Кіріспе

Септуагинтаның Езра кітабы осы кітаптың және "Ездрас" деп аталатын басқа кітаптардың нөмірлеуіндегі қайшылықтар. 1 Ездрас, сондай-ақ Ездрас А, грек Ездрас, грек Езра немесе 3 Ездрас – ежелгі грек Септуагинта нұсқасы, Киелі кітаптың Езра кітабының ерте шіркеуде және көптеген қазіргі христиандар арасында әртүрлі дәрежеде қолданылуы. 1 Ездрас, Езра-Нехемияның стандартты еврей нұсқасына ұқсас, бірақ Нехемияның өміріне қатысты бөлімдер алынып тасталған немесе Езраға қайта жатқызылған, сондай-ақ кейбір қосымша материалдар бар. Септуагинта аудармасының бір бөлігі ретінде ол Шығыс шіркеулерінде канондық деп есептеледі, ал Батыс шіркеулерінде апокрифтік саналады; оны жеке бөлімде ұсынуы немесе мүлдем жоюы мүмкін. 1 Ездрас Оригеннің "Гексапласында" кездеседі. Грек Септуагинтасы, Ежелгі латын Киелі кітабы және оған байланысты Киелі кітап аудармаларында Ездрас Аʹ (ағылшынша атауы: 1 Ездрас) және Ездрас Бʹ (Езра-Нехемия) бөлек кітаптар ретінде келтіріледі. 1 Ездрасқа сілтеме жасағанда шатасу мүмкіндігі жоғары. Атау, ең алдымен, түпнұсқа грек "Эздрас А" аудармаларына қатысты. Септуагинта оны Ездрас А деп, Vetus Latina – 1 Ездрас деп, ал Вулгата – 3 Ездрас деп атайды. Иероним оны апокрифтік деп санаған. 8-шы ғасырдан бастап, еврей тілінен аударған Вулгата кітабы кейде екі кітапқа бөлінді, олар 1 Ездрас (Езра) және 2 Ездрас (Нехемия) деп аталды. 13-шы ғасырдың Вулгата басылымдарында және кейіннен Климент Вулгатасы мен Англикандық діни мақалаларында '1 Ездрас' атауы Езра кітабына қолданылды, ал Нехемия кітабы '2 Ездрас' деп аталды. Септуагинта нұсқасының Ездрас А кітабы Климент Вулгатасында 3 Ездрас деп аталады. Езра есімімен байланысты қосымша туынды – "Езраның аяны" – Климент Вулгатасы мен Діни мақалаларда "4 Ездрас" деп белгіленеді, бірақ "Король Джеймс" нұсқасында және көптеген қазіргі ағылшын тіліндегі Киелі кітаптарда "2 Ездрас" деп аталады. 3 Ездрас Шығыс православие және Эфиопия православие Тевахедо шіркеуі тарапынан канондық деп мойындала береді, ал 4 Ездрас Шығыс шіркеулеріндегі әртүрлі ағымдар арасында канондық мәртебесі әртүрлі. Ерте христиандық жазбалардағы 'Езра кітабынан' (ешқандай нақтыламасыз) алынған цитаталардың басым көпшілігі 1 Ездрас кітабынан алынған, ал 'Езра' бөлімдерінен (Септуагинтаның 'Ездрас Б') ешқандай цитата жоқ. Көптеген ерте цитаталар 1 Ездрас бөлімінен алынған, онда 'Үш сақшының әңгімесі' бар, оны Христологиялық болжам ретінде түсіндіреді. Бұл бөлім 1 Ездрас кітабының негізгі бөлігін құрайды, оған Езраның 5-ші кітабы қосылып, тұтқыннан оралғандардың Иерусалимдегі тойламасы төңірегінде әдеби хиазм құрайды. Бұл хиазмалық ядро 1 Ездрасты толыққанды әдеби бірлікке айналдырады, оның Нехемия кітабынан тәуелсіз тұруына мүмкіндік береді. Шындығында, кейбір ғалымдар, мысалы, У.Ф. Албрайт және Эдвин М. Ямаучи, Нехемияның Езрадан бұрын Иерусалимге келгенін айтады.

Автор және сын

Кітаптың мақсаты Сионға оралуды қайта баяндап, сарай қызметкерлері арасындағы дау-дамайға толы "Үш күзетшінің әңгімесі" деп аталатын оқиғаға ден қоюға бағытталған сияқты. Еңбектегі түрлі қайшылықтарға байланысты, көптеген ғалымдар оның бірнеше авторлардың қаламынан туғанын жақтайды. Дегенмен, кейбір зерттеушілер бұл жұмыстың түпнұсқасы немесе кемінде, ең сенімді нұсқасы болуы мүмкін деп санайды. Көпшілік ғалымдар оның бастапқы тілі арамей және еврей тілдері болғанын, ал азағында грек тілінде де жазылған болуы мүмкін екенін айтады. Мәтін Даниял кітабы мен II Маққабилер кітабындағы сөздікпен ұқсастықтарды көрсетеді, ал авторлардың Төменгі Египет немесе Палестинадан шыққандығы және олардың Селевкидтер кезеңінде жазғандығы болжанады. Егер бұл теория дұрыс болса, көптеген ғалымдар кітап арамей жылнамасын пайдаланған болуы мүмкін деп есептейді. Иосиф Флавий 1 Ездрды Киелі кітап ретінде қарастырады, бірақ Ездр мен Нехемияның канондық мәтінін көбінесе елемейді. Кейбір зерттеушілер бұл шығарманың б.з.д. II ғасырында жазылғандығын жоққа шығармайды. Көптеген протестант және католик ғалымдары Ездр мен Нехемияда келтірілмеген бөлімдердің тарихи құндылығын мойындамайды. Алайда, Киелі кітаптың басқа кітаптарынан келтірілген цитаталар осы мәтіндерге Септуагинтке қарағанда ертерек нұсқаны ұсынады, бұл оның ғалымдар үшін маңыздылығын арттырады. Қазіргі грек мәтіндерінде кітап сөйлемнің ортасында тоқтатылған, сондықтан бұл тарау ерте латын аудармасынан қайта құрастырылуға тиіс болды. Дегенмен, түпнұсқа жұмыстың Нехемия 8:13–18-де сипатталған Шатырлар мерекесіне дейін жалғасқандығы күдікті. Семит әдебиетінде кең таралған хиастикалық құрылымдармен таныс емес оқырмандар үшін мәтінмен байланысты қосымша қиындықтар туындайды. Егер мәтін батыс стиліндегі, тек сызықтық баяндау ретінде қарастырылса, онда Артаксеркс Дарийден бұрын, ал Дарий Кирден бұрын айтылған болар еді. (Дегенмен, кейбір оқырмандар оқиғалардың ретінің шатасуы Ездр мен Нехемияның канондық мәтінінде де кездеседі деп санайды.) Семит хиазмы Иосифтің "Иудейлердің ескіліктерінде", 11-кітаптың 2-тарауында түзетілген, онда Артаксеркске Камбиз есімі берілген. Кейбір ғалымдар, соның ішінде Джозеф Бленкинсопп 1988 жылғы Ездр-Нехемияға арналған түсіндірмесінде, кітаптың б.з.д. II ғасырдың соңы/I ғасырдың басындағы Ездр мен Ездр β-ның қайта қаралуы екенін айтады, ал Л. Л. Граббе сияқты басқалар оның еврей тіліндегі Ездр-Нехемиядан тәуелсіз екенін санайды.

Христиандық канонда қолданылуы

Бұл кітап ерте христиан авторлары кеңінен цитаталаған, және ол Оригеннің "Hexapla" еңбегінде орын алған. Иеронимнің айтуынша, 3 Езра кітабы апокриф саналған. Батыс христиандығында Иеронимнің "Вулгата" нұсқасының үстемдігі бірте-бірте орнағандықтан, 1 Езра таралымы тоқтатылды. 13 ғасырдан бастап, Парижде шығарылған "Вулгата" кітаптарында сауда сұранысына байланысты 1 Езраның латын мәтіні қайтадан енгізілді. Климент VIII оны "Вулгатаға" 2 Езра және Манасаның дұғасымен бірге қосымша ретінде қосты, "олар толығымен жоғалмасын" үшін. Алайда, кітаптың қолданылуы Шығыс шіркеуінде жалғасты, және ол Шығыс православие канонының бір бөлігі болып қалады. Латын "Вулгатасында" 1 Езра 3 Езра деп аталады, бұл грек тіліндегі "Септуагинтаның" 1 Езра немесе Езра А деп аталатын аудармасы. Римдік ритуалдық литургияда 1 Езра 1962 жылғы Ерекше Миссалда Папа сайлауға арналған антта бір рет келтірілген: "Non participentur sancta, donec exsurgat póntifex in ostensiónem et veritátem" ("Киелі заттарға қатыспасын, дін қызметкері ақиқатты көрсеткенше"). (3 Езра 5, 40). "Библияның жаңа Кембридж тарихы" 1 Езраның соңында "Трент сотымен апокриф деп жарияланғанын" жазады. "Жаңа католик энциклопедиясы" былай дейді: "Трент соты оны [1 Езраны] [католик] канонынан түпкілікті түрде алып тастады".

Номенклатура

Киелі кітаптың әртүрлі нұсқаларында "1 Ездрас" деп әдетте аталатын кітаптың нөмірі әртүрлі болады. Септуагинтаның көптеген басылымдарында кітап грек тілінде "Ἔσδρας Αʹ" деп аталады және "Езра-Нехемия" кітабынан бұрын орналасқан, ол грек тілінде "Ἔσδρας Βʹ" деп аталады.