Роберт Вальзер: өмір және шығарма жолы

Кіріспе

Швейцариялық жазушы (1878–1956)

Роберт Вальсер (15 сәуір 1878 – 25 желтоқсан 1956) – неміс тілінде жазған швейцариялық жазушы. Ол сонымен қатар көшірмеші, ойлап табушының көмекшісі, үй иесінің қызметшісі және тағы басқа төмен жалақылы жұмыстарда да жұмыс істеген. Әдеби мансабының басында біршама сәттілікке жеткеніне қарамастан, оның туындыларының танымалдылығы 20 ғасырдың екінші және үшінші онжылдықтарында азайды, бұл оған жазу арқылы күнкөрісін табуды қиындатты. Соңында ол жүйкелік ауруға шалдығып, өмірінің соңына дейін санаторияларда болды.

1878-1897 жылдар

Уолсер көп балалы отбасында дүниеге келген. Оның ағасы Карл Уолсер белгілі сахна суретшісі және суретші болды. Вальсер Швейцарияның неміс және француз тілдерінде сөйлейтін аймақтарының шекарасында орналасқан Биль қаласында өсті және екі тілді де білді. Ол бастауыш мектеп пен гимназияны бітірді, бірақ отбасының қаржылық жағдайына байланысты соңғы емтиханға дейін оқуын аяқтамады. Кішкентай кезінен бастап театрға ғашық болды, оның сүйікті пьесасы Фридрих Шиллердің "Жоқұмарлар" пьесасы еді. Ол пьесаның басты кейіпкері Карл Мур рөліндегі Вальсердің акварель суреті сақталған. 1892-1895 жылдары Вальсер Бильдегі Берн кантоналдық банкінде шәкірттікке өтті. Содан кейін ол қысқа мерзімге Базельде жұмыс істеді. Вальсердің "психикалық денсаулығы нашар" болған анасы ұзақ емделуден кейін 1894 жылы қайтыс болды. 1895 жылы Вальсер ағасы Карл тұратын Штутгартқа кетті. Ол Deutsche Verlagsanstalt және Cotta'sche Verlagsbuchhandlung компанияларында кеңсе қызметкері болды, сондай-ақ актер болуға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Жаяу жүріп Швейцарияға оралып, 1896 жылы Цюрихте тұрғын ретінде тіркелді. Келесі жылдары ол көбінесе "коммис" – кеңсе кызметкері болып жұмыс істеді, бірақ жұмысы тұрақты болмады және ол көптеген жерлерде ауысып отырды. Осының нәтижесінде ол жалақылы жұмыскердің өмірін бейнелейтін алғашқы швейцариялық жазушылардың бірі болды.

1898-1912 жылдар

1898 жылы ықпалды сыншы Жозеф Виктор Видманн Уолсердің өлеңдерінің бірнешесін Берн қаласындағы Der Bund газетінде жариялады. Бұл Франц Блейдің назарына ілігіп, ол Уолсерді «Die Insel» журналының айналасындағы модерн өкілдерімен – Франк Ведекинд, Макс Даутэндей және Отто Юлиус Биербауммен таныстырды. Уолсердің көптеген әңгімелері мен өлеңдері «Арал» журналында жарық көрді. 1905 жылға дейін Уолсер негізінен Цюрихте тұрды, бірақ ол жиі тұратын жерін ауыстырып, Тун, Солотхурн, Винтертур және Мюнхенде де тұрды. 1903 жылы ол әскери қызметін өтеді, ал сол жазда Цюрихке жақын Вэденсвильде инженер мен өнертапқышқа «көмекші» болып жұмыс істеді. Осы оқиға 1908 жылы жарық көрген «Гехюльфе» (Ассистент) романының негізіне айналды. 1904 жылы оның алғашқы кітабы «Фриц Кохердің эсселері» («Fritz Kochers Aufsätze») Insel Verlag баспасынан, ағасы Карл салған он бір суретпен бірге жарық көрді. 1905 жылдың соңында ол Жоғарғы Силезиядағы Дамбрау сарайында қызметші болу үшін курсқа қатысты. Қызмет ету тақырыбы оның келесі жылдардағы шығармаларын, әсіресе 1909 жылғы «Якоб фон Гунтен» романын сипаттайды. 1905 жылы ол Берлинге көшті, онда театр суретшісі болып жұмыс істейтін ағасы Карл Вальсер оны әдебиет, баспа және театр өкілдерімен таныстырды. Уолсер кейде Берлиндегі Secession суретшілер бірлестігінің хатшысы болып жұмыс істеді. Берлинде Уолсер «Geschwister Tanner», «Der Gehülfe» және «Jakob von Gunten» романдарын жазды. Оларды Бруно Кассир баспасы шығарды, онда Кристиан Моргенштерн редактор болып жұмыс істеді. Романнан басқа, ол көптеген қысқа әңгімелер жазды, кедей «фланер» көзқарасынан танымал мейрамханаларды өте ойнақы және субъективті тілмен бейнеледі. Оның жазбаларына жағымды пікірлер көп болды. Роберт Музил және Курт Тухольский сияқтылар Уолсердің прозасына ризашылықтарын білдірді, ал Герман Гессе мен Франц Кафка сияқты авторлар оны өзінің сүйікті жазушыларының бірі деп санады. Уолсер көптеген қысқа әңгімелерін газеттер мен журналдарда, мысалы, Schaubühne-де жариялады. Олар оның айрықша белгісіне айналды. Оның шығармаларының көп бөлігі – әдеби эскиздерден тұратын қысқа әңгімелер. Осы әңгімелердің таңдамалы жинақтары 1913 жылы «Aufsätze» және 1914 жылы «Geschichten» аттарымен жарық көрді.

In 1898, the influential critic Joseph Victor Widmann published a series of poems by Walser in the Bernese newspaper Der Bund. This came to the attention of Franz Blei, and he introduced Walser to the Art Nouveau people around the magazine Die Insel, including Frank Wedekind, Max Dauthendey and Otto Julius Bierbaum. Numerous short stories and poems by Walser appeared in Die Insel. Until 1905, Walser lived mainly in Zürich, though he often changed lodgings and also lived for a time in Thun, Solothurn, Winterthur and Munich. In 1903, he fulfilled his military service obligation and, beginning that summer, was the "aide" of an engineer and inventor in Wädenswil near Zürich. This episode became the basis of his 1908 novel Der Gehülfe (The Assistant). In 1904, his first book, Fritz Kochers Aufsätze (Fritz Kocher's Essays), appeared in the Insel Verlag, with eleven illustrations by his brother Karl. At the end of 1905 he attended a course in order to become a servant at the castle of Dambrau in Upper Silesia. The theme of serving would characterize his work in the following years, especially in the novel Jakob von Gunten (1909). In 1905, he went to live in Berlin, where his brother Karl Walser, who was working as a theater painter, introduced him to other figures in literature, publishing, and the theater. Occasionally, Walser worked as secretary for the artists' corporation Berliner Secession. In Berlin, Walser wrote the novels Geschwister Tanner, Der Gehülfe and Jakob von Gunten. They were issued by the publishing house of Bruno Cassirer, where Christian Morgenstern worked as editor. Apart from the novels, he wrote many short stories, sketching popular bars from the point of view of a poor "flaneur" in a very playful and subjective language. There was a very positive echo to his writings. Robert Musil and Kurt Tucholsky, among others, stated their admiration for Walser's prose, and authors like Hermann Hesse and Franz Kafka counted him among their favorite writers. Walser published numerous short stories in newspapers and magazines, many for instance in the Schaubühne. They became his trademark. The larger part of his work is composed of short stories – literary sketches that elude a ready categorization. Selections of these short stories were published in the volumes Aufsätze (1913) and Geschichten (1914).

19131929 жылдар

1913 жылы Вальзер Швейцарияға оралды. Ол қысқа уақыт бойы әпкесі Лизамен бірге Беллелейдегі психикалық ауруханада тұрды, онда ол мұғалім болып жұмыс істеді. Сол жерде ол киім жуушы Лиза Мерметпен танысып, жақын дос болып кетті. Білде әкесімен қысқа уақыт болғаннан кейін ол Блаюс Круз қонақ үйінің мансардасына қоныс аударды. 1914 жылы оның әкесі қайтыс болды. Бильде Вальзер Германия мен Швейцарияның газеттері мен журналдарында жарияланған, ал «Der Spaziergang» (1917), «Prosastücke» (1917), «Poetenleben» (1918), «Seeland» (1919) және «Die Rose» (1925) жинақтарында жарық көрген бірқатар қысқа әңгімелер жазды. Ол әрқашан серуендеуге құштар болғандықтан, көбінесе түнде ұзақ серуендей бастады. Сол кезеңдегі әңгімелерінде бейтаныс аудандарды аралап жүрген саяхатшының көзқарасымен жазылған мәтіндер, жазушылар мен суретшілер туралы ойын-сауық эсселермен кезектеседі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вальзер бірнеше рет әскерге шақырылды. 1916 жылдың соңында оның ағасы Эрнст Уолдау психикалық ауруханасында психикалық аурудан қайтыс болды. 1919 жылы Вальзердің ағасы Герман, Берн қаласындағы география профессоры, өзін-өзі өлтірді. Вальсер сол кезде соғыс салдарынан Германиямен байланыс үзілгендіктен, оқшауланды. Ол көп еңбек еткенімен, бос жазушы ретінде өзін асырауға қиындық тапты. 1921 жылдың басында ол Бернге көшіп, мемлекеттік тіркеу кеңсесінде жұмыс істеді. Ол жиі тұрғын үйін ауыстырып, өте жалғыз өмір сүрді. Бернде Вальзердің стилі радикалды өзгерістерге ұшырады. Ол өте кішкентай, қаламмен жазылған, оқуға қиын мәтіндерді – «микрограммаларды» («Mikrogramme») жаза бастады. Ол өлеңдер, проза, драмалық пьесалар және «Жарлаушы» («Der Räuber») романы сияқты туындылар жазды. Бұл мәтіндердегі оның ойыншыл, субъективті стилі жоғары абстракцияға қарай жылжыды. Сол кездегі көптеген мәтіндер бірнеше деңгейде жұмыс істейді – оларды қарапайым ойын-сауық эсселер немесе алуан түрлі мағыналарға толы күрделі монтаждар ретінде оқуға болады. Вальсер мәдениетті әдебиеттен де, арзан көркем әдебиеттен де ықпал алды және мысалы, детективтік романдардың сюжетін түпнұсқасын (оның атын ешқашан жарияламаған) тану мүмкін емес етіп қайта жазды. Оның көптеген шығармалары Берндегі осы өнімді жылдары жазылды.

In 1913, Walser returned to Switzerland. He lived for a short time with his sister Lisa in the mental home in Bellelay, where she worked as a teacher. There, he got to know Lisa Mermet, a washer woman with whom he developed a close friendship. After a short stay with his father in Biel, he went to live in a mansard in the Biel hotel Blaues Kreuz. In 1914, his father died. In Biel, Walser wrote a number of shorter stories that appeared in newspapers and magazines in Germany and Switzerland and selections of which were published in Der Spaziergang (1917), Prosastücke (1917), Poetenleben (1918), Seeland (1919) and Die Rose (1925). Walser, who had always been an enthusiastic wanderer, began to take extended walks, often by night. In his stories from that period, texts written from the point of view of a wanderer walking through unfamiliar neighborhoods alternate with playful essays on writers and artists. During World War I, Walser repeatedly had to go into military service. At the end of 1916, his brother Ernst died after a time of mental illness in the Waldau mental home. In 1919, Walser's brother Hermann, geography professor in Bern, committed suicide. Walser himself became isolated in that time, when there was almost no communication with Germany because of the war. Even though he worked hard, he could barely support himself as a freelance writer. At the beginning of 1921, he moved to Bern in order to work at the public record office. He often changed lodgings and lived a very solitary life. During his time in Bern, Walser's style became more radical. In a more and more condensed form, he wrote "micrograms" ("Mikrogramme"), called thus because of his minuscule pencil hand that is very difficult to decipher. He wrote poems, prose, dramolettes and novels, including The Robber (Der Räuber). In these texts, his playful, subjective style moved toward a higher abstraction. Many texts of that time work on multiple levels – they can be read as naive playful feuilletons or as highly complex montages full of allusions. Walser absorbed influences from serious literature as well as from formula fiction and retold, for example, the plot of a pulp novel in a way that the original (the title of which he never revealed) was unrecognizable. Much of his work was written during these very productive years in Bern.

1929-1956 жылдар

1929 жылдың басында, ұзақ уақыт бойы мазасыздық пен галлюцинациялармен күрескен Уолсер, әпкесі Фаннидің өтінішімен психикалық күйзелістен кейін Берн қаласындағы Уолдау психиатриялық үйіне түсті. Оның медициналық жазбаларында: «Пациент дауыстар еститінін мойындады» делінген. Сондықтан, мұны ерікті түрде емделуге жатқызу қиын. Соңында оған кататониялық шизофрения диагнозы қойылды. Психиатриялық үйінде ол тез арада жағдайын қалыпқа келтіріп, жазу және жариялау ісімен айналыса берді. Ол «қарындаш әдісі» деп атаған жазу стилін жиі қолданды: өте өнімді кезеңнің соңында бір миллиметрге жуық биіктіктегі әріптермен кішкентай Сюттерлин шрифтінде өлеңдер мен проза жазды. Вернер Морланг пен Бернхард Эхте осы жазбаларды түсінуге тырысқан алғашқы адамдар еді. 1990 жылдары олар «Aus dem Bleistiftgebiet» («Қарындаш аймағынан») атты алты томдық жинақ жариялады. Уолсер өзінің еркіне қарсы туған жері Аппенцель Аусерроден кантонындағы Херизау санаторийіне ауыстырылғанға дейін ғана жазуды тоқтатты, кейін Карл Зелигке: «Мен мұнда жазу үшін емес, есінен шығу үшін келдім» деді. 1936 жылы оның жанкүйері Карл Зелиг оны ара-туралап келіп отырды. Кейіннен ол олардың әңгімелері туралы «Wanderungen mit Robert Walser» («Роберт Уолсермен серуендер») атты кітап жазды. Зелиг Уолсердің кейбір шығармаларын қайта басып, оның еңбектеріне деген қызығушылықты қайта жандандыруға тырысты. 1943 жылы Уолсердің ағасы Карл, ал 1944 жылы әпкесі Лиза қайтыс болғаннан кейін Зелиг Уолсердің заңды қамқоршысы болды. Ұзақ уақыт бойы психикалық аурудың сыртқы белгілері байқалмаса да, Уолсер қатал мінезді болды және санаторийден кетуден жиі бас тартты. 1955 жылы Уолсердің «Der Spaziergang» («Серуен») атты туындысын Кристофер Миддлтон ағылшыз тіліне аударды. Бұл оның шығармасының алғашқы ағылшыз тіліне аударылған нұсқасы және оның өмірінде жарық көрген жалғыз аудармасы болды. Миддлтонның аудармасы туралы естіген Уолсер, көптен бері назардан тыс қалған болатын, «Не қараңызшы!» деп ойлады. Уолсер жалғыз серуендеуді ұнататын. 1956 жылдың 25 желтоқсанында ол жүрек талмасынан қайтыс болып, аурухана маңындағы қарлы далада табылды. Қарда жатқан қайтыс болған Уолсердің суреті оның алғашқы романы «Geschwister Tanner» («Таннер туыстар») романындағы қардағы өліктің суретін еске түсіреді.

In the beginning of 1929, Walser, who had had anxieties and hallucinations for quite some time, went to the Bernese mental home Waldau, after a mental breakdown, at his sister Fani's urging. In his medical records it says: "The patient confessed hearing voices." Therefore, this can hardly be called a voluntary commitment. He was eventually diagnosed with catatonic schizophrenia. While he was in the mental home, his state of mind quickly returned to normal, and he went on writing and publishing. More and more, he used the way of writing he called the "pencil method": he wrote poems and prose in a diminutive Sütterlin hand, the letters of which measured about a millimeter of height by the end of that very productive phase. Werner Morlang and Bernhard Echte were the first ones who attempted to decipher these writings. In the 1990s, they published a six volume edition, Aus dem Bleistiftgebiet ('From the Pencil Zone'). Only when Walser was, against his will, moved to the sanatorium of Herisau in his home canton of Appenzell Ausserrhoden, did he quit writing, later telling Carl Seelig, "I am not here to write, but to be mad." In 1936, his admirer Carl Seelig began to visit him. He later wrote a book, Wanderungen mit Robert Walser, about their talks. Seelig tried to revive interest in Walser's work by re issuing some of his writings. After the death of Walser's brother Karl in 1943 and of his sister Lisa in 1944, Seelig became Walser's legal guardian. Though free of outward signs of mental illness for a long time, Walser was crotchety and repeatedly refused to leave the sanatorium. In 1955, Walser's Der Spaziergang (The Walk) was translated into English by Christopher Middleton; it was the first English translation of his writing and the only one that would appear during his lifetime. Upon learning of Middleton's translation, Walser, who had fallen out of the public eye, responded by musing "Well, look at that." Walser enjoyed long walks alone. On 25 December 1956 he was found, dead of a heart attack, in a field of snow near the asylum. The photographs of the dead Walser in the snow are reminiscent of a similar image of a dead man in the snow in his first novel, Geschwister Tanner.

Жазулар мен қабылдау

Бүгінгі таңда Уолсердің 1970-жылдардан бері толығымен қайта өңделген мәтіндері әдеби модернизмнің ең маңызды жазбаларының бірі ретінде қарастырылады. Ол өзінің жазбаларында швейцариялық неміс тілінің элементтерін ерекше және түпнұсқалық түрде қолданды, ал жеке бақылаулары мәтіндер туралы мәтіндермен үйлесіп кетеді; яғни, Уолсердің басқа әдеби шығармалардың ой-толғаныстары мен түрлендірулерімен, онда ол көбінесе арзан әдебиетті жоғары әдебиетпен араластырады. Вальзер Генрих фон Клейст пен Франц Кафка арасындағы байланыс сақинасы ретінде қарастырылды. Сюзан Сонтаг былай деп жазды: "Уолсер жазған кезде Кафканы түсіну үшін Уолсердің көзқарасы арқылы қарау ықтимал болатын". Мысалы, Роберт Мусил бір кезде Кафканың шығармаларын "Уолсердің ерекше бір түрі" деп атаған. Уолсерге Кафка, Герман Гессе, Стефан Цвейг және Уолтер Бенджамин сияқты жазушылар ертеден таң қалған, тіпті ол өмірінде Кафка мен Бенджаминге қарағанда жақсы танымал болды. Ол әдеби мектепке немесе топқа ешқашан жатпады, мүмкін, жастығында Die Insel журналының айналасындағы шеңберді қоспағанда, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және 1920-шы жылдарға дейін жиі жарияланатын жазушы болды. Соңғы онжылдықтың екінші жартысынан кейін, Карл Зелигтің басылымдарына қарамастан, олар тек Швейцарияда жарық көргенімен, көп назар аударусыз қалды, ол тез ұмытылды. Уолсерді 1970-жылдары ғана қайта ашты, тіпті Кристиан Моргенстерн, Франц Кафка, Уолтер Бенджамин, Томас Бернхард және Герман Гессе сияқты танымал неміс жазушылары оның үлкен жанкүйерлері болды. Содан бері оның барлық жазбалары оның барлық шығармаларының кең көлемде қайта басылуы арқылы қолжетімді болды. Ол қазіргі заманғы әртүрлі неміс жазушыларына, соның ішінде Рор Вольф, Питер Хандке, В. Г. Себальд және Макс Голдтке елеулі әсер етті. 1967 жылы Уолсердің "Клейст в Тун" шығармасы 0-9 журналында жарық көрді. Оның шығармашылығына қызығушылық қайта оянды, егер 20-шы ғасырдың соңы мен 2000-шы жылдардың басында оның "Қалам аймағы", сондай-ақ Bleistiftgebiet немесе "Микрожазбалар" деп белгілі жазбалары, ол Вальдау санаториясында жиналған қағаз қиындыларына кодталған, микроскоптық дәлдікпен жазылған, ақыры шифрланған, аударылған және жарияланған. 2004 жылы испан жазушысы Энрике Вила Матас Уолсер туралы "Доктор Пасавенто" атты роман жариялады. 2007 жылы серб жазушысы Воислав В. Йованович Роберт Уолсердің өмірі мен шығармашылығынан шабыттанған "Роберт Уолсерге арналған оқиға" атты прозалық кітап шығарды. 2012 жылы "Шағын саяхат: Роберт Уолсердің рухында" атты кітапта Уолсердің шығармашылығына жазылған көркем жауаптар сериясы жарияланды, оның ішінде Мойра Дэви, Томас Шутте, Тацита Дин және Марк Уоллинджердің еңбектері бар.

Today, Walser's texts, completely re edited since the 1970s, are regarded as among the most important writings of literary modernism. In his writing, he made use of elements of Swiss German in a charming and original manner, while very personal observations are interwoven with texts about texts; that is, with contemplations and variations of other literary works, in which Walser often mixes pulp fiction with high literature. Walser has been regarded as the missing link between Heinrich von Kleist and Franz Kafka. As writes Susan Sontag, "at the time [of Walser's writing], it was more likely to be Kafka [who was understood] through the prism of Walser." For example, Robert Musil once referred to Kafka's work as "a peculiar case of the Walser type." Walser was admired early on by Kafka and writers such as Hermann Hesse, Stefan Zweig, and Walter Benjamin, and was in fact better known during his lifetime than Kafka or Benjamin were known in theirs. He never belonged to a literary school or group, perhaps with the exception of the circle around the magazine Die Insel in his youth, but was a notable and often published writer before World War I and into the 1920s. After the second half of the latter decade, he was rapidly forgotten, in spite of Carl Seelig's editions, which appeared almost exclusively in Switzerland but received little attention. Walser was rediscovered only in the 1970s, even though famous German writers such as Christian Morgenstern, Franz Kafka, Walter Benjamin, Thomas Bernhard and Hermann Hesse were among his great admirers. Since then, almost all his writings have become accessible through an extensive republication of his entire body of work. He has exerted a considerable influence on various contemporary German writers, including Ror Wolf, Peter Handke, W. G. Sebald, and Max Goldt. In 1967, Walser's piece 'Kleist in Thun' was published in 0 to 9 magazine. A revival of interest in his work arose when, in the late 20th century and early 2000s, his writings from "the Pencil Zone", also known as Bleistiftgebiet or "the Microscripts", which had been written in a coded, microscopically tiny hand on scraps of paper collected while in a Waldau sanatorium, were finally deciphered, translated, and published. In 2004, Spanish writer Enrique Vila Matas published a novel entitled Doctor Pasavento about Walser, his stay on Herisau and the wish to disappear. In 2007, Serbian writer Vojislav V. Jovanović published a book of prose named Story for Robert Walser inspired by the life and work of Robert Walser. In 2012, A Little Ramble: In the Spirit of Robert Walser, a series of artistic responses to Walser's work was published, including work by Moyra Davey, Thomas Schütte, Tacita Dean and Mark Wallinger.

Роберт Уолсер орталығы

2009 жылы Швейцарияның Берн қаласында ресми түрде құрылған Роберт Уолсер орталығы Роберт Уолсер мен оның еңбектері мен мұрасының алғашқы қолдаушысы Карл Зелигке арналған. Оның мақсаты – Уолсердің өмірі мен шығармашылығын кеңінен тарату, сондай-ақ ғылыми зерттеулерге көмектесу. Орталық сарапшылар мен жалпы жұртшылыққа ашық, және ол кең мұрағатты, ғылыми кітапхананы, уақытша көрме алаңын қамтиды, сонымен қатар бірнеше жұмыс орындары бар екі бөлме де қолжетімді. Орталық сонымен қатар көрмелерді, шараларды, конференцияларды, семинарларды, жарияланымдарды және арнайы басылымдарды әзірлейді және ұйымдастырады. Роберт Уолсердің шығармаларын аудару, орталық қолдайтын және ынталандыратын маңызды бағыттың бірі болып табылады. Өзінің үздік орталық ретіндегі мақсаттары мен міндеттерін толыққанды орындау үшін, ол жергілікті, ұлттық және халықаралық серіктестермен, сондай-ақ университеттермен, мектептермен, театрлармен, мұражайлармен, мұрағаттармен, аудармашылармен, редакторлармен және баспагерлермен бірлесіп, белгілі бір жобаларды жүзеге асырады.