Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға – грек құдайы. Ежелгі грек діні мен мифологиясында Загрей – Зевс пен Персефонияның ұлы, Орфик Дионисімен кейде теңестірілетін құдай. Ол Титандар тарапынан қиратылып, қайта туды. Загрей туралы ең алғашқы айтылымдарда ол Гайямен жұптасып, "жоғарырақ" құдай деп аталады, бірақ бұл, әдетте, тек жер асты әлемінің құдайларына қатысты. Алайда, Эсхил Загрейді Хадеспен байланыстырады, мүмкін Хадестің ұлы ретінде немесе Хадес өзі ретінде. "Хадестің Зевстің катахтониостық екінші жағы ретіндегі айқындылығын" ескере отырып, Тимоти Ганц Загрейдің бастапқыда Хадес пен Персефонияның ұлы болғанын, кейіннен Зевс пен Персефонияның ұлы Орфик Дионисімен біріккенін болжады.

Этимологиясы мен шығу тегі

Мартин Личфилд Весттің айтуынша, "ең сенімді этимология" "Загрей" сөзін "жануарларды ұстауға арналған шұңқыр, бірақ сондай-ақ жануарлардың қалдықтарын немесе жер асты құдайына арналған құрбандықтарды салуға қолданылатын шұңқыр" дегеннен шығарады, осылайша Загрей сөзбе-сөз "шұңқыр құдайы" болады. Осы этимологияға сүйене отырып, Карл Керений zagreus грек тілінде "тірі жануарларды ұстайтын аңшы" деген мағынаны білдіретінін, ал "Загрей" сөзінің "нақты аудармасы" "аң аулаушы" болар деген қорытындыға келді. Вест атап өткендей, тек Гесихийдің еңбектерінде сақталған загре сөзі иониялық жұрнаққа ие. Егер "Загрей" сөзі загре сөзінен туындаған болса, онда бұл Загрейдің Ионияда пайда болғанын көрсетеді. Бірақ Керенийге сәйкес, Гесихийдің загре туралы берген анықтамасы "атаудың құрамында грек тіліндегі "өмір" және "жан" деген мағынаны білдіретін "зоэ" және "зоон" түбірлері бар екенін дәлелдейді", ал Вестке сәйкес "Zā-ның Zō-ға қатысты айтылуы құдайдың дориялық немесе Солтүстік-Батыс Грек аймағында туғанын көрсетеді". Он бірінші ғасырға жататын Этимологикум Гудианум бұл атауды "үлкен аңшы" деп түсіндірді, оны "за" ("өте") және "агреуэйн" ("аң аулау") сөздерінен шығарды, бірақ бұл этимология Вест пен Керений тарапынан қабылданбады. Басқалар бұл сөздің Батыс Ирандағы Загрос тауларымен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Майкл С. Астур бұл сөздің угарит тіліндегі Sġr (айтылуы ṣaġru?) сөзінен, яғни "Жас" деген мағынадан шыққан болуы мүмкін екенін айтады.

Орфтық Дионис Загрей

Еврипид фрагментіндегі Загрей Зевс пен Семеленің ұлы, шарап құдайы Диониске ұқсас. Шындығында, ол Орфик көздерінде кездеспесе де, басқа жерлерде "Загрей" есімі Орфик Дионисімен байланыстырылады, оның дәстүрі қалыптыдан өзгеше. Бұл Дионис Загрей Зевс пен Персефонияның ұлы, нәресте кезінде Титандылардың шабуылына ұшырап, денесі бөлініп өлтірілген, бірақ кейін Зевс пен Семеленің ұлы болып қайта дүниеге келген. Дионис Загрейдің (спарагмос) осылайша денесінің бөлінуі, сондай-ақ адамдардың Титандылардың күлінен пайда болғаны туралы болжамды Орфик антропогониясы (Титандар Зевстің нөсерінен жаза ретінде жойылған еді), кейде "Загрей мифі" деп аталады. Бұл миф көбінесе Орфизмнің ең маңызды мифі саналады және "барлық грек мифтерінің ең жұмбақты және қызықтысының бірі" деп сипатталады.

Спаррагмостар

Әр түрлі ежелгі дереккөздерден жинақталғандай, қазіргі ғалымдар әдетте айтатын Дионис Загрейдің мүшеленуі туралы қайта құрылған оқиға былай өтеді. Зевс Персефонамен жылан түрінде қатынасқа түсіп, Дионис тудырады. Ол Ида тауына апарылады, онда оны (бала Зевс сияқты) билейтін Куреттер күзетіп сақтайды. Зевс Дионисті ғаламның билеушісі етпек болған, бірақ қызғанышпен Гера Титандарды балаға қол жұмсауға итермеледі. Титандар түрлі ойыншықтармен, соның ішінде айнамен Дионис сәбиін алаңдатып, оны ұстап алып, денесін бөліп жіберді (немесе кесіп тастады). Содан кейін олар бөліктерін қайнатып, пісіріп, ішінара жеді. Бірақ Афина Дионистің жүрегін сақтап қалды, арқасында Зевс Семеледен оны қайта тудыра алды. Орфикалық дереккөздерде осы мүшеленген Диониспен (немесе басқа жерде) байланысты «Загрей» деген есім кездеспесе де, б.з.б. шамамен 3-ғасырдағы ақын Каллимах, мүмкін, айтқан. Біз Каллимахтың, сондай-ақ оның замандасы Евфорионның, мүшеленген баланың оқиғасын баяндағанын білеміз, ал Византиялық дереккөздер Каллимахтың «Дионис Загрейдің» тууы туралы айтқанын келтіреді, түсіндіріп, «Загрей» ақынның Персефонаның Зевстен туған ұлы, жер асты Дионисіне берген есімі екенін көрсетеді. Загрейді мүшеленген Диониспен ең алғаш рет байланыстырған жазушы – б.з.б. 1-ғасырдың соңы – б.з. 2-ғасырының басындағы өмірбаяншы және эссеші Плутарх, ол «Загрейді» Дельфи теологтары берген есімдердің бірі ретінде атайды. Кейін, біздің заманымыздың 5-ғасырында грек эпостық ақыны Нонн, осы Орфикалық Дионис туралы айта келіп, оны «ежелгі Дионис, бақытсыз Загрей», «мүйізді нәресте Загрей», «Загрей, алғашқы Дионис», «ежелгі Дионис Загрей» және «Дионис Загрей» деп атайды, ал біздің заманымыздың 6-ғасырындағы Псевдо-Нонн мүшеленген Дионисті «Дионис Загрей» деп атайды. Б.з.б. 1-ғасырдың тарихшысы Диодор Сицилия «кейбір миф жазушыларына» сәйкес, Дионис есімді екі құдай болған, бірі ескі, Зевс пен Персефонаның ұлы, бірақ «жасырақ Дионис (Зевс пен Семеледен туған) ескісінің істерін мұра еткен, сондықтан кейінгі ұрпақтар шындықты білмей, есімдерінің ұқсастығынан алданып, бір Дионис болды деп ойлады». Диодордың айтуынша, бұл ескі Дионис суреттемелерде және мүсіндерде мүйіздермен бейнеленген, себебі ол «ақыл-парасатымен ерекшеленді және өгіздерді жұмсауға және олардың көмегімен егін себуге алғашқы болып тырысты», ал жасырақ Дионис «Диметор (Екі анадан) деп аталды, өйткені екі Дионис бір әкеден, бірақ екі анадан туған». Ол сондай-ақ Дионистің «екі түрлі бейнесі болды деп есептелді: ескісінің ұзын сақалы болды, өйткені ерте заманда барлық еркектер ұзын сақал тартқан, ал жасырақ Дионис жас және әйел тәрізді болды».

Дастархан дайындау / тамақтану

Мифтің бірнеше нұсқасы Титандардың Дионистің кем дегенде бір бөлігін пісіріп немесе жегенін көрсетеді. Каллимах пен Евфорионға есептелген нұсқада Дионистің дене мүшелері қазанға қайнатылған, ал Евфорион Дионистің дене мүшелері отқа қойылғанын айтқан. Диодор да дене мүшелерінің "қайнатылғанын" хабарлайды, ал 2-ші ғасырдың соңындағы христиан жазушысы Климент Александрийский дене мүшелерінің "алдымен қазанға қайнатылып, содан кейін шаңқашқа тігіліп, қуырылғанын" айтады. 4-ші ғасырдың басындағы христиан апологы Арнобиус Дионистің бөлінген дене мүшелерінің "пісірілу үшін ыдыстарға лақтырылғанын" мәлімдейді. Бұл дереккөздердің ешқайсысы нақты жеу туралы айтпайды, бірақ басқа деректерде мұндай ақпарат бар. Плутарх Титандардың "оның қанын татқанын" айтады, 6-шы ғасырғы неоплатоник Олимпиодор олардың "оның етін" жегенін хабарлайды, ал 4-ші ғасырғы латын астрологы және христиан апологы Фирмикус Матерннің эвхемеристік нұсқасына сәйкес Титандар "дене мүшелерін әртүрлі тәсілмен пісіріп, жеген" (membra consumunt), оның жүрегінен басқа.

Қайта тірілу / қайта туу

Каллимах пен Евфорион баялаған нұсқада Дионистің қайнатылған дене бөліктері салынған қазан Аполлонға жерлеу үшін беріледі, ол оны Дельфидегі үш аяқты тұғығының жанына қояды. Филодем Евфорионға сілтеме жасап, Дионистің дене бөліктері "Реямен қайта жиналып, тірілгенін" айтады, ал Диодор Сицилийлік Дионистің дене бөліктерін жинап, қайта тірілтуді Деметра жасағанын мәлімдейді. Кейінгі орфикалық деректерде Аполлон Дионистің қалдықтарын Титан емес, Зевстен алғандығы, ал Дионисті Рея немесе Деметра емес, Аполлон қайта жинағандығы айтылады. Климент, Фирмикус Матерн және Прокл жазбаларында, сондай-ақ Ликофронның 355 жылғы түсіндірмесінде Афина Дионистің жүрегін сақтап қалады. Проклдың баялауынша, Афина жүректі Зевске жеткізеді, ал Дионис Семеледен қайта дүниеге келеді. Гигин Юпитердің (римдік Зевс) "оның жүрегін ұнтақтап, оны бір сусынға салып, Семелеге ішуге бергенін", содан ол Диониспен жүкті болғанын хабарлайды.

Озирис

Interpretatio graeca-да Дионис көбінесе Мысыр құдайы Озириспен теңестіріледі, ал Озиристің денесінен бөлініп, қайта тірілу туралы әңгімелер Дионис Загрейдің оқиғаларымен сабақтас. Диодор Сицилийдің сөзіне қарағанда, Приап туралы египет мифтерінде титандар Озириске қарсы сөз байласып, оны өлтіріп, денесін тең бөліктерге бөліп, "жасырын түрде үйден шығарып жіберді". Озиристің мүшесінен басқа барлық бөліктерін, ешқайсысы оны өздерімен бірге алып кетуге батылмағандықтан, өзенге тастап жіберді. Озиристің әйелі Изида титандарды іздеп тауып өлтіріп, Озиристің дене мүшелерін "адам бейнесіне" қайта құрап, оларды "Озириске құдай сияқты құрмет көрсетуді бұйырған дін қызметкерлеріне" тапсырды. Бірақ ол мүшені қайтара алмағандықтан, дін қызметкерлеріне "оған құдай сияқты құрмет көрсетіп, ғибадатханаларында тік күйде орнатуға" бұйырды.

Аллегориялық есептер

Диодор Сицилийлік Дионис құдайдың денесінің бөлік-бөлік етіліп кесілуі туралы мифтің шарап өндірісін бейнелейтін аллегориялық түсіндірмесін айтады. Диодор бұл Орфейлік Дионис Зевс пен Персефонаның емес, Зевс пен Деметрдің ұлы екендігі туралы дәстүрді білген. Бұл туыстық байланыс Дионис пен жүзімді, Деметр мен жерді, ал Зевс пен жаңбырды теңестіріп түсіндірілді, «жүзімнің өсуі жерден де, жаңбырдан да, ал жемісі жүзім шоғынан сығылған шараптан да болады» делінген. Диодордың сөзіне қарағанда, Дионисстің титандармен кесілуі жүзімді жинауды, ал оның кесілген бөліктерін «қайнату» көптеген адамдар шарапты қайнатып, араластырып, оның табиғи иісі мен сапасын жақсартатындықтан, миф ретінде бейнеленген. Нерон заманындағы стоик философ Корнут осыған ұқсас аллегориялық түсіндірме береді, онда дененің бөлік-бөлік етілуі жүзімді ұғындыруды, ал кесілген бөліктердің қайта біріктірілуі шырынды бір ыдысқа құюды көрсетеді.

Рационалдастырылған есептер

Диодор ескі Дионис туралы да логикалық түсіндірме береді. Осы түсіндірмеде Дионис – дана адам, ол жыртыстың және көптеген басқа да ауыл шаруашылығына қатысты өнертабыстардың авторы. Диодордың айтуынша, осы өнертабыстар, қол еңбегін қатты жеңілдеткендіктен, халыққа ұнады. Сондықтан олар «оған құдайларға арналған құрбандықтар сияқты құрмет көрсетіп, құрбандық шалған, өйткені оның оларға жасаған қызметінің зордығына байланысты барлық адам оған мәңгілік өмір сыйлағысы келді». Христиан апологы Фирмикус Матернус Либер (Дионис) Крит патшасының Юпитер (Зевс) деген атпен таралған баласының мифологиялық түсіндірмесін рационалды түрде береді. Юпитер патшалығын баласына тапсырғаннан кейін, патшаның қызғаныш әйелі Юнона (Гера) өзінің қызметшілері – титандармен бірге баласын өлтіруге сүлік салады. Ойыншықтармен көңіл көтеріп, титандар баланы аңдып өлтіреді. Олар қылмыстың дәлелін жою үшін мәйіттің денесін бөліктеп, пісіріп жейді. Бірақ жігіттің қарындасы Минерва (Афина), бұл кісі өлтіруге қатысқандықтан, жүрегін сақтап алады. Әкесі қайтып келгенде, қыз бауырласының ізін ашып, патшаға баланың жүрегін тапсырады. Ашуға булыққан патша титандарды азаптап өлтіреді, ал қайғыдан баласының жүрегі қойылған мүсін жасатып, оның құрметіне ғибадатхана салдырады. Криттіктер ашулы, қатыгез, деспот патшаларын жұбату үшін баланың өліміне арналған жылдықты қасиетті күн деп белгілейді. Салтанатты рәсімдерде, зарлап, ақылдан безгендей қимылдаған адамдар тірі бұқаны тістерімен жыртып, ал баланың жүрегі сақталған себетті флейта мен қоңырдың шуылымен көрсетіп, қарапайым баланы құдайға айналдырды.

Антропогония

Көптеген дереккөздер Дионис өлтірілгеннен кейін титандарға не болғаны туралы ештеңе айтпайды. Титандар туралы стандартты есепте, Гесиодтың «Теогониясында» (Дионис туралы ештеңе айтылмаған), Зевс пен басқа олимпиялық құдайлардың құлатылуынан кейін, он жылдық Титаномахияда титандар Тартарда тұтқынға алынған. Бұл титандардың Дионисті өлтіруінен кейін олар туралы айтылатын кез келген оқиғаға қарама-қарсы келеді. Мүмкін, осы стандартты есепті Дионис Загрей мифімен үйлестіру үшін Арнобий мен Ноннның айтуынша, титандар Дионисті өлтіргені үшін жаза ретінде Зевс Тартарда тұтқынға алады. Дегенмен, бір дереккөз бойынша, титандардың тағдырынан адамзаттың тууы сияқты маңызды оқиға болған. Бөлшектелген Дионис Загрей мифінің бір бөлігі ретінде көбінесе ұсынылатын нәрсе – Орфикалық антропогония, яғни адам баласының шығу тегі туралы Орфикалық әңгіме. Бұл кең таралған көзқарас бойынша, спаррагмос қылмысы үшін жаза ретінде Зевс титандарға найзағай жіберді және жойылған титанның қалдықтарынан адамзат пайда болды, нәтижесінде титанның түпкі күнәсі үшін ата-бабаларының кінәсі адамзаттың мұрасына айналды. Кейбір есептер бойынша, бұл «адамның құдайлық құдайы туралы Орфикалық ілімнің негізін құрды». Алайда, бұл элементтерді қамтитын Орфикалық дәстүрдің қашан және қаншалықты кең тарағаны ашық пікірталас тудырады. Спаррагмос пен антропогонияны тікелей байланыстыратын жалғыз ежелгі дерек – 6-шы ғасырдағы неоплатонист Олимпиодор. Өзін-өзі өлтіруге қарсы аргумент ретінде ол адамның өміріне «тыйым салады», өйткені адам денесінде Дионистік элемент бар. Ол түсіндіреді, Орфикалық дәстүр бойынша, титандар Дионисті қиып жегеннен кейін, Зевс ашуланып, «оларды найзағайларымен ұрады, ал олардан көтерілген будың күлі адамдар жаратылған затқа айналады». Яғни, титандар Дионистің етін жегендіктен, адамдар Дионистің бір бөлігі болып табылады, сондықтан өзін-өзі өлтіру «тыйым салынған, өйткені біздің денелеріміз Диониске тиесілі». 2-ші ғасырдағы өмірбаяншы және эссеші Плутарх спаррагмос пен титандардың жазалануы арасындағы байланысты жасайды, бірақ антропогонияны, Орфейді немесе Орфизмді атамайды. «Ет жеу туралы» эссесінде Плутарх «Дионистің азап шегіп, денелерін қиып, оған титандардың қатыгездікпен шабуыл жасағаны және оның қанын татып көргеннен кейін, оларды жазалап, найзағаймен ұрып-соққаны туралы айтылған әңгімелер» туралы жазады. Антропогонияның Олимпиодордан бұрынғы оқиғаның бір бөлігі болғанына басқа да дереккөздер дәлел ретінде қарастырылған. 5-ші ғасырдағы неоплатонист Прокл Орфейдің айтуынша, адамдардың үш нәсілі болған, олардың соңғысы – «Титан нәсілі», оны «Зевс титандардың мүшелерінен [συστήσασθα] құрды» дейді. Прокл сонымен қатар Орфей айтқан «титандардың мифтік жазасы және олардан барлық тірі жандардың тууы» туралы айтады, адамзаттың тууы титандардың жазасымен байланысты, бірақ бұл жаза Дионистің бөлшектелуінен кейін немесе Гесиодтық Титаномахиядан кейін болатыны белгісіз. Дамаск титанның Диониске қарсы «сайысын» атап өткеннен кейін, «жарық, шынжырлар және төменгі аймақтарға түсу» титандар көрген үш жаза деп айтады, содан кейін адамдар «титанның бөлшектерінен жаратылған» және «олардың өліктері» «адамға айналды» деп мәлімдейді. Бұрынғы дереккөздердегі үзінділер де осы идеяға сілтеме ретінде түсіндірілді: 1-ші ғасырдағы жазушы Дио Златоуст адамдар «титандардың қанынан» деп жазса, Орфикалық гимндер титандарды «ата-бабаларымыздың ата-бабалары» деп атайды. Мифке қатысты ертеректе айтылған сөздер ақын Пиндар, Платон және Платонның шәкірті Ксенократтың еңбектерінде кездесетіндігі ықтимал. Пиндар жазған деп есептелетін бір өлеңнің үзіндісінде Персефония өлгендерден «ежелгі күнә үшін жаза» қабылдағаны туралы айтылған. Бұл титандардың Дионисті өлтіргені үшін адамдардың мұрагерлік жауапкершілігіне сілтеме болуы мүмкін. Платон, шамадан тыс еркіндіктің арқасында адамдар заңға деген құрметтен заңсыздыққа қарай ыдырайтын кезеңдердің тізбесін ұсынуда, «адамдар оқиғаның титандары кейіпкерін көрсететін және қайта жаңғыртатын» соңғы кезеңді сипаттайды. Бұл Платондық үзінді көбінесе антропогонияға қатысты деп есептеледі, алайда Платонның айтуынша, адамдар осы заңсыз кейіпкерді «көрсетіп, қайта жаңғыртуы» керек пе, әлде қарапайым еліктеу арқылы ма? Бұл белгісіз. Ксенократтың титандарға (және мүмкін Диониске) Платонның «қорғау» (φρούρα) сөзін қолдануын түсіндіруі мифке эллинистік кезеңге дейін соққандығының мүмкін дәлелі ретінде қарастырылған.

Танымал мәдениетте

Загреус – 2020 жылғы Hades бейне ойынының басты кейіпкері. Ойын ішінде Загреус – Хадестің ұлы және анасы Персефонаны тауып, оның неге кеткенін білу үшін әлемнен қашып кетуге тырысады.