Кіріспе

Ұлыбританиядағы яһудилердің азаттығы 19 ғасырда Англияның яһуди халқына қатысты бірнеше ғасыр бойы қолданылып келген заңдық шектеулерді жеңілдетуге бағытталған күш-жігердің нәтижесі болды. 1833 және 1890 жылдар аралығында Парламент Ұлыбританиядағы еврей еркектерін корольдіктің басқа азатталған еркектерімен бірдей құқықтық жағдайға қоятын бірқатар заңдарды қабылдады.

Католиктердің азаттығы яһудилер үшін жақсы хабар

1829 жылы Ұлыбританиядағы рим-католиктердің азаматтық шектеулерінен босатылуы яһудилердің үмітін арттырды; ал олардың жағдайында осындай жеңілдікке қол жеткізуге бағытталған алғашқы қадам 1830 жылы Уильям Хаскиссон Ливерпульдің 2000 саудагері мен басқалары қол қойған петицияны ұсынғанда жасалды. Роберт Грант ұсынған бұл заң жобасы 1830 жылы британдық заң шығарушы органда келесі тридцать жыл бойы түрлі нысандарда талқыланды. Кейін белгілі және ықпалды тарихшы болған Томас Маколей 1830 жылы Парламентке сайланды және басқа мәселелермен қатар, яһудилерді шеттетуге қарсы күресімен көзге түсті. Заң жобасы бастапқыда Палаталар палатасынан өте алмады. Сэр Роберт Инглистің қарсылығына қарамастан, бірінші оқылымда 115 дауысқа 97 дауыспен қабылданды. Алайда, 17 мамырдағы екінші оқылымда Лондонның 14 000 азаматының қолдау петициясына қарамастан, 265 дауысқа 228 дауыспен қабылданбады. Бірақ келесі жылы, 1833 жылы, ол 22 шілдеде 189 дауысқа 52 дауыспен Палаталар палатасында үшінші оқылымнан өтті және Лордтар палатасында алғаш рет оқылды. 1 тамызда Лордтар палатасындағы екінші оқылымда 104 дауысқа 54 дауыспен қабылданбады, Веллингтон герцогы заң жобасына қарсы сөйлеп, дауыс берді, бірақ яһудилердің адал досы Сассекс герцогы Вестминстердің 1000 көрнекті азаматы қол қойған петицияны ұсынды. 1834 жылы да осылай болды, заң жобасы Лордтар палатасында 92 дауыспен жеңіліске ұшырады. Тори партиясының барлық күштері мен король Уильям IV-тің жеке қарсылығы заң жобасына қарсы болды. Келесі жылы Парламентке жыл сайынғы шағым жасаудың қажеті болмады, себебі діни бостандық үшін күрес даланың басқа бөлігінде жүріп жатты; бірақ шерифтердің жарлығын қабылдау арқылы шерифтің ежелгі және маңызды лауазымын атқаруға рұхсат берілді. Келесі жылы яһуди заң жобасы сессияның соңында енгізіліп, 19 тамызда Лордтар палатасында бірінші оқылымнан өтті, бірақ сессияның кешіккеніне байланысты тоқтатылды.

Парламент мүшелері

Сэр Самсон Гидеон, у которого был еврейский отец и христианская мать, был баронетом, членом парламента и ирландским пэром в восемнадцатом веке. Экономист и финансист Дэвид Рикардо родился в семье сефардских евреев, но в 21 год обратился в унитарианство и был членом парламента с 1819 по 1823 год. Бенджамин Дизраэли, родившийся евреем и крещенный в 12 лет в Англиканскую церковь, был членом парламента с 1837 года, занимал должность канцлера казначейства в правительствах консерваторов 1852, 1858–1859 и 1867–1868 годов. Он стал премьер-министром Великобритании в 1868 году и вновь в 1874 году. В 1876 году он был возведен в Палату лордов. Его готовность приносить христианские присяги означала отсутствие препятствий для его политической карьеры; для евреев, не принявших христианство, присяга оставалась ключевым препятствием. Присяга включала слова "и я даю эту Декларацию на истинной вере христианина". На некоторое время сторонники еврейской эмансипации, казалось, потеряли надежду. Главными сторонниками законопроекта были Роберт Грант в Палате общин и лорд Холланд в Палате лордов, скончавшиеся в 1838 и 1840 годах соответственно. В течение четырех лет после смерти Холланда политическая деятельность английских евреев была сосредоточена на попытке получить доступ к муниципальным должностям. Законопроект об этом дошел до первого чтения в Палате лордов одним голосом в 1841 году, но был отклонен при втором чтении. Лишь 31 июля 1845 года законопроект был принят. 18 августа 1846 года Закон об облегчении религиозных убеждений устранил некоторые незначительные ограничения, касавшиеся британских евреев и диссидентов от государственной церкви; единственной государственной должностью, которая по-прежнему оставалась закрытой для евреев, был Парламент. Успех, с которым британские евреи убедили Парламент допустить их к должности шерифа и муниципальным должностям, был обусловлен тем, что евреи были реальными кандидатами и были избраны на эти должности до того, как была запрошена какая-либо парламентская помощь. Теперь было решено применить ту же политику в отношении места в самом Парламенте. Еврейский кандидат Лионель де Ротшильд был избран одним из четырех членов парламента от города Лондона в 1847 году, но не мог занять свое место, не принеся христианскую присягу, и законопроект, представленный 16 декабря того же года, был призван реализовать пожелания определенного английского избирательного округа. Он прошел третье чтение в Палате общин 4 мая 1848 года большинством в 62 голоса, но был отклонен в Палате лордов 163 голосами против 128. То же самое произошло в 1849 году, когда Лионель де Ротшильд был вновь избран, но в следующем году борьба приняла другую и более драматичную форму. Дэвид Саломонс, успешно выигравший битву за должность шерифа и альдерманское кресло, был избран членом парламента от Гринвича и настаивал на занятии своего места, отказываясь отозвать свое заявление по приказу спикера и усугубляя свое оскорбление, проголосовав при разделении по вопросу о предложении об отложении, которое было сделано для утихомирения волнения, вызванного его смелым курсом действий. Премьер-министр лорд Джон Рассел предложил, чтобы Саломонсу было приказано отозвать свое заявление, и по этому предложению Саломонс выступил достойно и убедительно и завоевал симпатию Палаты, которая, тем не менее, приняла предложение премьер-министра. Затем вопрос был передан в суды, которые постановили, что Саломонс не имел права голосовать, не принеся присягу отречения в форме, установленной Парламентом, и оштрафовали его на 500 фунтов стерлингов за каждый голос, поданный им в Палате общин. Затем правительство представило еще один законопроект в 1853 году, который также был отклонен Палатой лордов. В 1855 году Саломонс был избран лордом-мэром Лондона. В течение следующих двух лет правительство представило законопроекты о внесении изменений в парламентскую присягу, но они не получили одобрения Палаты лордов. В 1858 году, когда законопроект о присяге достиг Палаты лордов, они исключили пункт, касающийся евреев; но когда законопроект был вновь передан в Палату общин, нижняя палата отказалась принять его в измененном виде и назначила комитет для формулирования своих причин, в который, как будто для демонстрации абсурдности ситуации, был назначен член от города Лондона Лионель де Ротшильд, что он мог делать законно, даже не заняв свое место. Между двумя палатами была назначена конференция, и в конечном итоге было достигнуто соглашение с принятием Закона об облегчении положения евреев 1858 года, в соответствии с которым любая из палат могла допустить евреев резолюцией, разрешая им опустить слова "на истинной вере христианина". В результате в понедельник, 26 июля 1858 года, Лионель де Ротшильд принес присягу с покрытой головой, заменив "клянусь Богом" обычной формой присяги, и затем занял свое место в качестве первого еврейского члена парламента; Дэвид Саломонс был переизбран в Гринвич на дополнительных выборах и занял свое место в начале 1859 года. Два года спустя была введена более общая форма присяги для всех членов парламента, которая освободила евреев от каких-либо оснований для исключения.

Реформалар мен саяси бостандықтар

1867 жылғы реформа туралы заң әрбір ересек еркек үй иесіне дауыс беру құқығын берді. 1871 жылы Нюма Эдвард Хартогтың ісінен кейін Университеттер сынағы туралы заң еврейдің ағылшын университетінде ғалым немесе стипендиат болуына кедергі келтіретін қиындықтарды жойды. 1885 жылы сэр Натаниел де Ротшильд жоғарғы палатаға Лорд Ротшильд ретінде көтерілді, ол бірінші еврей лорды болды. 1876 жылы Дизраэли Биконсфилд графы атанды. Бірнеше жылдан кейін Генри де Вормс Лорд Пирбрайт, ал Сидней Стерн Лорд Уандсворт болды. 1890 жылы Ұлыбритания империясындағы барлық лауазымдарға қойылған барлық шектеулер алынып тасталды, осылайша монарх, Лорд-канцлер және Ирландияның Лорд-лейтенанты лауазымдарынан басқа, дінге қарамастан, әрбір британ азаматына ашық болды. Парламентке енгеннен кейін біраз уақыт бойы еврей депутаттары оларға осы мүмкіндік берген Либералдық партияға жатады, ал сэр Джордж Джессел Уильям Эварт Гладстонның бірінші үкіметінде бас солиситор болып қызмет етті. Бірақ 1874 жылғы консервативтік реакциядан бастап еврей сайлаушылар мен кандидаттар консерваторларға қарай бейімділікті күшейтті. Бенджамин Дизраэлидің ықпалы осы өзгеріске әсер еткен болуы мүмкін, бірақ бұл негізінен еврейлердің көп бөлігі жататын орта және коммерциялық топтардың саясатының өзгеруіне байланысты болды. Барон Генри де Вормс Лорд Солсберидің бірінде мемлекеттік хатшының орынбасары болды, ал Гладстонның үй билігі саясаты жарияланғаннан кейін Либералды унионист сэр Джулиан Голдсмид, Өкілдер палатасының вице-спикері ретінде көзге түсті. Барлық күрес алпыс жылға созылды; таласқанның көбі жартылай кезеңде қол жеткізілді, бірақ толық теңдік 1890 жылға дейін католиктер мен еврейлерге берілмеді. Осы процесте туған көптеген саяси достықтар әлеуметтік қарым-қатынасты жеңілдетті.

Коммуналдық ұйымдар мен бірліксіздік

1840 және 1847 жылдар аралығында азаттық күресінде болған тоқтап қалудың басты себебі – еврей қауымын екіге бөліп, мүшелерінің құқықтарын қорғау үшін бірігіп әрекет етуіне кедергі келтірген, сол кезде өкінішті жағдай тудырған жарылыс еді. Реформа қозғалысы Голдсмидтер отбасының ықпалымен, Мендельсон қозғалысының әсерінен Англияға жұмсақ түрде келді. 1841 жылы Лондонда реформалық қауым құрылды, оны испан раввині де, неміс бас раввині де дерлік қауымнан шеттетуге тырысты. Осы келіспеушіліктердің салдарынан азаттық және басқа да мәселелер бойынша бірлескен іс-қимыл кешікті, және тек 1859 жылы ғана еврей қорғау кеңесі құрылып, қайырымдылық ұйымы берік негізге қойылды. Он жылдан кейін қауымдар Біріккен синагог (1870) құрылуымен біртұтас басқаруға келді, оның жарғысында Ұлыбритания империясының барлық еврей қауымдарында оқытылатын діни нанымдарға қатысты бас раввинге шексіз билік беруге тырысты. Бірақ, жақында Ирландия шіркеуін таратып жіберген Парламент, еврей синагогасын құруға ынтақтамады, сондықтан бұл тармақ алынып тасталды. Бас раввиннің жалақысы провинциялық синагогтардан түсетін жарналар есебінен төленеді, бұл оған империядағы барлық еврейлерге белгілі бір деңгейде билік береді, тек 3000-нан астам сефардтарды қоспағанда, олардың жеке раввині бар, сондай-ақ Лондонда, Манчестерде және Брэдфордта шашырап кеткен, шамамен 2000 адамнан тұратын реформаторлардың азайып бара жатқан тобына билік етпейді. 1871 жылы Англия-Еврей қауымдастығы құрылды, ол Франко-Герман соғысынан әлсіреген Израиль альянсының орнын басты. Англия еврейлері еврей мәселелеріне қатысу үшін ұйымдастырылуы керек деп санады. Олар көп жылдар бойы француз еврейлерімен бірге, дін өкілдерінің арасында кемсітушілікке тап болмаған жалғыз топ еді, бұл оларға бүкіл Израиль қауымына қатысты мәселелерде еркін әрекет етуге мүмкіндік берді.

Қанды жамандаумен күресу

1840 жылы Дамаск ісі бойынша қанға қатысты жала жаңғырып, еврей мәселелері алғаш рет халықаралық деңгейде талқыланғанда, Англия еврейлері Еуропа еврейлерінің осы айыптауға қарсы жалпы наразылығында ең басты рөл атқарды. Лондондағы Депутаттар кеңесі Еуропадағы жалғыз еврей ұйымы ғана емес, сонымен қатар олардың ықпалымен Лондонның Мансион-хауста (3 шілде 1840 ж.) көрнекті христиандар наразылық жиыны өтті, бұл келесі маңызды жиындарға үлгі болды. Сер Мозе Монтефиоре Дамаск еврейлеріне көмектесіп, Константинопольдегі сұлтанмен кездесіп, қанға қатысты жаланы жоққа шығаратын жарлық алғаннан кейін, 1846 жылы Ресейге барып, ондағы дінтастары үшін жақсылық тіледі. 1860 жылы Мортара ісіне байланысты Римге, ал 1863 жылы Мароккодағы еврейлердің мүддесі үшін Мароккоға миссия сапары жасады. Сондай-ақ, ағылшын еврейлерінің басшылары Дунай княждықтарындағы бақытсыз еврейлер үшін де шаралар қолданды. Франсис Голдсмид 29 наурыз 1867 жылы Сербиядағы еврейлерге қатысты Парламентте сұрақ қойды, ал 19 сәуір 1872 жылы Румыниядағы еврейлерді қуғындау мәселесі бойынша пікірталас ұйымдастырды. Осының нәтижесінде Румыниядағы либералды емес үкіметтің қызметін бақылайтын комитет құрылды.

Ресейдегі қастандықтар

1881 жылы Ресейдегі зорлық-зомбылық оқиғасы Ресей еврейлерінің жағдайын әлемге танытқанда, Англиядағы олардың дінтастары оларға көмек көрсету шараларын ұйымдастыруға бастама көтерді. 1882 жылдың 11 және 13 қаңтарында «Таймс» газетінде жарияланған мақалалар қуғын-сүргіннің кеңдігіне бүкіл әлемнің назарын аударды және 1882 жылдың 1 ақпанында Лондонның ең көрнекті азаматтарының кездесуі Мансион-хауста өтті (Мансион-хаустың кездесуіне қараңыз). Осының нәтижесінде 108 000 фунт стерлингтен астам қаражат жиналды және Бродиден келген ресейлік босқындарды АҚШ-та таратудың толық схемасы Мансион-хаус қоры комитетімен ұйымдастырылды. Сол сияқты, 1891 жылы қуғын-сүргін қайта жандаған кезде, Гильдия залында тағы бір кездесу өтті, одан 100 000 фунт стерлингтен астам сома жиналды және орыс халқының батысқа қарай қозғалысын жеңілдетуге жұмсалды. Бұл жолы лорд-мэр мен Лондон азаматтарының өтінішін жеткізу арқылы патшаға тікелей үндеу жасауға тырысты; бірақ бұл тікелей қабылданбады, ал Мансион-хаус қорының жұмысын жүргізген Ресей еврей комитеті өз қызметін Ресейден тыс шаралармен шектеуге мәжбүр болды. Морис де Хирш қуғын-сүргінге ұшыраған еврейлердің жағдайын жақсарту үшін жоспар жасағанда, ол Лондонға бас кеңсе орнатты, бірақ басқару іс жүзінде Парижден жүргізілді. Көптеген еуропалық қалаларға иммигранттардың кіруіне тыйым салынғандықтан, батысқа қарай жылжыған орыс босқындарының көп бөлігін қабылдау жүгі Англия мен Американың үстіне түсті.

Ресейлік көшіп кетудің нәтижесі

Мұндай үлкен санының келуіне байланысты, капиталсыз және көбінесе нақты кәсібі жоқ еврейлердің келуі қиындықтар тудырды. Жаңа келгендердің шетелдік әдеттері, белгілі бір саудаларға, әсіресе киім сатуға жасаған экономикалық қысымы және олардың белгілі бір аудандарда тығыз орналасуы оларға қатысты белгілі бір жағымсыз пікірлер тудыруы заңды болды. Еуропа континентінде антисемиттік сезім күшейген кезде, Англия мұндай көріністерден салыстырмалы түрде азат болды. Лорд Биконсфилдтің үкімет кезінде, бірқатар прогрессивті либералдар премьер-министр мен оның іні-қарындастарының "семиттік" бейімділіктеріне қарсы наразылық білдірді, бірақ көбінесе әлеуметтік эмансипация саяси эмансипациядан кейін дерлік автоматты түрде жүрді. Ресейден келгендердің көптеп келуі бұл табиғи процеске бөгет жасайды деп қауіптенді, және 1891 жылдан кейін шетелдік иммигранттарға қарсы наразылықтар күшейді. Англияға кірулерін шектеу үшін заң жобалары Парламентке енгізілді. Алайда, 1902 жылға дейін бұл наразылықтар ешқандай нәтиже бермеді, сол кезде мәселе осыншалықты өзекті болғандықтан, барлық мәселені зерттеу үшін патшалық комиссия құру қажет деп шешілді. Комиссия иммиграцияны шектеуді қолдағандардың да, қарсы болғандардың да куәліктерін тыңдады. Парламентке Лондонның шығыс бөлігіне Шығыс Еуропалық еврейлердің келуі шешек және қызыл жегі ауруларын әкелгені туралы хабарламалар түсті. Алайда, бұл айыптаулар нақты дәлелдермен расталмады.