Кіріспе

Ежелгі герман тайпасы

Шаукилер – Емс және Эльба өзендері арасындағы аласа жатқан аймақта, Везердің екі жағында және оның жоғарғы ағысына дейін ішкі жерлерде қоныстанған ежелгі герман тайпасы. Жағалау бойында олар су тасқынының ең биік деңгейінде де құрғақ қалу үшін жеткілікті биіктікте салынған терпендер деп аталатын жасанды үйінділерде тұрған. Шаукилердің көп халқы ішкі аймақтарда өмір сүрген, және олар аймақтағы басқа герман халықтары сияқты ғұмыр кешкен деп есептеледі. Олардың нақты тегі әлі толыққанды зерттелмеген. Герман тайпаларының көші-қонға дейінгі кезеңінде (яғни, шамамен 300 жылға дейін) шаукилер және олармен туыс фриздер, сакстар және англдар Зюйдерзеден Оңтүстік Ютландияға дейінгі Еуропаның континенттік жағалауында мекен еткен. Бұл халықтардың барлығы ортақ материалдық мәдениетке ие болғандықтан, археологиялық тұрғыдан оларды анықтау мүмкін емес. Шаукилер бастапқыда Везер және Эльба өзендері маңында шоғырланған, бірақ шамамен 58 жылы көршілес Ампсиварий тайпасын ығыстырып, Эмс өзеніне қарай кеңейді, соның нәтижесінде батыста фриздермен шекаралас болды. Римдіктер Везер мен Эльба арасында тұратын шаукилерді «Ұлы шаукилер» деп, ал Эмс пен Везер арасындағыларын «Кіші шаукилер» деп атаған. Шаукилер бірінші ғасырдың соңында римдік әскери науқандары мен теңіз шабуылдары аясында римдік классикалық дереккөздерде айтылып, тарихи жазбаларға енген. Келесі 200 жыл бойы шаукилер келісімшарт бойынша римдік әскерлеріне көмекші күш берген, бірақ олар өздерінің құқығымен, басқа герман тайпаларымен бірлесіп римдіктерге қарсы да тұрған. Соғыс туралы мәліметтерде шаукилер қақтығыстың екі тарапында да кездеседі, бірақ келісімшарт бойынша міндеттеме алған әскерлердің іс-қимылдары тайпаның саясатынан бөлек болған. Шаукилер үшінші ғасырда сакстармен бірігіп, жеке тайпа ретінде жойылды, содан кейін олар сакстардың бір бөлігі саналды. Бірігудің себептері мен жағдайлары әлі де ғылыми зерттеулердің шешілмеген мәселесі болып қалып отыр.

Қоғам және өмір

Бұл аймақтағы герман тайпаларының иерархиялық құрылымы күшті болған жоқ. Бұл туралы Тацит те айтқан, мысалы, ол бірінші ғасырдағы фриздердің екі патшасының есімдерін атап, олардың патша екенін, бірақ «германдықтардың патшалары бар екенін» қосты. Хейвуд («Қараңғы дәуірдегі теңіз күштері», 1999) шауки тайпасы бастапқыда жоғары деңгейде орталықтандырылмаған және әлеуметтік жағдайы бөліне алмаған, бірақ 100 жылдан кейін жағдайы өзгергенін айтады. Барбара Йорк бесінші ғасыр туралы сөйлегенде, «Континенттік сакстар» (соның ішінде шаукилер де болған) күшті жергілікті әулеттерге және үстем әскери басшыларға ие болғанын сипаттады. 79 жылы жазған Плиний Үлкен герман тайпалары жеке адамдар тобының мүшелері екенін айтты, бұл олардың арасындағы ерекшеліктерді көрсетеді. Ол шауки, кимвр және тевтон тайпалары – Эмс өзенінен Ютландияға дейін және одан ішке қарай орналасқан халықтар – ингаевон тобының мүшелері болғанын айтты (бір «кимвр» тобы басқа топтың мүшесі ретінде де көрсетілген, бұл басқа халық болуы мүмкін). Тацит 98 жылы жазғанда, шаукилердің ішкі, жағалаудан шалқақтап жатқан жерін зор, тығыз қоныстанған және жылқыға толы деп сипаттады. Ол олардың мінез-құлқына жоғары баға берді, оларды германдықтардың ең асылдары деп атады, зорлық-зомбылықтан гөрі әділдікті жоғары қойды, агрессивті де емес, қарақшыл да емес, бірақ әскери жағынан дайын және қажет болған жағдайда соғысқа әрқашан дайын тұрды. Плиний (б.з. 23–79) жағалау аймағына сапар шегіп, онда тұратын шаукилерді сипаттады. Ол оларды «бақытсыз халық» деп атады, олар шұңқырлы, өнімсіз жағалауда, төбелердегі кішкентай үйлерде (немесе сарайларда) немесе толқындардан сақтану үшін жеткілікті биікке үйілген шөптерде (яғни терпендерде) тұрды. Олар балық аулап күн көріп, көршілерінен (яғни жағалаудан алыс, ішкі аймақта тұратындардан) айырмашылығы, мал өсірмей, тек шұңқырдан жиналған жаңбыр суын ішті. Олар құрғақ сазды (яғни «үстіңгі торфты») отын ретінде тамақ пісіруге және жылынуға пайдаланды. Сондай-ақ, ол олардың тәуелсіздік рухын айтты, тіпті ештеңесі болмаса да, оларды бағындыруға тырысқан әрекетке қатты наразы боларын мәлімдеді.

Рим классикалық тарихы

Бұл жазба толық емес. Шаучилер туралы тарихи мәліметтердің көп бөлігі Тациттің 117 жылы жазылған "Анналдар" еңбегінен алынған. Оның көптеген бөлімдері сақталмаған, соның ішінде біздің заманымыздың 38-46 жылдарын және 69 жылдан кейінгі кезеңді қамтитын толық бір бөлім де жоқ. Шауцилер туралы ең алғашқы айғақ б.з.д. 12 жылына қатысты және олардың римдіктерге қарсы соғыста басқа герман тайпаларына көмектескенін көрсетеді. Друз Рейннің төменгі ағысындағы герман тайпаларына қарсы жорықтар жасады, Рейннің батысы мен солтүстігіндегі жерлерді қиратқаннан кейін фриздерді бағындырды (немесе жеңді немесе үркітті). Ол шаучилерге шабуыл жасап жатқанда, кемелері толқынның кері шегінуінен қиын жағдайға түсті. Друз шабуылдан бас тартып, қайтарылды.

Тевтобург орманының салдары, 15 ғ.

Арминийдің басшылығындағы немістер 9 жылы Тейтобург орманы шайқасында Варустың қолбасшылығындағы 3 рим легионынан жеңіліс сыйдырды. Римдіктер бастапқыда қорқып шегінді, бірақ кейіннен германдықтардың жеңілісіне кінәлі деп саналған германдықтарға қарсы жойқын науқандар ұйымдастырды. Шаукилер олардың арасында болған жоқ, көмек көрсетуге уәде берді және римдіктермен "әскери одақтастық" орнатты. Алайда, Арминийдің өзінің тайпасын (херускілерді) жеңгенімен, римдіктер Арминийді тұтқындауға немесе өлтіруге қол жеткізе алмады, ол қашып кетті. Шаукилер римдік қосымша әскерлерінің құрамында болды және олардың қашуға көмектескен деген қауесет тарады. Науқандардың бірінде рим флоты (вероятно, теңіз емес, өзенде жүзген) дауылға ұшырап, көптеген жандар қаза тапты. Германдық өзі аман қалды, Шаукилер жеріне жетті, олар оған қауіпсіз баспана берді. Германдық жүргізген науқандар Тейтобург орманы шайқасында жоғалған үш Аквиланың екеуін қайтаруға мүмкіндік берді; үшінші легиондық туы 41 жылы Германның інісі Клавдийдің билігінде Публий Габиний Шаукилерден қайтарып алды. Ампсиварийлер туралы бір ескерту бар. Олар 9 жылы Арминий басқарған германдық іске қолдау көрсетпеді және осының салдарынан жазаланды. Тейтобург орманынан кейін Шаукилер басқа германдық тайпаларынан наразылық көрген жоқ, сондай-ақ римдіктермен де жаман қарым-қатынас жасаған жоқ. Бірнеше жыл өткен соң, шамамен 58 жылы, Шаукилер Ампсиварийлерді қуғынға салып, Эмс өзенінің сағасындағы жерлерін басып алды, осылайша батыстағы фриздермен шекараға ие болды.

47 ж. Римнің Ганнаскусқа қарсы соғысы

47 жылы (немесе одан бұрын) шауцилер мен фриздерді Каннинефат тайпасынан шыққан Ганнаск жетектеген. Олар сол кездегі Галлия Бельгияның бай жағалауына (яғни Рейн өзенінің оңтүстігінде және Марна мен Сена өзендерінің солтүстігіндегі жерлерге) шабуыл жасады, ал шауцилер кейіннен қазіргі Оңтүстік Нидерланды аймағындағы Рейн дельтасы аумағына, болашақта Германияның Төменгі провинциясы болар аймаққа еніп кірді. Корбуло жергілікті римдік әскердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол немістермен құрлықта да, суда да сәтті күресті, Рейн өзенін триремаларымен басып алды және кіші кемелерін сағалар мен каналдарға жіберді. Германдық флот теңіз шайқасында талқандалды, Ганнаск қуылды, ал Фризия аймағы күшпен оккупацияланды. Римдіктер мен Ганнаск арасында "Ұлы шауцилер" қолдауымен келіссөздер ұйымдастырылды, оны римдіктер қарсыласын өлтіру үшін пайдаланды. Шауцилердің бұл сенімсіздікке толы әрекетіне ашуланып, император Клавдий жағдайды басып тарту үшін немістерге қарсы тағы шабуылдар жасауға тыйым салды, және римдіктер Рейнге қайта шегінді.

Батавия көтерілісі, 69 ж.

69 жылы батавилер және басқа тайпалар рим үстемдігіне қарсы көтеріліс жасады, бұл Батавилер көтерілісі ретінде белгілі болды және аймақтағы барлық герман тайпаларын қамтыды. Цивиль басшылығымен олар римдіктерге ауыр зиян келтірді, оның ішінде Солтүстік теңіз жағалауында германдық флоттың римдік флотты жойғаны да бар. Кериалис бастаған римдіктер де қарсы шаралар жасап, ақырында батавилерге ар-ұятсыз бейбіт келісімді таңдырып, олардың аумағына легион орналастырды. Хауки және фриздердің римдік әскерлерде көмекші жасақтары болды. Цивильдің Colonia Claudia Ara Agrippinensis (қазіргі Кёльн) қаласын қоршауы мен шабуылы кезінде хауки және фриздердің бір когортасы қоршалып, өртенді. Хаукилер Цивильге өздерінің атынан қолдау көрсетіп, оған қосымша күштер жіберді.

Теңізде шабуыл жасау

Шаучилер ерте герман теңіз шабуылшыларының ең танымалдарының бірі болды. Олар б.з.б. 12 жылы Друздың жойған германдық флотилиясына қатысушы болуы мүмкін. Олар б.з. 41 жылы Рим Бельгиясының жағалауына шабуыл жасады, ал б.з. 47 жылы Ганнаск басшылығымен сол жағалауларға жасалған шабуылдарға қатысқанға дейін осы шабуылдарды жалғастырды. Олардың шабуылдары жылдар бойы үнемі болған болуы мүмкін, себебі сақталған аз ғана жазбалар барлық оқиғаны қамтымайды. Тацит өзінің "Germania" (б.з. 98 ж.) еңбегінде шаучилерді "бейбіт" деп сипаттайды, бірақ бұл жағалаудан алыс, ішкі аймақтағы шаучилер туралы айтылған, ал теңіз шабуылшылары міндетті түрде жағалаудағы халық болып табылады. Екінші ғасырдың соңына қарай шаучилердің шабуылдары күшейіп, бұрынғыдан да қауіпті болды және олар соңғы рет 170-175 жылдары жасаған шабуылдарына дейін Англия жоғалауында жалғасты. Тарихи деректерде олар туралы нақты мәлімет болмаса да, шаучилер шабуылдарын жалғастырған және үшінші ғасырда шабуыл жасаған жаңа германдық күштер – франктер мен саксондықтардың құрылуына қатысқан болуы мүмкін. 170-200 жылдар аралығында шабуылшылардың салдарынан қираудың археологиялық дәлелдері табылды, олар континенттік жағалау бойымен Бискай шығанағына дейін, Бельгияның солтүстік-батысына (мысалы, Амиен, Теруан, Вендеюль Капли, Бове, Бавай, Турне және Аррас қалаларындағы өрт салдарынан қираулар), Ұлыбританияның жағалауына (мысалы, Челмсфорд, Билерикей, Гестингторп, Брентвуд, Уикфорд, Келведон, Ұлы Честерфорд және Харлоу қалаларындағы өрт салдарынан қираулар) таралады. Кінәлілер белгісіз, бірақ шаучи шабуылшылары күдіктілердің бірі болып табылады. Римдіктер де оған жауап ретінде қорғаныс шараларын қабылдады. Норич маңындағы Каистор, Челмсфорд және Форум Адриани (қазіргі Вурбург) (Гаагаға жақын Каннинефаттар цивитасы) барлығы 200 жылы бекітілді, ал римдіктер Ұлыбритания мен континенттің жағалауларында қорғаныс жүйесін құрыстыра бастады. Бұл жүйе үнемі күтіліп, жақсартылып тұрды, римдіктер үнемі қауіп төндіріп тұрса ғана мұндай іс-шараларға барар еді. Жүйе төртінші ғасырдың соңына дейін шаучи шабуылшыларының жоғалуымен және оларды франктер мен саксондықтармен алмастыру арқылы дами берді. Содан кейін ол "Саксон жағалауы" деп аталды, бұл атау Notitia Dignitatum еңбегінде берілген. Зосимның жазғандарында шаучилер соңғы рет есімдері аталған, және олар сакс тобы ретінде көрсетілген; бірақ бұл Зосимнің грек тіліндегі "Куадой" сөзін шаучилермен теңестіруге болатынына байланысты, ол, әрине, қате қолданылған болуы мүмкін. Юлиан сакстар мен франктермен, соның ішінде салиандармен соғысты, бірақ содан кейін салиандарға, "франктардан тараған" 358 жылы Токсандрияда қоныстануға рұқсат берді. Зосимнің айтуынша, бұл "Куадой" сакстарының теңізден жасаған шабуылына жауап ретінде болды, ол өзен дельтасында тұратын римдіктерге де, салиандарға да әсер етті.

Әдебиетте

Беовульф – ежелгі ағылшын тіліндегі батырлық дастан, онда батыр (Беовульф) қарсыластарымен күреседі. Бұл дастан ерте замандағы Скандинавияда өрбітеді және оқиғаға қатысқан халықтар туралы жиі айтылады. Тарихи жазбалардағы ежелгі халықтармен байланыс орнатуға әрекеттер жасалған. Дастанның "Хугалары" – шаучилерге сілтеме екендігі айтылады.