Кіріспе

Кез келген қателіктерді түзету үшін сот процедурасы қолданылады.
Coram nobis (немесе coram nobis, coram vobis, немесе coram vobis) – сотқа бастапқы сот шешімінің іс жүргізу құжаттарында көрсетілмеген, бірақ шешім шығарылуына кедергі келтіретін маңызды қате табылган жағдайда, оны түзетуге мүмкіндік беретін заңдық құрал. Coram nobis термині латын тілінен аударғанда «біздің алдымызда» (яғни король) дегенді білдіреді, ал толық түрінің мағынасы, quae coram nobis resident, «біздің қатымызда қалған нәрселер» дегенді көрсетеді. Coram nobis бұйрығы 16 ғасырда Англия заң жүйесіндегі ортақ құқық соттарында пайда болған. Coram nobis бұйрығы бүгінгі күні АҚШ-тың бірнеше соттарында қолданылады, бірақ ол тек қылмыстық істерде ғана, азаматтық істерде емес қолданылады. 1907 жылы Англияда бұл бұйрық қолданудан шығарылып, қателерді түзетудің басқа тәсілдерімен алмастырылды. Дегенмен, бұл бұйрық АҚШ-та федералдық соттарда, он алты штаттың соттарында және Колумбия округінің соттарында түрлі нысандарда сақталған. Coram nobis бұйрығын шығаруға құқығы бар соттар үшін ережелер мен нұсқаулар кейде айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Әр штаттың өзінің coram nobis процедураларын басқа штаттық соттардан және федералдық сот жүйесінен тәуелсіз жүргізуге құқығы бар. Яғни, бір штаттың (немесе федералдық) сот жүйесінде бұйрық беру үшін қажетті талаптар басқа сот жүйесінде бұйрық беру үшін қажетті талаптардан өзгеше. Бұйрық тек бастапқы шешім шығарылған сот тарапынан ғана берілуі мүмкін, сондықтан шешімді түзетуді көздейтін адамдар осы нақты сот үшін қойылатын талаптарды түсінуі керек.

Англия

Coram nobis қателік туралы жарлық 500 жылдан астам бұрын Англияда пайда болған. Бұл жарлықтың атауы үш терминнен тұрады: жарлық, қателік туралы жарлық және coram nobis. Жарлық – ресми жазбаша бұйрық, ал қателік туралы жарлық жоғары сотқа төменгі соттың қателерін түзету мүмкіндігін береді. Coram nobis қателік туралы жарлық – бұл қателік туралы жарлықтың бір түрі, ол сотқа өзінің қателерін түзету мүмкіндігін ұсынады.

Жазу

Х ғасырға дейін Англияда билік иелері бұйрықтарды жеткізу үшін жарлықтарды пайдалана бастады. "Жарлық" – биліктегі адамның берген қысқаша жазбаша бұйрығы. Жіберуші бұндай бұйрықтың түпнұсқа екенін растау үшін мөрмен бекіту қалыпты жағдай еді. Жазу өнері сирек болған дәуірде жарлыққа құрметпен қарастырылатын, себебі бұйрық алған адам оның заңдылығын жоққа шығаруға немесе күмәндануға батыл болмайтын. 1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін күшті, орталықтандырылған монархия құрылды. Англияның алғашқы норман королі, Жеңімпаз Уильям, жарлықтарды негізінен латын тілінде жазу үшін өзгертіп, корольдік бұйрықтарды көбейтіп, Англияда Curia Regis құрды. "Curia Regis" – латын тілінен аударғанда "патшалық кеңес" деген мағынаны білдіреді, ол Англия королі мен оның адал кеңесшілерінен тұрды. Curia Regis корольдің саяхаттарында оны сүйемелдеді. Бұл кеңес корольдің барлық мемлекеттік іс-әрекеттерін, соның ішінде сот мәселелерін басқарды. Curia Regis-тің ең маңызды мүшелерінің бірі – Лорд-канцлер. Лорд-канцлер канцелярияны басқарды. Канцелярия – ортағасырлық жазу кеңсесінің жалпы атауы, ол ресми құжаттарды жасауға жауапты болды. Лорд-канцлер корольдің атынан жарлықтар жазып, барлық ресми құжаттарды сақтап, патша мөрінің сақтаушысы болып қызмет етті. Бұл лауазым Лорд-канцлерді ағылшын құқықтық жүйесінің басшысы етіп белгіледі. Дегенмен, король мемлекеттің жоғары басшысы болды, сондықтан Лорд-канцлер жарлықтарды корольдің мүддесіне сай деп есептеген нұсқаулар бойынша шығарды. Он екінші және он үшінші ғасырлар аралығында Лорд-канцлер барлық түпнұсқа жарлықтарды шығаруды қатаң бақылады. Түпнұсқа жарлық сот процесін бастады, ал сот жарлығы сот процесі кезінде шығарылды.

Қате туралы жаза

"Coram nobis" латын тілінде "біздің алдымызда" дегенді білдіреді. Бастапқыда, Лорд-канцлер патша және патша сарайы атынан бұйрықтар шығарғанда, "біз" сөзі патшаға, Лорд-канцлерге және осы соттың басқа судьяларына қатысты. Патшалық сот XII-XIII ғасырларда Генрих II тұсында пайда болған Curia Regis ішінде туды. Генрих II әділдік іздеген жеке тұлғаларға сот актілерін сатып алу мүмкіндігін берді, осылайша жалпы құқық шеңберінде сот актілерінің кеңінен таралуына бастама берді. XII ғасырда Curia Regis алдындағы сот мәселелерінің көбеюі екі орталық соттың құрылуына әкелді: Корольдің соты және Жалпы шағымдар соты. Бұл соттар Англиядағы барлық басқа соттардан – жергілікті және трибуналдық соттардан, мысалы, Жүздік соттар мен Пиепаудер соттарынан жоғары тұрды. Корольдің соты патшаға жолданған барлық шағымдар мен өтініштерді қарады. Әйел монарх билік құрған кезде бұл сот Корольдік сот деп те аталатын. Бұл соттың құрамына патша мен оның жақын кеңесшілері кірді. Бұл сот патша Англия және басқа елдерге саяхаттағанда әрқашан онымен бірге жүретін. Лорд-канцлер Корольдің сотына бұйрық шығарғанда, бұйрықтың толық атауы "quae coram nobis resident" немесе "Біздің алдымызда жазба қалсын" болды. "Жазба қалсын" деген сөздер бастапқы іс бойынша сот жазбасы Корольдің сотында қалғанын көрсетеді, бұл қателік туралы жазба басқа сотқа жіберілгеннен өзгеше. "Coram nobis" сөздері Корольдің Корольдің сотындағы рөліне сілтеме жасады. Корольдің Корольдің сотындағы орны уақыт өте келе тұрақсыз болды; 1421 жылға қарай Корольдің соты патшаны еріп жүретін емес, тұрақты сотқа айналды. Патшаның қатысуы теориялық болғанымен, Лорд-канцлер мен оның кеңсесі патша осы соттың бір бөлігі ретінде қала беретіндей, бұйрықтарды беруді жалғастырды. Жалпы шағымдар соты Магна Харта бойынша орталық, тұрақты жерде отыруға уәкілді болды. Бұл сот патшаның қатысуын қажет етпейтін шағымдар мен өтініштерді қарады. Лорд-канцлер Жалпы шағымдар сотына бұйрық шығарғанда, толық атауы "quae coram vobis resident" немесе "Сіздің алдыңызда жазба қалсын" болды. Бұл сөздер бастапқы іс бойынша іс қағаздары Жалпы шағымдар сотының судьяларында сақталғанын көрсетеді, осылайша ол бұрынғы шешімінде фактілік қателік болды ма, жоқ па, оны қайта қарауы мүмкін. Уақыт өте келе, бұйрықтарды беру құқығы Лорд-канцлерден соттарға ауысты. Патша енді бұйрықтарды шығаратын соттың құрамына кірмегенімен, "coram nobis" атауы сақталды, өйткені соттар оны түпнұсқалық латын мағынасына емес, оның функциясына байланыстырды. Осылайша, ағылшын құқығында "coram nobis" анықтамасы өзгерді және қазір сот өзінің қателігін түзету үшін қолданылатын шара ретінде қайта анықталды.

Ағылшын соттарында жою

Coram nobis туралы алғашқы мәлімдеме он алтыншы ғасырға дейінгі толық емес тарихи жазбалардың салдарынан белгісіз; алайда, coram nobis туралы алғашқы тіркелген мәлімдеме 1561 жылы сэр Гилберт Дебенхам және басқа біреуіне қарсы Батеман ісінде болды. 1705 жылға дейін қате туралы жарлық монархтың немесе монарх атынан шешім қабылдауға уәкілетті тұлғалардың еркіне бағынған; бірақ 1705 жылы сот бұл жарлықтың құқық мәселесі екенін, ерік-қалау мәселесі емес деп шешті. Қате туралы жарлықтарды құқық мәселесіне айналдырғанына қарамастан, соттар оларды ауыр және тиімсіз процедураларына байланысты сирек қолданды. Қате туралы жарлық істі бастапқы соттан жоғары сотқа көшiрдi; алайда, жазбада тек айыптама, жауап, дау және үкім туралы ақпарат болды. Жазбада сот процесінің ең маңызды бөліктері, соның ішінде дәлелдер мен судьяның қазылар алқасына берген нұсқаулары қамтылмады. Осының салдарынан Англия барлық қателіктерді, соның ішінде coram nobis және coram vobis жарлықтарын жойды және оларды осы жарлықтар арқылы бұрын қол жетімді барлық құқықтарды қамтитын апелляциялық рәсімдермен алмастырды. Осылайша, Англияда coram nobis жарлығының жойылған себебі негізінен қателік жарлығымен байланысты әкімшілік қиындықтарға байланысты болды, ал coram nobis жарлығының өзіндегі әкімшілік қиындықтарға байланысты емес. Азаматтық істердегі жарлықты жою туралы заң 1852 жылғы «Ортақ құқық рәсімдері туралы» заң болды. Қылмыстық істердегі жарлықты жою туралы заң 1907 жылғы «Қылмыстық апелляция туралы» заң болды.

Coram nobis АҚШ-тың федералды соттарында

1789 жылы Конгресс Америка Құрама Штаттарында сот жүйесін құру үшін Сот актісін қабылдады. Бұл акті сонымен қатар соттарға coram nobis ордерін қоса алғанда, ордерлер беруге мүмкіндік береді. Алғашқыда федералдық соттар coram nobis ордерін тек техникалық қателерді түзету үшін қолданды, мысалы, сот кеңсесінің іс жүргізу тізімінде жасалған қателер. 1914 жылғы АҚШ-Мейер ісі Жоғарғы Соты coram nobis ордерінің ауқымын кеңейтіп, негізгі қателерді де қамтыды, бірақ бұл істе Сот федералдық соттарға coram nobis ордерін беруге рұқсат етіле ме деген мәселені шешуден бас тартты. 1954 жылы Жоғарғы Сот АҚШ-Морган ісінде федералдық соттарға негізгі қателерді түзету үшін coram nobis ордерін беруге рұқсат етіледі, мысалы, сотталған қылмыскердің іс жүзінде кінәсіз екенін дәлелдеу үшін жаңа ақпараттың табылуы жеткілікті екенін анықтады. Морган ісінен бері федералдық соттар дәстүрлі түрде coram nobis ордерін шығарады, егер бұрынғы федералдық тұтқын бастапқы сотқа жазаны жою туралы өтініш жасаса, және бұл өтініш арыз беруші қамауда болған кезде қолжетімсіз болған жаңа ақпаратқа негізделсе, сондай-ақ бұл жаңа ақпарат сот үкімінің негізгі қателіктің нәтижесі екенін көрсететін жағдайда.

1789 жылғы Сот жүйесі туралы заң

Корам нобистің тарихы АҚШ федералдық соттарында 1789 жылы Конгресс Сот жүйесі заңын қабылдағанда басталды. Сот жүйесі заңының 14-тармағына сәйкес, федералдық соттар әділдікке қол жеткізу үшін қажет деп санағанда және Конгресс заңдары сот алдындағы мәселелерді қамтымаған жағдайда, сотқа жүгіну туралы бұйрықтар шығаруға құқылы. Бұл тармақ 1948 жылға дейін Сот актісінің «Барлық бұйрықтар ережесі» деп белгілі болды, бірақ Конгресс Сот кодексін өзгерткеннен және осы ережені «Барлық бұйрықтар заңына» біріктіргеннен кейін «Барлық бұйрықтар заңы» деп жиі аталатын болды. Конгресс федералдық соттарға корам нобис бұйрығын шығаруға заңмен нақты өкілеттік бермегендіктен, «Барлық бұйрықтар заңы» федералдық соттарға осы өкілеттілікті береді. Федералдық сотта корам нобис бұйрығын қараған алғашқы іс 1810 жылғы Строд пен Стаффорд судьялары арасындағы дау болды. Осы істе Жоғарғы Соттың Бас судьясы Джон Маршалл осы округтік сот ісі бойынша шешім шығарып, корам нобис бұйрығы қате туралы бұйрықтан ерекшеленеді және демек, қате туралы бұйрықтың мерзіміне бағынбайды деп мәлімдеді. Корам нобис (coram vobis терминін пайдалана отырып) туралы ең алғашқы Жоғарғы Сот ісі 1833 жылғы Пикеттің мұрагерлері Лежервудқа қарсы ісі болды. Осы істе Сот бұйрықтың өз қателерін түзетуге мүмкіндік беретінін анықтады, бірақ сол түзетуге сотқа өтініш беру арқылы да қол жеткізуге болады. 80 жыл өткен соң, 1914 жылы Жоғарғы Сот АҚШ-қа қарсы Майер ісінде ұқсас қорытындыға келді. Осылайша, федералдық соттар корам нобис бұйрығының федералдық соттар үшін қолжетімді екенін растады, бірақ 19 ғасырда осы құрал төмендегі екі себепке байланысты федералдық соттарда сирек қажет немесе орынды болды: Соттар корам нобис бұйрығының тек техникалық қателерді түзетумен ғана шектелгенін қарастырды, мысалы, күдіктінің жасы кішкентай болуы, күдіктінің үкім шығарылар алдында қайтыс болуы туралы дәлелдер немесе сот хатшысының іс жүргізуді тіркеу кезінде жасаған қателер.

Азаматтық іс жүргізу қағидаларына 1946 жылғы өзгерістер

1946 жылы Конгресс Азаматтық іс жүргізудің федералды ережелерін өзгертті және федералды азаматтық істерде coram nobis бұйрығын нақты жойды. Осы түзетулер қабылдауға дейін Конгресс coram nobis арқылы азаматтық істер бойынша бұрын берілген барлық жеңілдіктерді қарастырып, оларды ережелерге енгізді; осылайша, федералды азаматтық істерде бұйрық қажеттілігін жойды. Түзетуде Конгресс 60-баптың (b) тармағында coram nobis бұйрығын толығымен жойды. Кейіннен, 2007 жылы Конгресс 60-баптың форматын өзгертіп, азаматтық іс жүргізуде coram nobis бұйрығын жою туралы ережені Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 60-бабындағы 60(b) тармағынан 60(e) тармағына көшірді.

1867 жылға дейінгі бұрынғы федералды тұтқындар үшін сотталғаннан кейінгі түзетулер

1790 жылы, Конгресс сот актісін қабылдап, федералдық соттарды құрғаннан кейін бір жыл өткен соң, Конгресс алғашқы толық федералдық қылмыстар тізімін жасаған Қылмыстар туралы заңды қабылдады. 1790 жылдан 1867 жылға дейін, түрме жазасын аяқтағаннан кейін федералдық қылмыстық айыптауды наразылыққа түсірген адамдар туралы жазбалар өте аз немесе мүлдем жоқ. Бұрынғы федералдық қылмыскерлердің айыптауға шағымдануының екі негізгі себебі бар: Қылмыстар тізімінде тек жиырма үш федералдық қылмыс болды. Олардың жетісі, оның ішінде мемлекетке қарсы сатқындық және кісі өлтіру, өлім жазасына кесілді. (Қарамастан, бүгінде қылмыстық жазаларды көздейтін шамамен 3600-4500 федералдық заң бар.) Шамамен 500 000 бұрынғы федералдық қылмыскер бар. Осы үлкен санына қарамастан, бұрынғы федералдық қылмыскердің айыпталуын күштен шығаруға жеткілікті жаңа мәліметтер тапқан жағдайлар өте сирек. Осылайша, 1867 жылға дейін, федералдық түрмедегі халық саны әлдеқайда аз болған кезде, осындай жағдай туындауының ықтималдығы одан да төмен. Бұл кезде айыптаудан туындайтын жанама салдарлар да аз болды. Әдетте, бұрын сотталған қылмыскерлер coram nobis бұйрығын алуға тырысады, себебі ол шағымданылған айыптаудан туындаған жанама салдарларды жоюға бағытталған. Жанама салдарлар – айыптаудың тікелей емес нәтижелері. Айыпталудың тікелей салдары әдетте сот үкімі кезінде судьямен белгіленеді (мысалы, бас бостандығынан айыру, мерзімі өткен сот, айыппұл және залапты өтеу); ал айыптаудың тікелей емес салдары сот шешіміне кірмейді. Жанама салдарларға дауыс беру құқығынан айырылу, кәсіби лицензияларды жоғалту, кейбір жұмыс және тұрғын үй мүмкіндіктеріне қол жеткізе алмау және адамның беделіне нұқсан келтіру жатады.

1867 жылғы Хабеас Корпус туралы заң

Америка Азамат соғысы бұрынғы федералдық тұтқындардың құқықтары тұрғысынан тарихи маңызы бар. Біріншіден, Конгресс 1867 жылы Азамат соғысынан кейін туындаған құқық бұзушылықтарды алдын алу мақсатында Хабеас Корпус заңын қабылдады. Бұл заң Хабеас Корпус бұйрығын кез келген адамға, соның ішінде бұрынғы тұтқындарға да қолдануға мүмкіндік берді. Екіншіден, штаттар қылмыс жасағандарға қосымша жазалар салуды бастады, осылайша адамның бұрыс айыпталуын жоюға ұмтылуына қосымша себептер туды. Сайлау құқығынан айырылу – қылмыстық үкімнің ең маңызды салдарының бірі болды. 1800 жылы еңбек еткен ешбір штат сотталған қылмыскерге дауыс беруге тыйым салған жоқ; бірақ АҚШ Азамат соғысының соңына таман штат заң шығарушы органдарының шамамен 80 пайызы қылмыскерлердің дауыс беру құқығын жоққа шығаратын заңдарды қабылдады. Құлдық АҚШ-та 1860 жылдарға дейін заңмен рұхсат етілген. 1860 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Авраам Линкольн басқаратын республикашылар құлдықты жоюды қолдады. Бұл даулы мәселе 1861 жылы Линкольн сайланғаннан кейін басталып, 1865 жылы аяқталған Америка Азамат соғысының себебі болды. 1865 жылдың 3 наурызында президент Линкольн қарулы күштердегілердің әйелдері мен балаларын босату туралы бірлескен қаулыға қол қойды; ал 1865 жылдың 18 желтоқсанында АҚШ Конституциясына он үшінші түзету күшіне енді. Бұл түзету АҚШ-та құлдық пен мәжбүрлі еңбекті жойды. Хабеас заңының мақсаты – «АҚШ соттарына АҚШ әскерилерінің әйелдері мен балаларының бостандығын қамтамасыз етуге, сондай-ақ барлық адамдардың бостандығын сақтауға қажетті заңнаманы ұсыну» болды. 1867 жылғы Хабеас Корпус заңы Хабеас Корпус бұйрығының қарауына «кән-қан адамды» енгізді. Бір жылдан кейін Жоғарғы Сот бұл заңда ұстау талаптары жоқ екенін мәлімдеді. Сот «бұл заң ең кең ауқымды. Ол әр сот пен әр судьяның құзырына ұлттық Конституцияға, шарттарға немесе заңдарға қайшы келетін бостандықтан айырылған кез келген жағдайды енгізеді. Бұл құзырды кеңейту мүмкін емес» деді. Соттың осы заңды түсіндіруі қылмыстық істерде coram nobis бұйрығын жоюға алып келді, себебі кез келген адам, түрмеде отырған-отпағанына қарамастан, Хабеас Корпус бұйрығы арқылы үкімді күдікке салуға құқылы болды. Бұл заң Хабеас құзырының «кән-қан адамға» қолданылуын кеңейткенімен, бұйрыққа қатысты өтінішке «өтініш берушінің ұсталуына қатысты мәліметтерді [және] оның қайда ұсталып отырғанын» қосу талабын қойды. 1885 жылы Жоғарғы Сот осы талаптарды Конгрестің Хабеас Корпусты тек физикалық түрде түрмеде ұсталғандарға ғана шектеу ниетін білдіргені ретінде қарастырды. Осылайша, сот енді түрмеде отырмағандарға Хабеас Корпус бұйрығын беруден бас тартты.

Құрама Штаттар Морганға қарсы (1954) бұрынғы федералды тұтқындарға coram nobis ордерін береді

1948 жылы Конгресс федералды соттарда coram nobis өтінішін ресми мойындауға алып келетін заң қабылдады. 25 маусымдағы 1948 жылғы Акт екі заңды біріктірді: Конгресс АҚШ-тың барлық заңдарын «Кодекс» деп аталатын жалғыз анықтама көзіне біріктіру туралы заң қабылдады. Конгресс қабылдаған кез келген заң (немесе жарғы) Америка Құрама Штаттарының кодексінде табылады. Кодекс 50 тақырыпқа бөлінген. Әр тақырыптың ішінде тарау, ал әр тараудың ішінде бөлім бар. Мысалы, Актта құрылған тақырыптардың бірі – 28-тақырып – Сот жүйесі және сот процедурасы. Осы тақырыптың 153-тарауы Habeas Corpus туралы тарау болып табылады. Осы тақырыптың 2255-бөлімі сотталғандардың үкімге шағымдану мүмкіндігін қарастырады. Заң құжаттарында бұл бөлім әдетте 28 U.S.C. §2255 деп қысқартылады. Конгресс habeas corpus өтініштерімен байланысты мәселені шешу үшін заң қабылдады. 1867 жылғы Habeas Corpus заңы тұтқындарға түрме орналасқан аудандық сотқа habeas corpus өтінішін беруді міндеттеді. Мысалы, Калифорния штатындағы Алькатраз аралындағы түрмеде отырғандар Калифорнияның Солтүстік округінің АҚШ округтік сотына habeas corpus өтінішін беруі керек еді, тіпті тұтқынның айыпталуы мен жазасы басқа округте немесе штаттағы федералды сот шешімінен туындаған болса да. Бұл ереже әкімшілік қиындықтарға, әсіресе ірі федералды түрмелерге қарасты аумақтық юрисдикциясы бар бес округтік сот үшін әкелді. 25 маусымдағы 1948 жылғы Акт қолданыстағы федералдық habeas corpus заңдарын және сот тәжірибесін 28 U.S.C. §2255-те кодтады және юрисдикцияны қамаудағы округтен үкім шығарған округке өзгертті; алайда, юрисдикцияны өзгерту Конгресс ниеттенген жалғыз өзгеріс болды. 25 маусымдағы 1948 жылғы Акт АҚШ кодексінің habeas corpus бөлімдерін қайта жазды, тек қамауда отырған адамдарға (федералды соттың қылмыстық үкімі нәтижесінде) habeas corpus өтінішін беруге мүмкіндік берді. Бұрын федералды қылмыс жасады деп айыпталған, бірақ қазір қамауда емес адамдар үшін 1948 жылғы Акт бұрынғы тұтқындардың үкімін соттан кейін қайта қарау құқығын жоя ма деген сұрақ туындады. 1952 жылы Роберт Морган, өзінің жазасын өтеген бұрынғы федералды тұтқын, өзінің үкімін жою туралы өтініш берді, өйткені ол үкім шығарған кезде қол жетімсіз болған ақпараттар бар екенін мәлімдеді. Аудандық сот Морган қамауда болмағандықтан оның өтінішін қабылдамады. Морган бұл шешімге шағымдануға тырысты. 1953 жылы апелляциялық сот аудандық соттың шешімімен келіспеді және Морганға coram nobis өтінішін беруге рұқсат берді. Үкімет апелляциялық соттың шешіміне АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдануға тырысты. Морган ісі бойынша бірінші сұрақ – Конгресс habeas corpus өтінішін тек қана тұтқындарға шектеген кезде, бұрынғы тұтқындарға соттан кейінгі шараларды жоюды көздеген-жоқ па? Егер Жоғарғы Сот Конгресс бұрынғы тұтқындарға соттан кейінгі шараларды жоюды көздемегенін шешсе, онда Морганға қарсы АҚШ ісіндегі екінші сұрақ – арыз беруші өзінің жазасын аяқтағаннан кейін үкімге шағымдану үшін coram nobis өтінішін беруге болады ма? 1954 жылдың 4 қаңтарында Жоғарғы Сот өз шешімін жариялады. Сот бірінші кезекте 1948 жылғы Актта Конгресс жазасын өтеген өтініш берушілердің қылмыстық үкімдерін қайта қарауды тоқтатуға ниеттенбегенін анықтады. 1948 жылғы Акт бұрынғы тұтқындарға habeas corpus арқылы үкімге шағымдануға тыйым салғанмен, сот заңнамалық тарихты қарастырып, Конгресс бұрынғы тұтқындардың үкімге соттан кейінгі шағымдану құқығын жоюға ниеттенбегенін анықтады. Соттың көпшілік пікірін жазған судья Стэнли Рид былай деп жазды: § 2255-тің мақсаты – «федералдық habeas corpus юрисдикциясын басқарудағы практикалық қиындықтарды шешу». 2255-баптың тарихында тұтқындардың өздерінің сенімдеріне қарсы қосалқы шабуыл жасау құқығын бұзуға ешқандай ниет болған жоқ. Біз заң шығару тарихында басқаша қорытындыны көрсететін ештеңе білмейміз. Біз § 2255-тің күшіне енуі бұл өтінішке кедергі келтірмейді деп санаймыз және аудандық соттың coram nobis өтінішін беруге құқылы екенін анықтаймыз. Конгресс habeas corpus өтінішін тек қана тұтқындарға шектегенімен, Сот All Writs Act федералды соттарға жаңа дәлелдер негізгі үкімнің қателіктің нәтижесі екенін дәлелдеген жағдайда, бұрынғы тұтқындарға coram nobis өтінішін беруге құқылы екенін анықтады. Осылайша, Морган федералдық үкімдерді сот арқылы қайта қараудың жалғыз құралы ретінде coram nobis өтінішін ресми түрде мойындады.

Coram nobis ісін реттейтін ережелер мен рәсімдердің көзі

АҚШ-тың Морганға қарсы ісі соттарға coram nobis іс жүргізудің ережелері мен процедуралары туралы кең және жалпы сипаттама береді, бірақ 1954 жылғы Морган ісінен бері Жоғарғы Сот пен Конгресс төменгі соттарға сирек қосымша нұсқаулар ұсынады. Сондықтан, апелляциялық соттар көбінесе Конгресс пен Жоғарғы Сот нақтыламаған ережелер мен процедуралардың кемшіліктерін толтырып, бағыт-бағдар береді; алайда, coram nobis ісінің ережелері мен процедураларын түсіндіру әр апелляциялық сотта өзгеше болуы мүмкін. Осылайша, бұрынғы федералдық тұтқын coram nobis туралы өтініш беруге баруға шешім қабылдауға тырысып жатқан болса, ережелер мен процедуралардың бастауын түсіну қажет. Америка Құрама Штаттарының Конституциясы – Америка Құрама Штаттарының жоғары заңы. Конституцияның бірінші бабы заң шығарушы орган құрып, Конгресске заңдар жасау және қабылдау құралдарын береді. Конституцияның үшінші бабы сот жүйесін құрып, соттарға заңдарды түсіндіру құралдарын ұсынады. Хабеас корпустың бұйрығынан басқа, Конституцияда соттарға нақты бұйрықтарды, соның ішінде coram nobis бұйрығын беруге рұқсат беретін немесе шектеуші ешқандай сөздер жоқ.

Конгресс заңдары

Құрама Штаттар Конгресі заңдар немесе жарғылар қабылдайды және осы жарғыларды Құрама Штаттар кодексінде кодификациялайды. Хабеас корпустың бұйрығынан өзгеше, Конгресс coram nobis бұйрығын реттейтін заңдарды сирек қабылдады. Coram nobis бұйрығын реттейтін Конгресс қабылдаған жарғылар:

1789 жылы Конгресс Сот актісін қабылдады. Сот актісінің «Барлық бұйрықтар туралы» бөлімі федералды соттарға «өздерінің тиісті юрисдикцияларына көмек көрсету үшін қажетті немесе орынды және заңның әдет-ғұрыптары мен қағидаларына сәйкес келетін барлық бұйрықтарды» шығаруға өкілеттік береді. «Барлық бұйрықтар туралы» заң соттарға ағылшын соттарында қолданылатын нақты бұйрықтардың АҚШ федералды соттарында қолжетімді және орынды екендігін шешуге мүмкіндік береді. Конгресс федералды соттарға бұйрықтар шығаруға өкілеттік берсе де, ол соттарға мандамус немесе coram nobis сияқты нақты бұйрықтарды атау арқылы шығаруға өкілеттік бермейді. «Барлық бұйрықтар туралы» заңның кодексі 1946 жылы Конгресс федералды азаматтық іс жүргізу ережелеріне түзетулер енгізіп, федералды азаматтық істерде coram nobis бұйрығын жойды. Осы заңды қабылдамас бұрын Конгресс федералды соттар coram nobis іс жүргізулерінде бұрын қараған барлық мәселелерді қарастырып, осы мәселелерге қатысты шешімдерді рәсімдерге енгізді. Осы Ережелердің 60-тармағы осы заңнан туындады және былай демелі: «Төмендегілер жойылды: қайта қарау туралы өтініштер, қайта қарау сияқты өтініштер және coram nobis, coram vobis және audita querela бұйрықтары». 2002 жылы Конгресс Федералды апелляциялық іс жүргізу ережелерінің 4(a)(1)(C) тармағын қабылдады, бұл федералды апелляциялық соттар арасында coram nobis бұйрығынан шығарылған шешімге апелляция беру мерзімі туралы дауды шешу үшін жасалды. Осы түзетуге дейін федералды апелляциялық соттар coram nobis апелляцияларына 10 күндік немесе 60 күндік мерзімнің қолданылатыны туралы екіге бөлінген еді. 4(a)(1)(C) тармағы осы келіспеушілікті шешіп, coram nobis ісі бойынша аудандық соттың шешіміне шағымдануға 60 күндік мерзім белгіледі.

Федералды округ сотының шешімдері

Аудандық соттар Конгресс қабылдаған заңдарға, Жоғарғы Сот шешімдеріне және аудандық сот орналасқан федералды сот аймағының апелляциялық сотының шешімдеріне бағынуға міндетті. Егер аудандық сот заңдарда немесе жоғары соттың шешімдерінде нақты қарастырылмаған мәселені қараса, аудандық соттар көбінесе "іс материалдарын толықтырады". Апелляциялық шағым кезінде жоғары соттар аудандық соттың негізделген шешімін басшылыққа алады. Толықтырылған іс материалы апелляциялық сараптау процесін ғана жеңілдетіп қоймай, сонымен қатар аудандық сот мәселені мұқият қарастырып, қолданылатын заңды дұрыс қолданғанын қамтамасыз етеді.

Өтініш берушілерге арналған ережелер

Coram nobis ордерлері АҚШ федералдық соттарында сирек кездеседі, себебі ордерді беру үшін қатаң талаптар қойылады. Морган федералдық соттың ордер беруі үшін coram nobis өтінішіне келесі талаптарды белгіледі: федералдық соттағы coram nobis ордерін алу өтініші федералдық қылмыстық айыптаманы жоюға бағытталған болуы керек. Федералдық соттарда coram nobis ордері штаттық соттағы айыптаманы шағымдану үшін қолданылмайды. Федералдық үкімет штаттық соттардан тәуелсіз өз coram nobis процедураларын жүргізеді. Сондай-ақ, coram nobis азаматтық істерде қолданылмайды. Федералдық азаматтық іс жүргізу ережесі 60(b) азаматтық істерде coram nobis ордерін нақты жойды. Coram nobis ордерін алу туралы өтініш жаза өтелгеннен кейін және өтініш беруші қамауда болмағаннан кейін ғана берілуі мүмкін. Пробациядағы адам "қамауда" саналады. Қамауда болған кезде coram nobis өтінішін берген кез келген адамның өтініші юрисдикцияның болмауына байланысты немесе 28 U.S.C. § 2255 (немесе бұрын § 2255 өтінішін берген жағдайда, бірінен кейін бірі 28 U.S.C. § 2255) бойынша habeas corpus өтініші ретінде қарастырылады. Coram nobis өтініші жаза тағайындаған сотқа жолдануы керек. Айыптаманы шағымдау үшін өтініш беруші сотқа жүгіну туралы өтінішті өтініш берушінің айыптамасы туған аудандық соттың кеңсесіне жіберуі керек. Яғни, өтініш беруші ордерді жаза тағайындаған соттан, кез келген қолайлы федералдық соттан емес, сұрауы керек. Coram nobis ордерін алу үшін өтініште бұрын айыптаманы шағымдамау себептерін нақты көрсету қажет. Өтініш берушілер "нақты ұқыптылық" көрсетуі керек, яғни олардың айыптамаларына ертерек немесе әдеттегі арналар арқылы (мысалы, қамауда болған кезде § 2255 өтініші арқылы) наразылық білдіруге заңды негіздемелер болған жағдайлар болуы керек. Кейінгі мерзімнің себептілігі заңның жақында өзгеріп, кері күшіне енген жағдайда, өтініш беруші бұрын таба алмаған жаңа дәлелдер табылган жағдайда немесе адвокат habeas шарасын қолданбауға дұрыс емес кеңес берген жағдайда қарастырылуы мүмкін. Coram nobis ордерін алу туралы өтініште өтініш беруші қамауда болған кезде көтерілмейтін жаңа құқықтық немесе фактілік мәселелер көтерілуі керек. Морган ісінде сот басқа шара болмаған жағдайда ордер қолдануға болатынын жариялады. Алайда, өтініш берушілер бұл мәлімдемені кейде бұрынғы habeas шағымдарынан дәлелдерді қайта көтеру мүмкіндігі ретінде қате түсіндіреді. Апелляциялық соттар coram nobis ордерін "екінші мүмкіндік" ретінде пайдаланып, бұрынғы шағымда келтірілген негіздер бойынша айыптаманы шағымдауға болмайтынын үнемі анықтап келеді. § 2255 өтінішін берген және қамауда болған кезде бас тартылған өтініш берушілер coram nobis өтінішін беру үшін аудандық соттан рұқсат алуы керек. Қазіргі уақытта бұл ереже тек Сегізінші апелляциялық округіне ғана қолданылады. 2018 жылы Сегізінші округ coram nobis өтініші 1996 жылғы Терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы туралы заңның ("AEDPA") § 2255(h)(1) және (2) -де анықталғандай, бірінен кейін бірі көмекке шектеулерге бағынатынын шешкен алғашқы апелляциялық сот болды. Сегізінші округтің пікірінше, қамауда болған кезде § 2255 өтінішін берген және өтініш беруші қамауда болған кезде қабылданбаған coram nobis өтініш берушілері AEDPA-мен шектеледі және coram nobis өтінішін беру үшін аудандық соттан рұқсат алмастан жүгіне алмайды. Бұл талап қамауда отырғандардан өзгеше, олар § 2255 бойынша кезекті өтініш беру үшін апелляциялық соттан рұқсат алуы керек. Басқа федералдық апелляциялық соттар бұл мәселе бойынша әлі шешім шығармады. Coram nobis ордерін алу туралы өтініште айыптамадан туындаған жағымсыз салдар көрсетілуі керек. Бұл талап бойынша соттар арасында келіспеушілік бар. Бірінші, екінші, үшінші, бесінші, жетінші, сегізінші және он бірінші округтік соттар "азаматтық мүгедектік тестісін" қолданады, ол coram nobis өтініш берушісінің айыптамасы салдарынан туындаған жалғасып жатқан жанама зардаптарды дәлелдеуін талап етеді; алайда, төртінші, тоғызыншы және он бірінші округтер өтініш берушінің "азаматтық мүгедектіктен" зардап шегетінін көрсетуінің қажеті жоқ деп тапты, өйткені "жанама зардаптар кез келген қылмыстық айыптамадан туындайды". Coram nobis - ең негізгі қателіктерді түзетудің ерекше құралы. Түзетілетін қателік сот төрелігінің толыққанды бұзылуына әкеп соққан қателік болуы керек. Басқаша айтқанда, қателік іс жүргізудің өзін заңсыз және жарамсыз еткен. Әдетте, 2255 баптың негізінде habeas relief негіздері болып саналатын қателіктер coram nobis relief негіздерін де негіздейді. Нақты кінәсіздік туралы мәлімдеме жасағандар үшін, конституциялық бұзушылық нәтижесінде нақты кінәсіз адам айыпталуы толыққанды әділетсіздікке әкеледі.

Федералды округ соттарының іс жүргізу ережесі

Аудандық сот кеңселері coram nobis жарлығына қатысты өтініштерді бастапқы іс нөмірі бойынша тіркеуі керек. Морган ісінде Жоғарғы Сот coram nobis жарлығының қылмыстық іс бойынша бір қадам екенін, жеке азаматтық іс процесінің бастамасы емес екенін мәлімдеді. Осыған байланысты, аудандық соттар, мысалы, Тоғызыншы округтегілер, түпнұсқалық қылмыстық іс нөмірімен coram nobis жарлығын алу үшін өтініштерді тіркеуі керек. Аудандық соттар дұрыс тақырыпталмаған өтініштерді тиісті тақырыппен қарауы керек. Егер федералды округ соты дұрыс емес тақырыпталған немесе қате тақырыпталған өтініш алса, сот өтінішті дұрыс қарауы тиіс. Аудандық соттар федералдық сотта отырған адамның coram nobis өтінішін хабеас корпусқа қатысты өтініш ретінде қарауы керек. Сол сияқты, аудандық соттар бұрынғы федералдық сотта отырған адамның хабеас корпус өтінішін coram nobis жарлығын алу туралы өтініш ретінде қарауы керек. Федералдық соттар соттан тыс жазадағы адамның әлі де федералдық сотта отырған адам саналатынын анықтады; сондықтан осы санаттағы өтініш берушілер хабеас корпусқа қатысты өтініш беруі керек. Бірнеше федералдық қылмысқа кінәлі деп танылған федералдық сотта отырған адам жазасы толық орындалған кез келген айыптауды жою үшін coram nobis өтінішін бере алады; бірақ жазасы толық орындалмаған кез келген айыптауды жою үшін хабеас корпусқа қатысты өтініш беруі керек.

Федералды апелляциялық соттардың іс жүргізу ережесі

Coram nobis қаулыларына шағымдану мерзімі 60 күнге белгіленген. 2002 жылға дейін Морган ісіндегі екі ереже федералды апелляциялық соттардың coram nobis өтініші бойынша аудандық сот шешіміне шағымдану мерзімі туралы түсіндіруін екіге бөлді. Біріншіден, Морган «coram nobis бұйрығы – қылмыстық іс бойынша бір қадам» деп шешті. Екіншіден, Морган «coram nobis бұйрығы habeas corpus бұйрығымен бірдей сипатта» деп шешті. Бұл апелляциялық соттарда coram nobis қаулыларына қатысты шағымдарға қолданылатын мерзімдерге қатысты қайшылық тудырды. 2002 жылы Конгресс Апелляциялық іс жүргізудің федералды ережелеріне coram nobis ісі бойынша сот актісін беру туралы өтініш 60 күндік мерзімде қарастырылатынын қосты. Coram nobis қаулыларынан шағымдану үшін апелляцияға жарамдылық туралы куәлік талап етілмейді. 1996 жылы Конгресс 1996 жылғы Терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы туралы заңды («AEDPA») қабылдады, онда 28 U.S.C. § 2255 бойынша көмек көрсету үшін ұсыныстарды қоса алғанда, федералды судьялардың habeas corpus жеңілдету туралы ұсыныстарды беру құқығын шектейтін ережелер қамтылған. AEDPA habeas corpus өтініші бойынша аудандық сот шешіміне шағымдану үшін апелляцияға жарамдылық туралы куәлік талап етеді. Алайда, habeas corpus бұйрығынан өзгеше, coram nobis өтініші бойынша аудандық сот шешіміне шағымдану үшін апелляцияға жарамдылық туралы куәлік қажет емес. 28 U.S.C. § 1651(a) қылмыстық істер бойынша федералды соттарда coram nobis бұйрығын қолдануға мүмкіндік беретін заң да, Апелляциялық іс жүргізудің федералды ережесі де шағым беру алдында апелляцияға жарамдылық туралы куәлік талап етпейді, және мұндай талап сот практикасында да жоқ. Кейбір тұтқындар AEDPA өтініш берушіге § 2255 бойынша өтініш беруге мүмкіндік бермесе, coram nobis өтінішін беруге тырысты. Алайда, федералды соттар тұтқындар AEDPA-ның алдын ала тексеру талаптарын айналып өту үшін coram nobis бұйрығына жүгінуге болмайды деп үнемі шешім қабылдап келеді. Аудандық соттың coram nobis өтінішін қабылдамауына қатысты қайта қарау стандарты habeas corpus өтінішін қабылдамауына қатысты қайта қарау стандартына ұқсас. Жалпы, қайта қарау стандарты бойынша, аудандық соттың құқықтық мәселелер бойынша шешімдері de novo (жаңадан) қарастырылады, ал фактілік мәселелер бойынша шешімдері анық қателік (немесе нақты қателік) үшін қайта қарастырылады. Федералды coram nobis істерін de novo қарау кезінде апелляциялық сот аудандық сот шешіміне ешқандай мән бермей, заң мәселесін бірінші рет қарағандай әрекет етеді. Федералды coram nobis істерін Ашық қателік бойынша қарау кезінде апелляциялық сот аудандық соттың «қате жасалғандығы туралы нақты және берік сенімге» ие болуы керек.

АҚШ-тың мемлекеттік соттары

Тек он алты штаттық сот және Колумбия округінің соттары coram nobis немесе coram vobis бұйрықтарының қолданылуын мойындайды. Әр штаттың өз coram nobis рәсімдерін басқа штаттық соттардан және федералды сот жүйесінен тәуелсіз жүргізуге құқығы бар. Көптеген штаттарда coram nobis бұйрығы қол жетімді емес, себебі бұл штаттар сот үкімінен түзеуді алу үшін бірыңғай және жеңілдетілген процедураны қарастыратын біртекті соттан кейінгі актілерді қабылдады, және бұл процедура енді қамауда отырмайтын үміткерлерге де қол жетімді. Coram nobis бұйрықтарын соттан кейінгі іс жүргізудегі шаралармен алмастырған штаттар да басқа штаттық соттардан және федералды сот жүйесінен тәуелсіз. Мемлекеттік заң шығарушы органдар қабылдаған бұл рәсімдер, олар алмастырған бұйрықтарға немесе басқа штаттардың соттан кейінгі рәсімдеріне қарағанда қатаң немесе жеңіл болуы мүмкін.

Қолжетімділік

Келесі кестеде әр штаттың соттары coram nobis (немесе coram vobis) бұйрығын беруге уәкілді ме, жоқ па, әлде бұйрықты алмастырған немесе жойған штаттық заңды көрсетеді. Штат Coram nobis орнына / жойылған Алабама Алабама штатының соттарымен танылған coram nobis Аляска Аляска қылмыстық ережесі 35.1 Аризона Аризона қылмыстық іс жүргізу ережелері 32.1 Арканзас Арканзас штатының соттарымен танылған coram nobis Калифорния Калифорния штатының соттарымен танылған coram nobis Колорадо Колорадо қылмыстық іс жүргізу ережелері 35 Коннектикут Коннектикут штатының соттарымен танылған coram nobis Делавэр Делавэр жоғарғы сотының қылмыстық ережесі 61 Колумбия округі Колумбия округінің соттарымен танылған coram nobis Флорида Флорида қылмыстық іс жүргізу ережесі 3.850 Джорджия Джорджияның ресми кодексінің түсіндірмесі § 5 6 35 (а) (7) Гавайи Гавайи қылмыстық іс жүргізу ережесі 40 (а) Айдахо Айдахо кодексінің түсіндірмесі § 19 4901 Иллинойс Иллинойс азаматтық іс жүргізу кодексі § 2 1401 Индиана Индиана сот үкімінен кейінгі іс жүргізу ережесі § 1 Айова Айова кодексінің түсіндірмесі § 822.1 Канзас Канзас заңдарының түсіндірмесі 60 260 Кентукки Кентукки азаматтық іс жүргізу ережесі CR 60.02 Луизиана Луизиана қылмыстық іс жүргізу кодексі 930.8-бап Мэн Мэн қайта қарастырылған заңдары 15 § 2122, 2124 Мэриленд Мэриленд штатының соттарымен танылған coram nobis Массачусетс Массачусетс қылмыстық іс жүргізу ережесі 30 (а) Мичиган Мичиган сотының ережесі 6.502(C)(3) Миннесота Миннесота заңы § 590.01 тармақшасы 2 Миссисипи Миссисипи кодексінің түсіндірмесі 99 39 3(1) Миссури Миссури қылмыстық іс жүргізу ережесі 29.15 Монтана Монтана кодексінің түсіндірмесі § 46–21 101 Небраска Небраска штатының соттарымен танылған coram nobis Невада Невада штатының соттарымен танылған coram nobis Нью-Гэмпшир Нью-Гэмпшир штатының соттарымен танылған coram nobis Нью-Джерси Нью-Джерси сотының ережесі 3:22 Нью-Мексико Нью-Мексико ережелерінің түсіндірмесі 1 060(B)(6) Нью-Йорк Нью-Йорк штатының соттарымен танылған coram nobis Солтүстік Каролина Солтүстік Каролина бас заңдары § 15A 1411 (2009) Солтүстік Дакота Солтүстік Дакота ғасырлық кодексі § 29–32.1 01 (2006) Огайо Огайо қайта қарастырылған кодексінің түсіндірмесі § 2953.21 Оклахома Оклахома заңдары 22-том, § 1080 Орегон Орегон штатының соттарымен танылған coram nobis Пенсильвания Пенсильвания біріктірілген заңдары 42 § 9542 Оңтүстік Каролина Оңтүстік Каролина заңдарының кодексі § 17 27 20 (2003) Оңтүстік Дакота Оңтүстік Дакота штатының соттарымен танылған coram nobis Теннесси Теннесси штатының соттарымен танылған coram nobis Техас Техас қылмыстық іс жүргізу кодексі 11.05-бап Юта Юта кодексінің түсіндірмесі §§ 78B 9 102, 104 Вермонт Вермонт штатының соттарымен танылған coram nobis Вирджиния Вирджиния штатының соттарымен танылған coram nobis Вашингтон Вашингтон апелляциялық іс жүргізу ережесі 16.4(b) Батыс Вирджиния Батыс Вирджиния штатының соттарымен танылған coram nobis Висконсин Висконсин штатының соттарымен танылған coram nobis Вайоминг Вайоминг қылмыстық іс жүргізу ережесі 35-бап

Алабама

Алабама штатының соттары coram nobis бұйрығының жалпы құқықтағы анықтамасын қатаң сақтайды, онда бұйрық тек фактілік қателерді түзеу үшін ғана шығарылуы мүмкін. Заңдағы қателерді түзеу үшін бұйрық берілмейді. Бұл бұйрық тек жасөсперімдерге қатысты қолданылған. Алабама қылмыстық апелляциялық соты Алабама штатының соттары үшін coram nobis өтініштері бойынша келесі негіздер мен нұсқауларды ұсынды (цитаталар алынып тасталды): 1=32-бап, Алабама қылмыстық процестік кодексі тек "қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталған күдіктіге" қатысты қолданылады. Алабама заңына сәйкес, жасөсперім 32-баптың ережелерінен пайдалану үшін қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталмайды. Coram nobis бұйрығы – бұл оның мақұлдануына қарағанда, жоққа шығарылуымен көбірек танымал ерекше шара. Дегенмен, Алабама соттары белгілі бір шектеулі жағдайларда сот үкімдеріне шабуыл жасау үшін coram nobis бұйрығын рұқсат етеді. Егер ешқандай ереже немесе заң болмаса, «Англияның жалпы құқығы, егер ол осы штаттың Конституциясына, заңдарына және институттарына қайшы келмейтін болса, осындай институттар мен заңдармен бірге шешімдердің негізі болып табылады және олар Заң шығарушы орган тарапынан өзгертілгенше немесе жойылғанша күшінде болады». § 131, Алабама кодексі, 1975 жыл. Coram nobis бұйрығы – жалпы құқықтың ең көне шараларының бірі. Ол сот актісінде көрсетілмеген және өте маңызды фактілер бойынша сот шешімін түзеу үшін қолданылды, егер сот оларды сот процесінде білген болса, ол шешім шығармаған болар еді. Кәдімгі бұйрық апелляциялық сотқа іс қағаздарында көрінетін заң қателігін қарауды жүктейді. Coram nobis бұйрығы сотқа, әсіресе даулы шешім шығарған судьяға беріледі. Оның мақсаты – іс қағаздарында көрсетілмеген қателерді түзетуге және егер қате сот отырысында белгілі болғанда, онда қабылданбаған шешімді түзетуге мүмкіндік беру. Сонымен қатар, қарапайым бұйрық бойынша шағымданушыға қабылданған шешімді кері қайтаруға және шағымданушыға coram nobis бұйрығы бойынша қабылданған шешім міндетті түрде шағымданушыға қабылданған шешімді қайтаруға және істі жаңадан қарау үшін қайтаруға болады. Coram nobis өтініші бойынша дәлелді тыңдау өте маңызды болса, міндетті түрде өткізілуі керек. Дәлелді тыңдау келесі жағдайларда талап етіледі: адвокатқа рұқсат берілмегені туралы; мемлекет жалған куәліктерді пайдаланғаны туралы; өтініш берушіге шағымдану немесе стенограмма алу құқығы туралы хабарланбағаны туралы; адвокаттың тиімсіз көмегі, атап айтқанда, куәгерлерді ұсынбауы және куәгерлерді шақырмауы туралы; тиімді көмек көрсетуден бас тарту туралы. Coram nobis бұйрығы – жасөсперімнің бұрынғы шешімді қайта қарауға мүмкіндік беретін тиімді құрал.

Невада штаты

Невада штатының соттары coram nobis бұйрығының жалпы құқықтағы анықтамасын қатаң сақтайды, онда бұйрық тек фактілік қателерді түзеу үшін ғана шығарылуы мүмкін. Заңдық қателерді түзеу үшін бұйрық шығарылмайды. Невада Жоғарғы Соты Невада штатының соттары үшін coram nobis өтініштеріне қатысты келесідей аяқталды және нұсқаулар берді (дәйексөздер мен цитаталар алынып тасталды):
blockquote|1=Неваданың қайта қарастырылған заңы 1.030, жалпы құқықтың қолданылуын және Невада Конституциясының 6-бабының 6-тармағындағы «барлық бұйрықтар» тіліне сәйкес келеді. Бұл заң Англияның жалпы құқығын, егер ол АҚШ Конституциясы мен заңдарына немесе Невада Конституциясы мен заңдарына қайшы келмесе, Неваданың барлық соттарында шешім қабылдау ережесі ретінде белгілейді. Невада заңнамасымен санкцияланған соттан кейінгі шара, NRS 34.724(2)(b), өтініш берушінің нақты қамауда болуы немесе қылмыстық айыпталуға ұшыраған және сот үкімі бойынша белгіленген жазаны толық орындамаған болуын талап етеді. Сондықтан бұл заң енді қамауда отырмағандарға қолданылмайды. Осылайша, coram nobis бұйрығы сотталған кезде қамауда отырмаған адамға қолжетімді. Coram nobis бұйрығы шешімнің заңдылығы мен дұрыстығына әсер ететін және шешімнің қабылдануына кедергі келтіретін фактілік қателерді түзету үшін пайдаланылуы мүмкін. Бұйрық сотқа белгілі болмаған, айыпталушы жасырмаған және сот шешімінің қабылдануына кедергі келтіретін фактілерге қатысты қателермен шектеледі. Фактілік қателік жаңадан табылған дәлелдерге қатысты талаптарды қамтымайды, себебі мұндай талаптар шешімнің бастапқыда қабылдануына кедергі келтірмейді. Сонымен қатар, қорғаушының көмегінің жеткіліксіздігі туралы талап заңдық қателік болып саналады және осыған байланысты қолжетімді емес. Өтініш беруші қамауда болған кезде көтерілуі мүмкін болған кез келген қателік қарастырылмайды, және өтініш беруші өзінің талаптарын қамауда болған кезде көтеруге болмайтынын өтінішінің бетінде көрсетуге міндетті. Сотқа өтініш беру қылмыстық процестің бір қадамы болып табылады; алайда, coram nobis бұйрығы апелляциялық мақсаттарда азаматтық бұйрық ретінде қаралуы тиіс. Бұйрық дискрециялық болып табылады, сондықтан төменгі соттың бұйрыққа қатысты шешімі апелляциялық сотта дискрецияны дұрыс пайдаланбау стандарты бойынша қаралады.

Висконсин штаты

Висконсин штатының соттары coram nobis бұйрығының жалпы құқық бойынша берілген анықтамасын қатаң сақтайды, онда бұйрық тек фактілік қателерді түзеу үшін ғана шығарылуы мүмкін. Заң қателерін түзеу үшін бұйрық шығарылмайды. Висконсин апелляциялық соты Висконсин штатының мемлекеттік соттары үшін coram nobis өтініштерінің негіздері мен ережелерін былай түсіндірді (дәйексөздер мен цитаталар алынып тасталды):

Гордон Хирабаяши, Минору Ясуи және Фред Корематсу

Гордон Хирабаяши, Минору Ясуи және Фред Корематсу екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық американдықтарды тұтқындауға қарсы тұрғандарымен танымал. Үшеуі де сотталған, олардың үкімдері coram nobis арқылы жойылды және әрқайсысына Президенттік бостандық медалі табысталды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Перл-Харборға шабуылдан кейін президент Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі Батыс жағалауда тұратын жапондық американдықтар қауіпсіздікке қауіп төндіреді деген тұжырымға келді, тіпті Федералдық тергеу бюросы мен Әскери-теңіз барлау қызметі оған қарсы дәлелдер келтіргеніне қарамастан, соның салдарынан әскерилерге "ешкімді немесе барлық адамдарды шығарып тастауға болатын" аймақтарды қорғауға рұқсат берілді. Осының нәтижесінде жапондық американдықтар интернация лагерлеріне жіберілгенге дейін коменданттық сағатқа және басқа да шектеулерге ұшырады. Хирабаяши, Ясуи және Корематсу, сол кезде бір-бірін танымаған, әрқайсысы интернацияға қарсы шығып, оған қарсылық көрсеткені үшін сотталды. Олардың үкімдері 1943 және 1944 жылдар аралығында АҚШ Жоғарғы Сотымен бекітілді. Сот шешімінен кейін 40 жыл өткен соң, азаматтық құқықтар адвокаты Питер Айронс сияқты заңгерлер, жаңадан ашылған үкіметтік бұзушылықтардың дәлелдеріне сүйене отырып, соғыс кезеңіндегі олардың айыптауларын қайта қарады. Жаңа дәлелдер үкімет Әскери-теңіз барлау қызметі жасаған Рингл баяндамасын, әкімшіліктің әскери шараларға қатысты позициясын әлсірететін баяндаманы, қасақана жасырғанын көрсетті, себебі ол көптеген жапондық американдықтардың екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндірмейтінін көрсеткен. Гордон Хирабаяши 1918 жылдың сәуір айында Вашингтон штатының Сиэтл қаласында дүниеге келген. Жапондық американдықтарды интернация лагерлеріне баруға бұйырған кезде ол Вашингтон университетінің студенті болды. Алғашында ол интернацияны қабылдауды қарастырғанмен, ақырында оған қарсы шықты. 1942 жылдың мамыр айында Хирабаяши ФБР-ге өзі табыс етті. 1942 жылдың қазан айында коменданттық сағатты бұзғаны үшін кінәлі деп танылып, 90 күнге түрмеге қамалды. Сондай-ақ, ол жапондық американдықтарды нәсілдік белгісі бойынша бөліп көрсетуге бағытталған сұрақтарға жауап беруден бас тартқаны үшін МакНил аралындағы федералдық түрмеде бір жылға сотталды. Ол Жоғарғы Сотқа шағымданып, 1943 жылы Хирабаяшиға қарсы АҚШ ісі бойынша оның үкімі күшінде қалды. 1987 жылы АҚШ-тың 9-шы округтік апелляциялық соты coram nobis ордерін берді, ол оның қылмыстық үкімін күштен шығарды. Хирабаяши 2012 жылдың қаңтар айында қайтыс болды және 2012 жылдың мамырында президенттік бостандық медалімен марапатталды. Минору Ясуи 1916 жылы Орегон штатының Худ-Ривер қаласында дүниеге келген. Ол Орегон университетінің құқық мектебіне оқуға түсіп, 1939 жылы Орегон штатындағы алғашқы жапондық-американдық адвокат атанды. Соғыс жарияланғаннан кейін Ясуи әскери қызметке шақыруға тырысты, бірақ оның өтініші тоғыз рет қабылданбады. Интернация туралы хабарды естігеннен кейін Ясуи үкімет саясатына заңдық түрде қарсылық көрсетуді жоспарлады. 1942 жылдың наурызында ол Портлендте, Орегон штатындағы әскери коменданттық сағатқа әдейі бағынбады, қала орталығында жүрді және сағат 23:00-ден кейін полиция бөліміне келді, коменданттық сағаттың конституциялықлығын тексеру мақсатында. 1942 жылдың қарашасында сотталды. Ясуи Жоғарғы Сотқа шағымданып, 1943 жылы Ясуиге қарсы АҚШ ісі бойынша оның үкімі күшінде қалды. 1984 жылдың қаңтар айында Орегон штатындағы АҚШ аудандық соты coram nobis ордерін берген кезде оның айыптау үкімі жойылды. Ясуи 1986 жылы қайтыс болды және 2015 жылдың қарашасында ол қайтыс болғаннан кейін президенттік бостандық медалімен марапатталды. Фред Корематсу 1919 жылы Калифорния штатының Окленд қаласында дүниеге келген. 1940 жылғы Селективті оқыту және қызмет туралы заңға сәйкес әскери қызметке шақырылған кезде ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылдануға тырысты, бірақ асқазан жарасының салдарынан қабылданбады. 1942 жылдың наурыз айында жапондық американдықтарды жиналыс орталықтарына баруға бұйырғанда, ол бас тартты және Окленд аймағында жасырынды. 1942 жылдың мамыр айында тұтқындалып, 1942 жылдың қыркүйегінде сотталғанға дейін Сан-Францискодағы Президио әскери қамауда ұсталды. 1944 жылдың желтоқсан айында АҚШ Жоғарғы Соты Корематсуға қарсы АҚШ ісі бойынша оның үкімін растады. 1983 жылдың қарашасында Сан-Францискодағы АҚШ аудандық соты coram nobis ордерін ресми түрде берді және оның айыбын жоққа шығарды. 1998 жылы президенттік бостандық медалімен марапатталды және 2005 жылдың наурыз айында қайтыс болды.

Джордж Стинни

2014 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Каролина штатының соты Джордж Стиннидің, 14 жастағы қара нәсілді ұлдың, 1944 жылдың маусымында кісі өлтіру қылмысы үшін сотталып, өлім жазасына кесілгеніне қатысты сотқа шағым беру туралы қаулы шығарды. Стинни 1944 жылы бір күндік сот отырысында екі ақ қызды – 11 жасар Бетти Джун Биникер мен 8 жасар Мэри Эмма Теймсті бірінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Қамауға алынғаннан кейін Стинни қылмысын мойындаған деген ақпарат тарады; алайда, тергеушінің жазбаларынан басқа оның мойындауының жазбаша түрі болған жоқ, сондай-ақ, қысқа сот процесінің стенограммасы да сақталмаған. 1944 жылдың 16 маусымында Стинни сот шешімімен өлім жазасына кесілді. 2014 жылдың 17 желтоқсанында Стиннидің өлім жазасына кесілуінен 70 жыл өткен соң, сот оның үкімін күштен шығарды, себебі судья оған әділ сот болмағанын, тиімді қорғаушысы болмағанын және осылайша оның Конституцияның алтыншы түзетуімен бекітілген құқықтары бұзылғанын мәлімдеді.

Ұлыбритания

Common law writ of error contra nobis және оның әділетті баламасы, қосымша тексеру туралы шағым, он тоғызыншы ғасырдың соңғы ширегінде ағылшын құқығында жасалған реформалардан кейін жойылды. Қате туралы жарлықтар жеке сот ісі ретінде 1852 жылғы Жалпы сот процедурасы заңының 148-бабымен (15 және 16 Виктория, c.76) жойылды, ол оның орнына «Қатеге шағымдану іс процесінің бір бөлігі болуы тиіс» деп белгіледі. Қатеге шағымдану 23 жылдан кейін, 1875 жылы Жоғарғы сот әділеті заңының 1873 жылғы 1-қосымшасының 58-бұйрығының 1-тармағы күшіне енгенде және Апелляциялық сот құрылғанда толығымен жойылды.

Қалпына келтіру

Сот актілері қабылданғаннан кейін көп ұзамай, егер жеңімпаз тараптың қасақана алаяқтығы арқылы сот шешімі алынса, зардап шеккен тараптың дұрыс шарасы – алаяқтық үшін жаңа іс қозғау еді, себебі күдікті алаяқтықты қарау үшін бастапқы юрисдикция қажет болды, ал ол Апелляциялық сотқа қарасты болмады. Осы шешімінде Jessell MR қосымша тексеру туралы заңға нақты сілтеме жасады, ол қателік туралы бұйрыққа балама болып табылады. Алайда, Сот оны сақтап қалудың орнына ескі заңмен салыстыру жасады: Jessell MR-мен келісе отырып, James LJ: «егер Сотқа қатысты алаяқтық жасалғаны рас болса, осы арқылы Сот қате қаулы шығаруға итермеленген болса, сот шешімін жоюдың жолы – алаяқтық негізіндегі қаулыны жою үшін жаңа талап ашу болады» [көшірмесі қосылды]. Азаматтық процессуалдық кодекс күшіне енгеннен кейін заң одан әрі дамыды. Noble v Owens ісінде Апелляциялық сот қазіргі жағдайда алдамшылықпен алынған сот шешімін түзету үшін жаңа іс қозғау қажет емес деп шешті. Керісінше, Азаматтық процессуалдық кодекстің 52.10-бабына сәйкес Апелляциялық соттың өкілеттіктері алаяқтық мәселесін қарауды Жоғары сот судьясына апелляциялық іс жүргізу шеңберінде жіберуге жеткілікті кеңдік береді, бұл шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Қылмыстық істерде Апелляциялық сот шағымдарды қабылдап, айыптауларды жоққа шығарды, себебі күдікті куәгерлердің алаяқтыққа ұқсас теріс әрекеттері болды, мысалы, айыптау куәгерлері бастапқы сот процесінде жалған куәлік бергені үшін сотталды; немесе шағымданушылардан мойындау алған полиция қызметкерлері кейіннен басқа істерде сенімсіз деп танылды.

Еріктілікті қалпына келтірудің соңғы әрекеттері

Cinpres Gas Injection Ltd мен Melea Ltd ісінде қосымша тексеру туралы шағымды қайта жандандыруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Жэкоб ЛЖ, Апелляциялық соттың шешімін жариялап, ескі қайта қарау туралы шағымды қолдануға тырысу мүмкін емес деп шешті, себебі ұрпақтар бойы жаңа дәлелдер негізінде қайта қарау туралы өтініштер Апелляциялық сотқа беріліп келді және егер қайта қарау туралы шағым сот актілерінен аман қалған болса, ол бұрыннан жойылған еді. Судья: «Принцип бойынша, бұрынғы шешімге шағымдану негіздері, атап айтқанда, ақылға қонымды ізденіспен табылмайтын жаңа дәлелдердің болуы, «істің мәнін түбегейлі өзгертетін» жағдайларда болуы әділдік үшін жақсырақ болар еді (параграф [100]).» деп атап өтті. Алайда, ол Апелляциялық соттан Азаматтық іс жүргізу ережелерінің 52.17-бабына сәйкес соңғы шағымды қайта қарау өкілеттіктерін қарастыруды сұрамағанын және демек, мұндай өтініштің қабылдануын болжай алмайтынын айтты. Сонымен қатар, Солтүстік Ирландиядағы «Уолштің өтініші» ісінде сот тексеруінен кейін жасалған қателік туралы coram nobis өтініші бойынша Уэзеруп судьясы Cinpres ісіндегі Апелляциялық соттың шешімін ұстанды: «Бұл құрал жалпы құқықта дамығанмен, 1875 жылғы Сот (Ирландия) Актісінде енгізілген шағымдану процесінен аман қалғанына күмәнім бар», – деп мәлімдеді. Одан кейін ол Актінің қателік бойынша іс жүргізуді жою туралы ережелеріне сілтеме жасады. Сот сот шешімін өзгертуге құқығы жоқ деген қорытындыға келді. Жоғарыда аталған істер Сот актілері мен Азаматтық іс жүргізу ережелері бұрынғы қайта қарау және coram nobis қателігінің атқаратын қызметін тиімді түрде алмастыратын, кешенді шағымдану жүйесін қамтамасыз ететінін көрсетеді, олар Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда қазірде жойылған болуы мүмкін.