Кіріспе

1833 жылы Ұлыбританияның Кариб теңізіндегі иеліктерінде құлдыққа заңмен тыйым салу

Британдық Вест-Индияның азаттық алуы – 1830 жылдардағы Вест-Индиядағы Ұлыбританияның колонияларында құлдықты жою процесі. 1833 жылы британ үкіметі Құлдықтан Азат ету заңын қабылдады, ол Британдық Вест-Индиядағы барлық құлдарды азат етті. Азаттықтан кейін, шәкірттік жүйе орнатылды, онда азат етілген құлдар әртүрлі колониялық жиналыстардың талабы бойынша, төрттен алты жылға дейін бұрынғы иелеріне жұмыс істеуге міндетті болды, оның орнына олармен қамтамасыз етілді. 1838 жылы британдық қоғамның қысымымен түрлі колониялық жиналыстар шәкірттік жүйені жойды, осылайша азат ету процесі аяқталды. Бұл 1838 жылы құлдандырылған африкалықтарды азат етудің нәтижесінде туындаған еңбек мәселелерін шешу үшін британдық Вест-Индия плантаторлары жасаған қадамдар еді.

Құлшылыққа қарсы қозғалысы және азаттық саясаты

Британия империясының құлдықты жоюына діни, экономикалық және әлеуметтік факторлар үлкен үлес қосты. Кариб теңізіндегі еуропалық колонияларда құлдар көтерілістер ұйымдастырып, еңбекке тоқтатып, түрлі қарсылық көрсетті. Осы әрекеттер колониялық билікті, колониялардағы бейбітшілікті сақтап, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүдделі билікті, құлдықты жою туралы заң шығаруды қарастыруға итермеледі. Француз колониясы Сент-Домингдегі Гаити революциясы – Америка тарихындағы ең сәтті құл көтерілісі болды, ол британдықтардың көтерілістің салдарына қатысты сезімталдығын арттырды. Құлдардың көтерілістерінен өзге, ағартушылық идеялары мен діни уағыз британдық қоғамның құлдық пен құл саудасының моральдық тұрғысынан дұрыс еместігіне күмән келтіруіне себеп болды. 18 және 19 ғасырларда құлдықты жою жөніндегі үгіт күшейді. Діни қайраткерлер құлдыққа қарсы күресте маңызды рөл атқарды. Британдық және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамдар (БФАСС) құлдықтың қатыгездігі мен адамдық емес екендігі туралы жарнамалық материалдар таратты, жүздеген мың қол қойылған петициялар британ парламентіне жіберілді, олардың көп бөлігі әйелдер ұйымдарынан келді. Осы ерлер мен әйелдер құлдық мәселесін саяси аренаға көтеріп, британ үкіметін оны жоюға қысым жасады. Капитализмнің дамуы да құлдықтан азат етуге ықпал етті. Кейбір ғалымдар, соның ішінде Тринидад тарихшысы Эрик Уильямс, капитализмнің пайда болуымен құлдық бұрынғыдай табысты болмай қалғанын, сондықтан 18 ғасырдың соңынан бастап құлдықты жоюға қолдау артқанын айтады. 1807 жылы британдық құлдыққа қарсы күресушілер өздерінің күш-жігерінде жартылай жетістікке жетті, өйткені үкімет құл саудасын жою туралы заң қабылдады. Заң қабылданғаннан кейін реформаторлар құлдықты толық жоюды талап ете берді. Британ үкіметі 1833 жылы құлдықты жою туралы заң қабылдап, өз колонияларында құлдықты ресми түрде жойды. Заң 1834 жылдың тамызында күшіне енді, осылайша Британ империясындағы барлық құлдар британдық заң бойынша босатылды. Ұлыбританиядағы ұзақ және қызу пікірталас нәтижесінде үкімет Батыс Үндістан плантаторларына құл еңбегінен жалақы төленетін еңбекке көшуіне байланысты өтемақы төлеуге келісті, осы мақсатқа 20 миллион фунт стерлинг бөлді. Алайда құлдарға ешқандай өтемақы төленбеді. Шындығында, Жою туралы заң құлдарды "оқушыларға" айналдырды, бірақ Антигуа мен Бермудадағы отарлық үкіметтер оқушылық жүйесінен бас тартты және 1834 жылы құлдарды толық босатты.

Саясат және шарттар

Құлдықтан босату туралы заң құлдықтан азат етілгендердің бұрынғы иелері үшін жұмыс істеуін жалғастыруын талап ететін келісімшарт немесе "оқушылық" жүйесін орнатты. Бұл кезеңдік азат ету шарасы құлдар мен бұрынғы иелерінің құлдықтан азаттыққа өтуіне көмектесу үшін жүзеге асырылды, бірақ оның негізгі себебі Батыс Үндістандағы қант өндірісіне азат етудің ықпалы туралы алаңдаушылық болды. Азат ету заңында белгіленгендей, егіншілер алты жылға, үй қызметкерлері төрт жылға оқушылыққа алынды, ал алты жасқа дейінгі балалар дереу босатылды. Барлық оқушылардың аттары олардың міндетті қызметін растайтын тізілімге енгізілуі керек еді. Оқушылар аптасына 45 сағаттан артық жұмыс істемеуі керек еді және қосымша жұмыс үшін ақы алатын. Саясаткерлер ақы төленетін жұмыс оқушыларды еңбекқор болуға үйретеді деп есептеді. Ақысыз еңбегі үшін бұрынғы құлдар жұмыс берушілерінен тамақ, баспана, киім және медициналық көмек алды, бірақ заң нақты көлемдерді көрсетпеді. Оқушыларға сенбі күні жұмыс істеуге тыйым салынды. Егер оқушы қалған жылдар үшін қаржылай төлей алса, ол өзінің бостандығын сатып ала алатын. Отарлық билік, шартты азат ету бұрынғы құлдардан қандай реакция тудыруы мүмкін деген қорқынышпен, қоғамдық тәртіпті сақтау үшін полиция бөлімшелерін құрды. Әр бөлімшеде бас судья мен бес бейбіт судья басқаратын және қадағалайтын түзету үйлері мен жұмыс үйлері болды. Азат болғандар плантацияларда жұмыс істемегені үшін немесе Азат ету заңында белгіленген басқа да міндеттерін орындамағаны үшін жұмыс үйлеріне жіберілуі мүмкін еді. Азат ету заңнамасы плантаторлардың қамшы қолдануына тыйым салды және мемлекет жұмысшыларды тәртіпке келтіру жауапкершілігін ресми түрде өз мойнына алды. Алайда плантаторлар оқушыларды жұмыс үйлеріне қайтаруды бұрынғы құлдарды бақылау құралы ретінде пайдалана алатын. Жұмыс үйлеріндегі жағдайлар қиын болды және оқушылар ауыр еңбекке және үнемі дене жазасына ұшырады. Бұл орындардағы жүгіру машиналарын "ішкі цилиндрдің айналасында орналасқан ағаш сатылардан тұратын құрылғы, оған тұтқын механизм бұрылғанда басқыштайтын" деп сипаттады. Механизм ешқандай материалдық игілік өндірмеді, бірақ шенеуніктер бірнеше минут бойы механизмде шаршағанша жүгіру тұтқындарды түзетуге және тәртіпке келтіруге көмектеседі деп талап етті. Батыс Үндістандағы плантаторлар да жүгіру машиналарын қолдауға ықылас білдірді, өйткені олар дене жазасымен жеткілікті тәртіпке келтірілмесе, бұрынғы құлдар бірдей өнімділік көрсетпейді деп сендірді. Ямайкадағы жұмыс үйлеріндегі жүгіру машиналарын бейнелейтін суреттер бұл жазаның тек ер адамдарға ғана емес, сонымен қатар әйелдерге де қатысты екенін көрсетеді. Ямайка және басқа да колонияларда егіншілік жұмыстың көп бөлігін құраған әйелдер жиі жұмыс үйлеріне жіберіліп, жүгіру машинасына ұшырады.

Үйреншік тәжірибелері мен қарсылық

Аболыция туралы жаңалық колонияларға жеткенде, бұрынғы құлдар қуанып, бостандықтарын тойлады. Дегенмен, азаттыққа қол жеткізу біртіндеп болатынын түсінгенде, олардың көңілі суыды. Бұрынғы құлдар шәкірттік жүйесіне қарсылық білдіріп, кез келген шектеусіз, дереу бостандық талап етті. Олар ұзақ жылдар құлдықта еңбек еткендіктен және шәкірттік кезеңінде де сол жұмыстарды атқарғандықтан, аралық, бақылаудағы еңбек жүйесінің қажеттігін жоққа шығарды. Бостандыққа шыққан адамдар өмірін жаңадан құруға және отбасына көбірек уақыт бөлуге асықты. Олар өздеріне қалаған жұмыс уақытын, жұмыс берушіні және еңбек түрін таңдауға ниеттенді. Батыс Үндістандағы көптеген шәкірттер жұмысқа қайта оралудан бас тартып, ереуілге шықты. Жұмыс істемегендері үшін көптеген адамдар тұтқындалып, сот шешімімен қамшымен жазаланды және түрмеге қамалды. Шәкірттік кезеңдегі жағдай барлық еңбекшілер үшін де идеалды болмады, бірақ әйелдер ерекше қиындықтарға тап болды. Азаттыққа дейінгі жылдары бұрынғы қожайындар жүкті әйелдерге және жаңа аналарға бала туған үшін сыйлықтар берді, себебі заң бойынша әйелдердің балалары қожайынның меншігіне өтетін, осылайша олардың иесіне көбірек байлық әкелетін. Бірақ шәкірттік кезеңінде плантаторлар әйелдердің балаларына қол жеткізе алмады, сондықтан жұмыс берушілер әйелдерге «жеңілдіктер» жасауды тоқтатты. Енді әйелдер жүктілік кезінде де, кішкентай балаларымен бірге де жұмыс істеуге міндетті болды, бірақ басқа бұрынғы құлдар осы әйелдерді ауыр дала жұмысынан босатуды талап етті. Кейбір жағдайларда шәкірттердің наразылығы шәкірттік жүйесінде реформалар жасауға ықпал етті. Тринидадта шәкірттерге аптасына бес күн жұмыс істеуге рұқсат берілді, қожайындар босатылған балаларға күтім жасауға міндетті болды және жұмысшылар сенбі күні атқарған еңбегі үшін ақы алды. Аз ғана шәкірттер бостандықтарын сатып алуға тырысты, ал кейбіреулері мұндайда сәтті болды. Шәкірттердің құны жергілікті соттарда бағаланды, бірақ құлдардың материалдық байлыққа қол жеткізе алмауы, оларға жүйелі түрде тыйым салынғандықтан, өздерін босатуларына кедергі келтірді. Алайда, плантаторлар шәкірттік жүйесінің жойылатынын білгендіктен, соттан тыс босату үшін төмен бағаға келісуге мәжбүр болды. Бұл плантаторларға қандай да бір қаржылық пайда әкелді. Олар сондай-ақ мұндай келіссөздер шәкірттерді босатылғаннан кейін де жұмыс істеуге ынталандырады деп үміттенді.

Джеймс Уильямстың оқиғалар туралы баяндауы және шәкіртке қарсы науқан

1834 жылдың 1 тамызынан бергі оқиғалар туралы баяндама, Ямайкада үйреншік еңбекші Джеймс Уильямс жазған, бұрынғы құлдың жеке басынан жазылған сирек жарияланған естеліктерінің бірі. 1837 жылы памфлет түрінде жарық көрген бұл еңбек Ұлыбритания мен Ямайкада сатылып, қайта басылып, таратылды. Бұл баяндама Джозеф Стердж және Ұлыбританияның Орталық Эмансипация комитетінің басқа мүшелері бастаған шәкірттікке қарсы науқанда шешуші рөл атқарды. Аболиционистер шәкірттікті құлдықтың жаңа түрі деп санады. 1836 жылы Стердж Ямайкаға сапар шегіп, еңбек жүйесі туралы бірінші қолынан ақпарат жинады. Ол жерде ол және басқа шәкірттікке қарсы белсенділер Сент-Эннс округінің шәкірті, Пеншёрст плантациясында Сениор отбасы үшін жұмыс істейтін Джеймс Уильямспен кездесті. Уильямс өзінің тәжірибесін аболиционистермен бөлісті. Стердж оның баяндамасын жазу үшін аманюенсис шақырды және оны жариялауға ұйымдастырды, британдық жұртшылықты Кариб теңізіндегі еңбек жағдайлары туралы хабардар ету және толыққанды эмансипацияны қолдауды мақсат етті. Бұл баяндама Джеймс Уильямстың Ямайкадағы шәкірттік жүйесіндегі өмірін жанды түрде көрсетеді. Шәкірттерге жасалған физикалық зорлық-зомбылық және оларға тиген жыныстық шабуылдар Уильямстың баяндамасының орталық тақырыбы болып табылады. Уильямс өзінің қожайынымен қалай әділетсіздікке ұшырағанын, жұмыс үйінің тұтқындарының жүгіру машиналарын байлап, ауыр еңбек күнінен кейін олардың үстінде "билеуге" мәжбүр етілгенін және қатты сабауға ұшырағанын егжей-тегжейлі айтады. Күшпен еңбек етудің босатылған құлдардың отбасыларына тигізген зияны, отарлық шенеуніктердің еңбек жүйесін тиімді реттеуге қабілетсіздігі және шәкірттердің нашар тұру және жұмыс жағдайлары – Уильямс талқылаған мәселелер. Баяндама Джеймс Уильямстың ерте өмірінен ешқандай ақпаратты қамтымайды және тек оның шәкірттік кезеңіне назар аударады. Оның тар фокусы және зорлық-зомбылыққа баса назар аударуы баяндаманың саяси мақсатымен және британдық аудиториясымен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ аболиционистер мен Уильямспен жұмыс істеген аманюенсис қандай тақырыптар мен егжей-тегжейлі ақпаратты қосуға әсер еткенін көрсетеді. Бірақ зорлық-зомбылыққа баса назар аударғанмен, Уильямс қалай пайдалануға қарсы тұруға тырысқанын – жұмыстан қашу, ұрлық жасау және қожайындарының зорлық-зомбылығынан қорғау үшін судьяларға жүгіну арқылы айтады. "Оқиғалар баяндамасы" танымал болды, кеңінен таратылды және британдық жұртшылық тарапынан жақсы қабылданды. Алайда, ол Батыс Үндістанда да маңызды қарсылық тудырды. Ямайкадағы плантаторларды қолдайтын "Jamaica Despatch" газеті Джеймс Уильямс пен Джозеф Стерджді сынап, баяндаманың үгіт екенін және оның талаптары негіссіз екенін мәлімдеді. Жауап ретінде, шәкірттікке қарсы жақтастар Уильямстың мәлімдемелерін нығайту үшін жергілікті газеттерде шәкірттермен жасалған сұхбаттарды жариялады. Кариб теңізі тарихшысы Диана Паттон плантаторлардың қарсылығының деңгейі баяндаманың саяси тиімділігін көрсетеді деп санайды. Уильямстың баяндамасы шәкірттікке қарсы науқанда өте пайдалы болды, өйткені ол нақты есімдер мен орындарды қамтиды, бұл оның талаптарын тексеруге мүмкіндік берді. Нәтижесінде, 1837 жылы басылымды алғаннан және қарап шыққаннан кейін, Отарлау кеңсесі Ямайка губернаторы сэр Лайонель Смиттен Уильямстың баяндамасындағы айыптауларды тергеуді және Сент-Энн және басқа Ямайка округтарындағы шәкірттермен, судьялармен және жұмыс үйінің бақылаушыларымен сұхбат жүргізу үшін комиссия құруды тапсырды. Комиссияға арнайы судья Даутри және жергілікті судья Гордон кірді. Ол 1837 жылдың 20 қыркүйегінде тергеуді бастады. Гордон мен Даутри комиссиясы Уильямстың көптеген талаптарын растады, бірақ кейбір сәйкессіздіктер де болды. Олардың қорытындылары арнайы баяндамада және 1837–1838 жылдардағы Парламенттік құжаттарда жарияланды. 1838 жылдан кейін жергілікті плантаторлар колониялардағы маңызды билікті сақтап қалды және Парламент эмансипацияны заңдаса да, колониялық жиналыстар оны қалай жүзеге асыру керектігін анықтады. Бұл шенеуніктердің көптеген өкілдері босатылған құлдарға кеңінен құқық беруге көңілсіздік танытты. Біраз жағдайда бостандыққа шыққан ерлер мен әйелдер осы гендерлік нормаларды қабылдады, бірақ патриархалдық модельдің кейбір аспектілері олардың экономикалық жағдайына, жеке қалауларына және туыстық байланыстарды түсінулеріне қайшы келді. Эмансипациямен бірге бұрынғы құлдар арасында некелер көбейді. Алайда, бостандыққа шыққандар бауырлар, ата-аналар және балалар арасындағы қарым-қатынасты тең, тіпті одан да маңызды деп санайтын. Сондықтан некеден тыс туған балалар мен жалғыз ата-аналар отбасы жиі кездесетін және айыптауға ұшырамайтын. Миссионерлер де мектептер ашып, босатылған құлдарды христиан дінін қабылдауға, шіркеуге баруға және соңғы еуропалық сәндерді қабылдауға ынталандырды. Көптеген адамдар осы практикаларды толығымен қабылдаған жоқ. Олар еуропалық модельдің кейбір бөліктерін алып, оларды өздерінің африкалық мәдени практикаларымен біріктірді. Бұрынғы құлдар көбінесе билеу, карнавалдарға қатысу, алкоголь ішу және құмар ойнау сияқты демалыс шараларына қатысты. Шенеуніктер мен миссионерлер осы практикаларды жек көріп, оларды өздерінің реформалық күш-жігеріне қайшы деп санайтын. Тарихшы Шина Боа бостандыққа шыққан ерлер мен әйелдердің қозғалысы мен таңдаулары сырттан бақыланбайтындықтан, өз денелерінен ләззат алу олардың бостандық шегін сынаудың бір жолы болғанын айтты.

Жер және еңбек

Қант және басқа да маңызды дақылдарды экспорттау Британдық Батыс Үндістан экономикасының орталық бөлігі болып қала берді. Ауыл шаруашылығы өндірісіне көп еңбек күші қажет болды және бұрынғы құлдар осы еңбек талаптарын қанағаттандыруға міндетті болды. Кейбір бостандық алған ер адамдар мен әйелдер бұрынғы плантацияларында жұмыс істеуге қарсы болды, ал барлығы өз шарттары бойынша ғана жұмыс істеуге дайын еді. Бұрынғы құлдарға тәуелді плантаторлар жұмыс істеуге құштарлық танытпауларын жалқаулықпен байланыстырды. Көптеген жұмысшылар көбінесе жалақының нашар болуына байланысты жұмыс істеуге тартынды. Басқалары білікті, механикалық және қолөнер салаларындағы жұмыстарды қоса, әртүрлі еңбек түрлерін іздеді. Бостандық алған Батыс Үндістан халқының арасында тәуелсіз шаруа көру, отбасын асырау және пайда табу үшін азық-түлік өсіруге деген ұмтылыс кең таралған, бірақ осы саладағы жетістіктері әртүрлі болды. Олар мүмкіндігінше жер сатып алып, жалға алып немесе заңсыз қоныстанды. Кейбір билік өкілдері мен миссионерлер жер иелігі бұрынғы құлдарды тәуелсіз және еңбекқор болуға үйретеді деп сенді, сондықтан олардың күш-жігерін қолдады. Алайда, кейбір аймақтарда отаршылдық шенеуніктер бостандық алғандарға заңдық шаралар, жоғары мүлік салығы және сатып алушылардан көп көлемде жер сатып алуды талап ету арқылы мүлік алуға тыйым салды, мұндай жерді көптеген бұрынғы құлдарға қол жеткізу мүмкін болмады. Рұқсатсыз корольдік жерді иеленген бостандық алған адамдар қуылды, ал олардың күнкөрісіне немесе сатуға арналған егін өсіруге пайдаланған жерлері кейде өрттелді немесе тәркіленді. Жергілікті ережелерде ауыл шаруашылығымен айналыспағандар жұмыссыз деп есептеліп, түрмеге қамауға жазаланды. Бұл жер және жұмыспен қамту шаралары тәуелсіз шаруашылықты шектеді және көптеген бұрынғы құлдарды жалақылы ауыл шаруашылығы жұмысына мәжбүр етті. Арзан еңбек күшіне деген қажеттілік Батыс Үндістан плантаторларын баламалы еңбек көздерін іздеуге, атап айтқанда, Үндістаннан келісімшарт бойынша жұмысшыларды импорттауға итермеледі. Британдық аболиционистер келісімшарт бойынша жұмысшыларды импорттау практикасына қарсы науқандар ұйымдастырды, бірақ бұрынғы әрекеттеріндегідей сәттілікке жете алмады. Әйелдердің жыныстық зорлық-зомбылықтан қорғануға тырысуы, бала тәрбиесіне басымдық беруі, шәкірттік кезеңдегі жағымсыз тәжірибелері және саяси наразылықтары жалақылы егін шаруашылығынан кетуіне де себеп болуы мүмкін.

Мұра

XIX ғасырдың ортасында, азаттық алғаннан кейін небәрі бірнеше жыл өткен соң, Кариб теңізі экономикасы қант бағасының түсуі салдарынан құлдырауға ұшырады, ал Ямайка сияқты аймақтардағы плантация иелері өз плантацияларын жабуға мәжбүр болды. Ямайкада 1865 жылы қант өндірісі 1834 жылғы деңгейдің жартысына дейін төмендеді. Бұл нарықтық өзгерістер кең ауқымды жұмыссыздыққа, жоғары салықтарға, төмен жалақыға және кедейліктің күшеюіне әкеп соқты. Келесі ондаған жылдар бойы аралдардағы тұрмыс жағдайы айтарлықтай жақсармады.