Иранның сот жүйесінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Иранның жалпыұлттық сот жүйесі алғаш рет Реза Шах тұсында Абдулхосейн Теймурташпен құрылып, іске асырылды, ал екінші Пахлави дәуірінде одан әрі өзгерістер енгізілді. 1979 жылы Ислам революциясы Пахлави әулетін құлатудан кейін жүйе күрт өзгерді. Қазіргі заң кодексі ислам заңына, яғни шариғатқа негізделген, бірақ азаматтық құқықтың көптеген салалары сақталды және ол азаматтық құқық жүйесіне енгізілген. Ислам Республикасының Конституциясына сәйкес, Ирандағы сот билігі – «тәуелсіз билік» болып табылады, оның құрамында Әділет министрлігі, Жоғарғы Сот төрағасы және жеке тағайындалған Сот төрағасы бар.

Ислам Республикасы

1979 жылы зайырлы, батысқа бет бұрған Пахлави әулеті құлатылып, оның орнына аятолла Хомейни басқаруымен Ислам Республикасы орнатылды. Революция Пахлави сот жүйесін толығымен жоймаса да, діни білімі жоқ заңгерлерді «дін оқуынан өткендермен» алмастырды және шариғаттың көптеген қағидаларын мемлекеттік заңдарға, әсіресе «Қисас заңына» енгізді (олар заңгер болып қалуға, ал 1997 жылдан кейін азаматтық істер бойынша екінші сатыдағы судьялар болуға мүмкіндік алды). 1979-1982 жылдар аралығында революцияға дейінгі сот жүйесінің барлығы тазартылып, олардың орнына әр қалада құрылған «Революциялық трибуналдармен» алмастырылды. Бұл трибуналдар «Ислам заңы» бойынша үкім шығарды, бірақ шындығында әділетсіз, жақпарушылыққа бой алды, ал судьялар тәжірибесіз және көбінесе білікті емес болды. 1982 жылғы «Қисас» заңы 1924 жылғы «Халыққа жазалау туралы» заңның бір бөлігін алмастырды. Ислам Республикасы шииттік діннің Джафари мектебіне негіделген Ислам құқығын қолданады. 1980 жылы Ислам Республикасының алғашқы Мәжілісі сайланғаннан кейін, Мәжіліс және Ұлы кеңес 1982 жылдың шілде айында шариғат заңдарының маңызды ережелерін бекіту үшін екі маңызды заң қабылдады: Шариғат заңына Худуд («Құдайға қарсы талаптар», міндетті, белгілі жазамен жазаланады), Қисас (құн төлеу/жазалау заңы), дийя, яки қан ақысы (өлімге/жарақатқа өтеу беру үшін), Тазир заңы (тазир – судьяның дискрециялық өкімімен жазаланатын қылмыс), Қисас заңы (Жазалау заңы) кіреді. Иранның Жоғарғы Эсеп комитеті банк және қаржы операцияларын реттейді, ал пайыздар (риба) тыйым салынған. 1991-1994 жылдары Иран осы заңдардың барлығын бес «кітаптан» тұратын бірыңғай «Ислам қылмыстық кодексіне» біріктірді. Жаңа Ислам қылмыстық кодексі 2012 жылдың қаңтарында қабылданды және ИРИ-дегі қылмыстық заңдардың көп бөлігін қамтиды, ескі кодекстің біріншіден төртінші кітаптарын алмастырды. Ислам қылмыстық кодексінің бесінші кітабы («Қылмыстық кодекстің тұрақты қабылданған және тәжірибелік кезеңдерге жатпайтын жалғыз бөлігі») 1996 жылдың 22 мамырында қабылданды. Бір дереккөздің мәліметінше, ИРИ-дегі шариғат белгілі бір деңгейде өзгертілді, Ислам Республикасының жаңа заңдары «шариғатты» (мұсылмандардың Құдайдың заңы деп санайтынын) «үш маңызды жолмен» өзгертеді: шешімдерге шағымдану мүмкіндігі, істерде жағдайлық дәлелдерді пайдалану және жаза ретінде ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру. 2013 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнама бойынша, ирандықтардың 83% ислам заңдарын қолдаса, Иранның құқықтық жүйесі ислам заңдарын қатаң түрде сақтайды деп тек 37% ғана санайды.

In 1979 the secular, westernizing Pahlavi Dynasty was overthrown and replaced by an Islamic Republic under the rule of Ayatollah Khomeini. While the revolution did not dismantle the Pahlavi judiciary in its entirety, it replaced secular trained jurists "with seminary educated ones, and codified more features of the sharia into state laws—especially the Law of Retribution." (although they could still be lawyers, or after 1997, secondary judges in civil cases). Between 1979 and 1982, the entire pre Revolutionary judiciary was purged, and their duties replaced by "Revolutionary Tribunals" set up in every town. These tribunals ruled on "Islamic law", but were in practice unfair, biased, and the judges were inexperienced and often incompetent. The Retribution Law (Qisas) of 1982 replaced sections of the Public Punishment Law (1924). The Islamic Republic uses the Shia based Jaafari school of Islamic jurisprudence. After the election of the first Majles of the Islamic Republic in 1980, the Majles and the Guardian Council quickly codified important features of the sharia law by passing two landmark bills in July 1982: Sharia law includes Hudud ("claims against God", punishable by a mandatory, fixed sentence), Qisas (the law of retaliation/retribution), diyyeh, or blood money (to compensate for the death/injury), Qanon e Ta'zir (tazir is a crime that receives a discretionary sentence by a judge), Qanon e Qisas (Retribution Law). The Supreme Audit Court of Iran regulates banking and financial operations and interest (riba) is forbidden. In 1991–1994, Iran combined all of these laws into the unified "Islamic Penal Code" which consisted of five "Books". The new Islamic Penal Code was adopted in January 2012 and incorporates the bulk of penal laws in the IRI, replacing Books One through Four of the old code. Book Five of the Islamic Penal Code ("the only part of the Penal Code that has been adopted permanently and is not subject to experimental periods") passed on May 22, 1996. Sharia in the IRI has been modified to some degree, according to one source, the new laws of the Islamic Republic "modify the sharia" (i. e. what Muslims believe is God's legislation) "in three significant ways": allowing the appeal of decisions, the use of circumstantial evidence in cases, and long term imprisonment as a punishment. In a 2013 poll by Pew Research Center, while 83% of Iranians favored the use of Islamic law, but only 37% of Iranians believed that Iran's legal system closely follows Islamic law.