Кіріспе

Паразиттік құрт инфекциясы

инфекция

Фасциолез – Fasciola hepatica және Fasciola gigantica бауыр құрттарының тудырған паразиттік құрт инфекциясы. Бұл ауру өсімдіктер арқылы тарайтын трематода зоонозы болып табылады және еленбеген тропикалық ауру (ЕТА) ретінде жіктеледі. Ол адамдарға әсер етеді, бірақ негізгі жұмысалмалы жануарлар – ірі қара мен қой. Ауру кейіннен симптомдары азайған жасырын фазаға, содан кейін айлар немесе жылдар өткен соң созылмалы немесе бітелу фазасына өтеді. Созылмалы жағдайда өт жолдары мен өт қабының қабынуына, өт тастары мен фиброзға себеп болуы мүмкін. Жұқтырғандардың жартысына дейінде ешқандай белгі байқалмайды. Диагностикалау әдістеріне фекалия тексеру, паразитке тән антиденелерді анықтау, радиологиялық диагностика және лапаротомия жатады. Күдікті жарылыс жағдайында диеталық тарихты қадағалау пайдалы, сондай-ақ дифференциалды диагнозды жою үшін де қолданылады, бірақ адамдар арасында сирек кездеседі. Триклабендазолмен емдеу ересек құрттар мен олардың даму сатыларына қарсы өте тиімді. Алдын алу шаралары негізінен құрттардың тіршілік циклын қамтамасыз ететін мал шаруашылығын емдеу және иммундау болып табылады. Ветеринариялық вакциналар жасалуда және малдың жұқтыруынан туындаған адам денсаулығына қауіп пен экономикалық шығындар ескере отырып, көптеген елдер оларды қолдануды қарастырып жатыр. Фасциолез қазір адамдар арасында жаңадан пайда болатын ауру ретінде танылды: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2,4 миллион адамның Fasciolaмен жұқтырғанын және тағы 180 миллион адамның жұқтыру қаупі бар екенін бағалап отыр.

Себеп

Фасциолез екі дигенетикалық трематода – F. hepatica және F. gigantica қоздырады. Екі түрдің ересек құрттары бауырдың немесе өт қабығының өт жолдарында локалданады. F. hepatica 2-3 см өлшемінде болады және дүниежүзілік таралысқа ие. F. gigantica 4-10 см ұзындықта болады, ал түрдің таралуы тропиктік аймақтармен шектеледі және Африка, Таяу Шығыс, Шығыс Еуропа, Оңтүстік және Шығыс Азияда тіркелген. Жапониядағы үй жануарларында диплоидты (2n = 20), триплоидты (3n = 30) және химерлік (2n/3n) құрттар сипатталған, олардың көпшілігі партеногенез жолымен көбейеді. Осы белгісіз жіктелудің нәтижесінде Жапониядағы құрттар көбінесе Fasciola spp. деп аталады. Митохондриялық гендерді талдауға негіделген жаңа есептерде жапондық Fasciola spp. F. hepatica-ға қарағанда F. gigantica-ға жақын екені көрсетілген. Үндістанда F. jacksoni деп аталатын түрдің пілдерде кездесетіні сипатталған.

Беріліс

Адамның F. hepatica инфекциясы аралық шаян иелерінің болуымен, үй жануарларының, климаттық жағдайлардың және адамның тамақтану әдеттерімен анықталады. Жабайы жануарлардың арасында, үйдегі егеуқұйрық (Rattus rattus) Корсикада паразиттің таралуы мен берілуіне маңызды рөл атқаратыны көрсетілген. Францияда нутрия (Myocastor coypus) F. hepatica-ның жабайы резервуар иесі екені расталды. Адамдар инфекциялық церкариялары бар су өсімдіктерін жеу арқылы жұғады. Су өсімдіктерінің бірнеше түрі адамға жұқтырудың көзі ретінде белгілі. Еуропада Nasturtium officinale (жалпы су кресі), Nasturtium sylvestre, Rorippa amphibia (жабайы су кресі), Taraxacum dens leonis (бақа жапырақтары), Valerianella olitoria (салат жапырақтары) және Mentha viridis (көк жалбыз) адамдардың жұғу ошағы ретінде тіркелген. F. hepatica церкариялары су бетінде де қабыршақтануы мүмкін болғандықтан, адамдар церкариялары бар қайнатылмаған суды ішу арқылы жұғуға шалдығуы мүмкін.

Аралық хосттар

F. hepatica аралық иелері Lymnaeidae тұқымдасына жататын тұщы су шаяндары болып табылады. Planorbidae тұқымдасына жататын шаяндар F. hepatica-ның аралық иесі ретінде өте сирек кездеседі. Паренхималық фаза экзисттелген жас құрттардың ішек қабырғасына енуімен басталады. Ішекке енгеннен кейін, құрттар іш қуысында қозғалып, бауырға немесе басқа органдарға өтеді. F. hepatica бауыр тіндеріне жоғары бейімделген. Кейде өкпе, диафрагма, ішек қабырғасы, бүйрек және тері асты тіндері сияқты құрттардың эктопиялық орналасуы мүмкін. Екінші жағынан, қой және ешкі F. hepatica жұқтыруға қайтадан төзімді емес. Дегенмен, екі қой тұқымы, атап айтқанда индонезиялық жұқа құйрықты қойлар және қызыл масаи қойлары F. gigantica-ға төзімді екенін көрсететін деректер бар.

Диагностика

Иммунодиагностикалық тесттердің көпшілігі инфекцияны анықтайды және аурудың барлық сатыларында 90%-дан жоғары сезімталдыққа ие. Антиденелердің концентрациясы емдеуден кейін тез төмендейді және емдеуден кейін бір жыл өткен соң антиденелер табылмайды, бұл оны өте жақсы диагностикалық әдіс етеді. Сонымен қатар, F. hepatica, F. gigantica және Fasciolopsis buski жұмыртқаларын морфологиялық тұрғыдан ажырату мүмкін емес. Жақында тазартылған табиғи және рекомбинантты антигендер қолданылды, мысалы, рекомбинантты F. hepatica cathepsin L-ға ұқсас протеаза. Антигенді анықтауға негіделген әдістер (қан сарысуында немесе нәжісте кездесетін) сирек қолданылады. Адам қан сарысуының биохимиялық және гематологиялық зерттеулері нақты диагноз қоюға көмектеседі (эозинофилия, бауыр ферменттерінің деңгейінің жоғарылауы). Құрсақ қуысының ультрадыбыстық және рентгендік зерттеулері, бауыр биопсиясы және өт қабының пункциясы да қолданылуы мүмкін (демеу: АҚШ бақылауымен өт қабының аспирациясы: өт қаптамасының фасциолезіне арналған жаңа диагностикалық әдіс. А. Кабалиоглу, А. Апайдин, Т. Синдель, Э. Люлечи. Eur. Radiol. 9, 880±882 (1999)). Жалған фасциолез (псевдофасциолез) – нәжісте жұмыртқаның болуы, ол нақты инфекциядан емес, жұмыртқасы бар жұқтырылған бауырды жақында жеуден туындайды. Бұл жағдайды (бұрыс диагноз қою мүмкіндігімен) науқас қайта нәжіс тексеруінен бірнеше күн бұрын бауырдан басқа диета ұстау арқылы болдырмауға болады. Сондықтан, бұл әдістер инфекцияны ерте анықтауға мүмкіндік береді.

Алдын алу

Кейбір аймақтарда арнайы бақылау бағдарламалары қолданылып жатыр немесе жоспарлануда. Дәрі тубулин молекуласының цитоскелеттік құрылымдарға, микротубульдерге полимерленуіне кедері келтіретін механизм арқылы әрекет етеді. 1995 жылы Австралияда және 1998 жылы Ирландияда *F. hepatica*-ның триклабендазолға төзімділігі тіркелді. Празиквантелмен емдеу тиімсіз. Мексикада нитазоксанидтің адам фасциоліозын емдеуде сәтті қолданылғаны туралы жағдайлар келтірілген. Биттионолдың да сәтті қолданылғаны туралы хабарламалар бар. Нитазоксанид сынақтарда тиімді деп танылған, бірақ қазіргі уақытта қолдануға ұсынылмайды. Клозантел, нитроксинил және оксиклозанид жас бауыр құрттарына қарсы тиімсіз және тек субкүшкі және созылмалы инфекцияларды емдеу үшін қолданылуы керек. Триклабендазол кез келген жастағы құрттарды өлтіруде тиімді, бірақ оның шамадан артық қолданылуы осы препаратқа төзімділіктің өсуіне әкелді, сондықтан оны тек ерте инфекцияларды емдеу үшін қолдану керек, ал кешіккен сатылары басқа фасциолицидтермен емделуі тиіс. Емдеудің уақыты сәттіліктің кілті болып табылады және қоршаған орта факторлары мен аурудың таралуын және кең таралуын талдау арқылы анықталады. Мысалы, көптеген қой шаруашылықтары бар Еуропа елдерінде компьютерлік жүйелер фасциолиоздың қой популяциясына ең көп әсер ететін уақытты және қанша қойдың зардап шегуі мүмкін екенін болжайды. Болжамдар паразиттердің көбеюіне ең қолайлы жағдайлардың қашан болатынын болжауға байланысты, мысалы, жауын-шашын мөлшері, булану және белгілі бір айдағы ылғалды және құрғақ күндердің арақатынасы. Ауыр инфекциялар күтілсе, қойларды қыркүйек/қазанда, содан кейін қаңтар/ақпанда және соңында сәуір/мамырда емдеуді бастау керек; осы кезеңдерде жұмыртқалардың жарылуы ең аз болады, себебі оларға жылы және ылғалды орта қажет, бұл емдеуді тиімдірек етеді. Адам фасциоліозы Еуропа, Америка, Азия, Африка және Океания елдерінен хабарланған. Адамдар арасындағы аурудың көрінісі бес құрлықтағы 51 елде артып келеді. Бұрынғы Кеңес Одағында тіркелген жағдайлардың көп бөлігі Тәжікстан Республикасынан келген. Жақында Түркияның кейбір аймақтарында адам фасциоліозының серологиялық зерттеулері жүргізілді. Аурудың таралуы серологиялық зерттеулер бойынша Анталия облысында 3,01%, ал Түркияның Жерорта теңізі аймағындағы Испарта облысында 0,9-дан 6,1%-ға дейін анықталды. Басқа Еуропа елдерінде фасциолиоз сирек кездеседі және аурудың пайда болуы көбінесе эндемикалық аймақтарға саяхаттаумен байланысты.