Кіріспе
Таяу Шығыс мифологиясындағы аңыз құс. Рок – Таяу Шығыстың халық мифологиясындағы алып жыртқыш құс. Рок араб географиясы мен табиғаттануында сипатталған, араб ертегілері мен теңізшілердің халық ауыз әдебиетінде кеңінен танымал болған. Ибн Батута Қытай теңіздерінің үстінде ауада қалқып жүрген тауды рок деп айтады. "Мың бір түн" жинағында "Мағрибилік Абдул Рахманның Рух туралы әңгімесі" және "Диңгезші Синбад" дастандары бар, екеуінде де рок туралы айтылады.
The roc is an enormous legendary bird of prey in the popular mythology of the Middle East. The roc appears in Arab geographies and natural history, popularized in Arabian fairy tales and sailors' folklore. Ibn Battuta tells of a mountain hovering in the air over the China Seas, which was the roc. The story collection One Thousand and One Nights includes tales "Abd al Rahman the Maghribi's Story of the Rukh" and "Sinbad the Sailor", both of which include the roc.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "roc" сөзі Антуан Галландтың француз тілі арқылы араб тіліндегі "ruḵḵ" (الرُخّ) және парсы тіліндегі "ruḵ" сөздерінен шыққан. Екі тілде де, араб және парсы тілдерінде, бұл сөз араб әліпбиінде رخ деп жазылады. Арабша формасы және хтондық жылан Нага үшін ең көп қолданылатын транскрипция – "ruḵḵ". Гаруданың крокодилмен шайқасып жатқан пілді алып кетіп бара жатқан мифі әңгімесі екі санскрит эпосында – "Махабхаратада" (I.1353) және "Рамаянада" (III.39) кездеседі. Шри-Ланка мифологиясындағы Атха Кадха Лихини (Варана) – пілдерді аулап, бұлт сияқты үлкен көлеңке түсіріп, биікке көтерілетін алып құс. Оның қалай болғанын көрсететін ағаштан ойылған суреттер Ембекка ғибадатханасында сақталған.
Батыс кеңістігі
Тюделалық раввин Бенджамин кеме апатына ұшыраған теңізшілердің шөл аралынан құтылуы туралы, өгіз терісіне оранып, грифтердің оларды мал сияқты алып кетуіне рұқсат еткен оқиғаны баяндады. 13 ғасырда Марко Поло (Аттенборо (1961: 32) цитаталағандай) былай деді: «Бұл бүркітке ұқсайды, бірақ өте зор; шын мәнінде, оның қауырсындары он екі қадамдық ұзындықта және пропорционалды түрде жуан болды. Ол соншалықты күшті, бір филді тырнақтарымен ұстап, жоғары көтеріп, құлатып, оны қиратып өлтіреді. Содан кейін құс оған төмен түсіп, көңіл көтеріп жейді». Поло роктің Мадагаскарға «оңтүстік аймақтардан» ұшып келгенін, ал Ұлы хан аралға елшілерді жібергенін, олар қауырсынмен (вероятно, Рафия жапырағы) қайтып келгенін айтты. Ол бұл құсты грифтен ажыратып көрсетеді. «Мың бір түннің» ішінде рок Синбадтың екінші саяхаты кезінде тропикалық аралда пайда болады. Полоның баяндауынан кейін басқалар бұл аралды Мадагаскар деп атады, ол басқа алып құстар туралы әңгімелерге орын берді. Әрине, осы сипаттама Антонио Пигафеттаға, Фердинанд Магелланның серігіне шабыт берді, ол дүние айналымы сапары туралы жазған немесе жаздырған көркем әңгімесінде роктің мекені Қытай теңізі екенін айтты. Мұндай суреттемелер кейінгі суретшілердің, мысалы, 1590 жылғы Страданус немесе 1594 жылғы Теодор де Брайдың қиялын оятып, роктің тырнақтарында алып филді немесе Синдбад теңізшінің бесінші саяхатында айтылғандай, орасан зор жұмыртқасын жойғаны үшін кемелерді қиратып жатқанын бейнеледі. Улисс Альдровандидің «Орнитология» (1599) еңбегінде тырнағында шошқаға ұқсайтын фил бар роктің суреті келтірілген, бірақ 17 ғасырдың рационалды әлемінде рокқа көбірек сын көзбен қарады. Қазіргі заманда рок, көптеген мифологиялық және фольклорлық жаратылыстар сияқты, Dungeons & Dragons сияқты фантастикалық рөлдік ойындардың жәдігерлеріне енді.
Рационалдастырылған есептер
XIX ғасырдың ғылыми мәдениеті мифтің шығу тегіне қатысты бірнеше "ғылыми" түсіндірмелер келтірді, олардың пікірінше, мифтің бастауы жаңа туған қозыны алып кете алатын бүркіттің күшінің әсерлі бейнелеулерінде болуы мүмкін. 1863 жылы Бьянкони рок – жыртқыш құс екенін айтты (Хокинс және Гудман, 2003: 1031). Жақында Мадагаскардан табылған алып суффизильді бүркіт, Мадагаскардың тәжді бүркіті, аралдың басты жыртқыш құсы екені анықталды, оның мегафаунасында бір кезде алып лемурлар мен пигмей бегемоттары болған. Мифтің тағы бір мүмкін шығу тегі – Мадагаскардың жойылып кеткен тағы бір құсының жұмыртқалары туралы мәліметтер, 16 ғасырда жойылып кеткенге дейін ауланған алып Aepyornis піл құсы, оның биіктігі үш метрге жететін және ұша алмайтын. 1658 жылы Этьен де Флакорт жазғандай, піл құстарын көру туралы хабарлар кем дегенде халық ауыз әңгімелерінде сақталған. Оның тірі немесе суффизильді жұмыртқасы 1420 жылы, Жақсы Үміт мүйісіне келген теңізшілер рок жұмыртқаларын тапқан кезде белгілі болды, 1456 жылғы Фра Мауро әлем картасының мәтінінде айтылғандай, бұл рок "слон немесе кез келген басқа үлкен жануарды алып кетеді". 1830-1840 жылдары Мадагаскардағы еуропалық саяхатшылар алып жұмыртқалар мен жұмыртқа қабықтарын көрді. Ағылшын бақылаушылары олардың айтқандарына көбірек сенді, себебі олар Жаңа Зеландиядағы моа туралы білген. 1851 жылы Француз ғылым академиясы үш жұмыртқа алды. Олар және кейінгі қазбалар 19 ғасырғы еуропалықтарға Эпиорнис – бұл рок деген қорытындыға келтірді, бірақ нағыз құс рок деп сипатталатын бүркітке ұқсамайды. Тағы бір ұсынылған теория – роктің болуы африкалық страустың көрінісімен байланысты, ол ұшу қабілетсіздігі мен ерекше сыртқы түріне байланысты, әлдеқайда үлкен түрдің балапаны деп қате түсінілген. Екінші жағынан, егер ортағасырлық Солтүстік Еуропа немесе Үндістан саяхатшысы страустар туралы әңгімелермен кездессе, оларды қандай екендігін танымауы мүмкін (Еуропадағы пілдер тарихымен салыстырыңыз). Полоның 1298 жылғы рух туралы баяндамасына қоса, Чжоу Ч'у фэй (周去非, Zhōu Qùfēi) 1178 жылғы "Лингвай Дайда" кітабында Африкадан тыс үлкен арал туралы айтқан, онда құстардың қауырсындарын су резервуары ретінде пайдалануға болатын құстар бар. Рафия пальмасының жапырақтары Кубилай ханға рок қауырсындары ретінде әкелінген болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер осы аңызды Жаңа Зеландияның Хаст бүркітімен салыстырып отыр. Оның қанаттарының ұзындығы зор болған, бірақ ол 15 ғасырда жойылып кеткен, бірақ, мүмкін, маори аңызына – Тэ Хокиои немесе Тэ Хакавайға әсер еткен. Бұл түрлі-түсті алып құс, ол (легенданың кейбір нұсқаларында) кейде адамдарды жеу үшін жерге түсіп, бірақ көбінесе бұлттарда көрінбей өмір сүрген. Оның тек ғана дауысы естілген, содан кейін ол осы атпен аталған. Шындығында, хокиой – нақты жануарлардан шыққан мифтік жаратылыс, дәл сияқты рок та. 1980 жылдары Coenocorypha snipes аталықтарының, түнгі құстардың, жұптасу кезінде құйрықтарымен күткеннен гөрі қатты шу шығаратыны анықталды. Хокиойдың түсі кез келген белгілі құсқа сәйкес келмейді және ол жыртқыш құс үшін өте ерекше болар еді. Осылайша, хокиойдың шуы – бұл шыршалардың "барабандауы" болғанға ұқсайды, ол ата-бабаларының есте сақтаған алып бүркіттер туралы әңгімелерімен түсіндіріледі.
Эфиопиялық
Рух эфиопиялық қасиетті кітап Кебра Негастта Сүлейменге Сүлеймен ғибадатханасын аяқтау үшін қасиетті ағаш бөлігін жеткізген жауапты күш ретінде танылады. Осы ағаш бөлігі Саба патшайымының есек аяғын адам аяғына айналдырғаны да айтылады. Сондықтан рух әкелген ағаш бөлігі ғибадатханада ардақты орынға ие болып, күміс жүзіктермен әшекейленген. Дәстүр бойынша, осы күміс жүзіктер Исаны сатқан үшін Яһуда Искариотқа сыйлық ретінде берілген; ал ағаш бөлігі Исаның айқыш ағашына айналған.