Кіріспе

Халықаралық қатынастар мен шарттардағы принцип. Халықаралық қатынастар мен шарттарда өзаралық принцип бір мемлекеттің екінші мемлекеттің азаматтарына немесе заңды тұлғаларына көрсеткен жақсылықтары, пайдалары немесе салдары қайтарылуға тиіс екенін білдіреді. Мысалы, өзаралық тарифтерді төмендету, шетелдік авторларға авторлық құқық беру, сот үкімдерін өзара мойындау және орындау, сондай-ақ саяхат шектеулерін және виза талаптарын жеңілдету үшін қолданылған. Өзаралық принципі экстрадиция туралы келісімдерді де реттейді.

Арнайы және диффузиялық өзара қарым-қатынас

Бірнеше теоретиктер өзара қарым-қатынастың нақты түрлері мен "диффузиялық өзара қарым-қатынас" (Keohane 1986) арасындағы шекараны салды. Нақты өзара қарым-қатынас халықаралық сауда келіссөздерімен мысалдарға келтірілсе, диффузиялық өзара қарым-қатынас сенімді институционализациялаудың кеңейе түсуін көрсетеді. Халықаралық қоғамдағы тұрақты ынтымақтастық арқылы мемлекеттер жалпыға қабылданған мінез-құлық стандарттарын құруға ұмтылады. Бұл жалпы стандарттар мемлекеттік әрекеттерге нормативтік ықпал етеді, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастыққа баса назар аударатын ұзақ мерзімді міндеттемелердің қалыптасуына көмектеседі. Осылайша, диффузиялық өзара қарым-қатынас жүйесінде мемлекеттер нақты өзара қарым-қатынаспен қамтамасыз етілген дереу пайдаға жете алмайды, бірақ олардың ынтымақтастық әрекеттерінің болашақта қайтарылатынына сеніммен әрекет ете алады.

Өзара қарым-қатынас (халықаралық қатынастар)

Өзаралық қарым-қатынас адамдар арасындағы сенімге негіз болатын көптеген байланыстардың алғы шарты болғандықтан, оны түрлі жолдармен және түрлі тақырыптарда қолдануға болады. Халықаралық қатынастардағы өзаралық туралы ойланғанда, алмасудың маңызды рөл атқаратыны көрінеді. Халықаралық қатынастардағы өзаралықтың мысалы – сауда келісімдері. Сауда келісімдері елдердің бір-бірімен сауда жасауын жеңілдетеді, себебі үлкен де, кіші де елдер өзара саудаға түсуі мүмкін, бұл екі елге де тиімді. Сонымен қатар, жасалған саудалар бойынша келіссөздер жүргізуге мүмкіндік бар, кіші елдер, әдетте, кем артықшылықта болғандықтан, енді олар көбірек мүмкіндік бере алатын үлкен елдерге қатысты ықпалға ие болуы мүмкін. Қауіпсіздік одақтары да халықаралық қатынастардағы өзаралықтың мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені екі ел де әскери қажеттілік туғанда бір-біріне көмектесуге келіседі. НАТО – осындай ұйымдардың бірі, онда елдер бірігіп, мүше елдерге көмектесетін түрлі саясаттарды әзірлейді, олардың бірі – әскери қақтығыс кезінде бір-біріне көмек көрсетуге келісім. Қайтадан айта кетейік, өзаралық қарым-қатынасты көптеген тақырыптарда қолдануға болады, себебі сыйлық беру – барлық мәдениеттерде кең таралған.