amity and Commerce. When France retaliated by seizing American ships trading with the British, an effective response was hampered by Jeffersonian resistance to a permanent military force. Instead, the U. S. suspended repayment of loans made by France during the Revolutionary War; efforts to resolve this through diplomacy ended in the 1797 dispute known as the XYZ Affair, which worsened the situation. The U. S. was also concerned by French ambitions in North America, especially in its former territory of Louisiana, acquired by Spain in 1762. For decades, American settlers had been moving into this area, despite diplomatic efforts to manage it, including the 1795 Pinckney's Treaty. By 1800, nearly 400,000 or 7.3% of Americans lived in trans Appalachian territories, including the new states of Kentucky and Tennessee. Western economic development required access to the Mississippi River, particularly the vital port of New Orleans, and the U. S. much preferred a weak Spain to an aggressive and powerful France on their western and southern borders. The discovery that French agents were conducting military surveys to determine how best to defend Louisiana led to the 1798 Alien and Sedition Acts. With most of their fleet confined to port by the Royal Navy, the French relied on privateers operating off the U. S. coastline, and in the Caribbean. On July 7, 1798, Congress cancelled the 1778 Treaties and authorised attacks on French warships in American waters, resulting in the Quasi War of 1798–1800. By arming 200 merchant ships, expanding the Navy, and informal co operation with the British, the U. S. re established control over its home waters. However, President John Adams remained keen to reach a diplomatic solution, and in early 1799, a diplomatic commission was approved, consisting of William Vans Murray, Oliver Ellsworth, and William Richardson Davie. Their objectives were to formally terminate the 1778 treaties, confirm American neutrality, agree compensation for shipping losses and end the Quasi War, although they did not arrive in Paris until early 1800. During this delay, the French Directory was overthrown in November 1799, and replaced by the Consulate, headed by Napoleon. He was also keen on ending hostilities, since an important part of his support came from wealthy merchants, who wanted to re establish their control over sugar producing islands in the Caribbean. These were extremely profitable; prior to the abolition of slavery in 1793, the colony of Saint Domingue produced more sugar and coffee than all the British West Indies combined.

Келіссөздер

Жақында қайта тағайындалған Сыртқы істер министрі Таллейранмен ресми талқылаулар сәуір айында ғана басталды және баяу өрбіді. Басты мәселе – АҚШ-тың кемелердің жоғалғаны үшін 20 миллион долларлық өтемақы талабы еді, комиссарларға жаңа келісімдерді талқылауға кіріспес бұрын оны шешуге нұсқау берілген. Француздардың атап көрсетуінше, Директорияның американдық саудаға қарсы қабылдаған шаралары жаңа үкімет тарапынан жойылған, ал АҚШ енгізген шаралар жаңарып қойылған. Олар өтемақының тек 1778 жылғы келісімдер күшінде болған жағдайда ғана қолданылатынын айтты; АҚШ қолданыстағы келісімдерді растап, өтемақы алады немесе жаңаларын талап етіп, ештеңе алмайды. Дегенмен, Таллейран келісімдерді орындау мүмкін емес екенін мойындады және оны Ұлыбританиямен қарым-қатынасқа итерудің орнына АҚШ-пен келісімге келуді жөн көрді, бұл Квази соғыстың салдарының бірі болды. Американың бейтараптығы Солтүстік Америкадағы француз жоспарлары үшін өте маңызды болды; 1800 жылдың қазан айындағы Сан-Ильдефонсоның құпия үшінші келісімі бойынша Испания Италиядағы территорияларға алмасу шартымен Луизиананы Францияға беруге келісті. 1800 жылдың шілдесінде Ресей, Францияның ресми емес қолдауымен, қарулы бейтараптықтың екінші лигасына қол қойды, оның қатысушылары бейтарап кемелердегі контрабанданы іздеу жөніндегі британдық саясатқа қарсы тұруға келісті. Бұл Таллейранға американдықтар талап еткен «еркін сауда, еркін тауарлар, конвой еркіндігі» принципін қабылдауға мүмкіндік берді, ал маусымда Маренгода және желтоқсанда Хоэнлиндендегі жеңістер император Франциск II-ні бейбітшілікке мәжбүр етті. 1801 жылдың ақпан айындағы Лунэвиль келісімінде ол Сан-Ильдефонсо келісімінде Испания талап еткен Италиядағы австриялық территорияларды берді.

Шарттары

Таллеран Солтүстік Америкада француздық ықпалды қайта орнату үшін барлық қажетті жағдайларды жасады; американдық комиссарлар Луизиана келісімінің толық мәліметтерін білмесе де, оның позициясының күшін сезіп, келісімге қол жеткізуге асықты. 30 қыркүйекте қол қойылған Конвенция 27 баптан тұрды, олардың көп бөлігі сауда мәселелеріне қатысты; олар екі тараптың да саудагерлерінің тауарларын тәркілеуден қорғады және екі жаққа да ең артықшылықты ұлт саудасы мәртебесін кепілдік берді. Ең маңызды және даулысы – II бап болды, ол өтемақы мәселесін «кейінге қалдыруға» келісті және бұл мәселе шешілгенге дейін 1778 жылғы шарттарды тоқтатты. Конвенция 1800 жылдың 30 қыркүйегінде жасалғанмен, II бапты қосу туралы пікірталас Конгресс келісімді 1801 жылдың 21 желтоқсанына дейін бекітпеді. Нәтижесінде АҚШ үкіметі өзінің азаматтарына 20 миллион долларлық зиянды өтеуге келісті, бірақ мұрагерлер 1915 жылы ғана 3,9 миллион долларлық төлем алды.

Салдары

Ол кезде конвенция АҚШ-та көбінесе жағымсыз қабылданып, өтемақы туралы келісімге келмегендіктен және Солтүстік Америкадағы француз мүдделеріне қатысты алаңдаушылықтарды шешпегендіктен сынға ұшырады. Қазіргі заманғы тарихшылар Франциямен болған дауды аяқтау арқылы Луизиананы сатып алуға мүмкіндік жасады, ал коммерциялық шарттар бойынша келісімге қол жеткізу маңызды болды, себебі АҚШ оларды өз күшімен орындауға шамасы жетпеді. Франция мен Ұлыбритания арасындағы Екінші коалиция соғысын аяқтау жөніндегі келіссөздер 1802 жылдың наурызында Амиен шартына әкелді; бұл шарт көптегендер үшін қысқа мерзімді тыныс серігі болғанымен, Наполеонға Солтүстік Америкадағы жоспарларын іске асыруға мүмкіндік берді. 1801 жылдың желтоқсан айында 30 000 тәжірибелі француз әскері Сент-Домингке қонды, ал одан кейін Испания Луизиананы Францияға беруді растады. Бұл Конгресте үлкен алаңдаушылық тудырды, бірақ 1802 жылдың қазан айына қарай экспедицияның тотальді сәтсіздікке ұшырағаны белгілі болды; оның басшысы, генерал Шарль Леклерк, шамамен 22 000 әскерімен бірге сары қызбадан қайтыс болды. Сент-Домингсіз Наполеон Луизиананың маңызды емес екеніне көз жеткізді, ал Франция мен Ұлыбритания тағы да соғысқа дайындалып жатқандықтан, оны жақын жердегі Канадада орналасқан британдық әскерлердің басып алуына жол бермеу үшін осы аумақты сатуға шешім берді. 1803 жылдың сәуір айында АҚШ осы аумақты 15 миллион долларға немесе 80 миллион франкқа сатып алды.