Кіріспе

Польшалық американдық конгресс (ПАК) – поляк американдықтары мен поляк американдық ұйымдарының америкалық бас ұйымы. Оның құрамында жеке адамдармен қатар бауырластық, білім беру, ветерандар, діни, мәдени, әлеуметтік, кәсіби және саяси ұйымдар да бар. 2009 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, оның құрамында 20 ұлттық ұйым тіркелген. Ол 41 бөлімше мен филиалға бөлінген. Дәстүр бойынша, ПАК-тың ұлттық президенті ең ірі поляк-американдық бауырластық ұйымы – Польша Ұлттық Альянсының (ПНА) президенті болып табылады.

Тарих

Польшаның бостандығына КСРО және Германияның агрессиясынан туындаған қауіпке жауап ретінде, 1944 жылдың 28 мамырынан 1 маусымына дейін Нью-Йорк штатының Буффало қаласында Польша диаспорасының ірі конгресі өтті. Польша және поляк-американдық ұйымдарын өкілдік еткен шамамен 2600 делегаттан тұратын конгресс ПАК-ты құрып, оның мақсаты – еркін Польша екенін анықтады және АҚШ-тың Орталық державаларға қарсы соғыс күшін қолдауын күшейтті. ПАК АҚШ-тағы екі бұрынғы поляк ұйымдарын біріктірді, олардың бірі – 1941 жылы құрылған, орталық бағытты Поляк текті американдықтардың Ұлттық комитеті. Екінші ұйым, солшыл көзқарасты "ПАК құру" (Creation of PAC) поляк-американдық қауымдастығының көпшілігімен ынтамен қабылданды. Құрылғаннан кейін көп ұзамай ол 6 миллион мүшесі мен жақтасы бар екенін мәлімдеді.

І бөлім: 1944-1980 жылдар

28 мамыр – 1 маусым, 1944 жыл: Польшалық американдық конгресс Нью-Йорктің Буффало қаласындағы үлкен митингте құрылды. Бұл маңызды оқиғаға бүкіл елдегі поляк-американдық қауымдастықтардан 2600-ге жуық делегат қатысты. 1945 жыл: Президент Франклин Рузвельт Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталинмен бірге Ялта конференциясынан оралғаннан кейін, ПАК президенті Чарльз Розмарек және конгресс мүшелері Польша мен Шығыс Еуропа бойынша үлкен державалардың келісімдерін Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу себептеріне сатқындық деп бірінші болып айыптады. 1946 жыл: Розмарек Батыс және Орталық Еуропадағы мыңдаған поляк босқындарын БҰҰ органдарының ұстауына қатысты ашуын білдірді және Германия мен Франциядағы жағдайды көргеннен кейін дереу өзгерістерді талап етті. Парижде Розмарек Польшадағы еркін сайлауды елдің болашағын анықтау үшін өткізуге шақырды. 1948 жыл: ПАК президент Гарри Трумэн қол қойған Конгрестің арнайы заңына сәтті лобби жасады, нәтижесінде 140 000 поляк босқыны, соғыс құрбандары және Батыс Еуропадағы поляк қарулы күштерінің ардагерлері АҚШ-та тұрақты қоныстануға мүмкіндік алды. 1949 жыл: ПАК коммунистік құлдықтағы Шығыс Еуропа халықтарына шындықты жеткізу үшін «Еркін Еуропа» радиостансасын құруды қолдады. 1952 жыл: АҚШ Конгресінің арнайы комитеті, ПАК-тың күшті қолдауымен, Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстың басында 14 000-нан астам поляк армия офицерлерін өлтіруін тергеді. 1957 жыл: Польшадағы сталиндік режимнің құлауынан және В. Гомулка басқаратын жаңа, реформаторлық коммунистік режиммен алмасуынан кейін, ПАК АҚШ үкіметінің Гомулканы Мәскеудің ықпалынан алыс ұстауға бағытталған сыртқы көмек бағдарламасын қолдады. АҚШ-қа иммиграция жаңадан басталды, осы арқылы мыңдаған поляк отбасылары осы елде қайта қосыла алды. 1960 жыл: Эйзенхауэр Чикагодағы бесінші конвенцияда сөз сөйлеген кезде поляк-американдық конгресс отырысында сөз сөйлеген алғашқы АҚШ президенті болды. Демократиялық партияның президенттікке үміткері сенатор Джон Кеннеди де жиынға сөз сөйледі. Кейінгі жылдары президенттер Джонсон, Никсон, Форд, Картер, Рейган, Буш және Клинтон поляк-американдық конгресінің немесе оның басшыларының алдында олардың алаңдаушылықтарына қатысты мәселелер бойынша сөз сөйледі. 1964 жыл: ПАК президент Линдон Джонсонның «Көпірлер салу» саясатын қолдады, бұл саясат Шығыс Еуропа халықтарымен «бейбіт қарым-қатынас» орнатуға және аймақтың демократиялануы мен кеңестік үстемдіктен тәуелсіздігін ынталандыруға бағытталған. 1969 жыл: ПАК пен американдық еврей қауымының басшылары арасындағы алғашқы ресми әңгімелер басталды, бұл Польшада нацистік оккупацияға дейін жеті ғасыр бойы бірге өмір сүрген екі халық арасында жаңа түсіністік пен байланыс орнатуға бағытталған. 1975 жыл: ПАК президент Джеральд Фордтың Финляндияның Хельсинки қаласында Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық туралы халықаралық шартына қол қоюын қолдады. Хельсинки келісімдері, басқа нәрселермен қатар, Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропадағы коммунистік билікте өмір сүрген халықтардың адам құқықтарын заңдастырды. 1980 жыл: Тамыз айында Гданьскіде экономикалық және саяси дағдарыс кезінде «Солидарлық» кәсіподақ қозғалысы құрылды, бұл президент Мазевский мен вице-президент Казимеж Лукомский басшылығымен кәсіподақтың ісіне ПАК-тың дереу қолдауын білдірді. ПАК президент Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі профессор Збигнев Бжезинскиймен бірлесіп жұмыс істеп, АҚШ-ты Кеңес Одағына дағдарысқа араласпауға қысым жасауға шақырды және Польша үкіметін «Солидарлықпен» жауапкершілікпен келіссөз жүргізуге шақырды. Бастапқы қақтығыс басылды.

ІІ бөлім: 1981 - 1994 жылдар

1981 ж. PAC қолдауымен поляктардың, экономикасы құлдырауға жақын халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ақша және материалдық көмек жинау жұмысы басталды. PAC қайырымдылық қоры Польшаға тапшы медициналық тауарларды жеткізу арқылы Польшаға көмек көрсетумен жұмысын бастады. Желтоқсан айында Польша әскері "Солидарность" қозғалысын басып, әскери жағдай режимін жариялағаннан кейін, PAC Кеңес Одағы мен Польшаға қарсы американдық санкцияларды қолдады. 1982 ж. Бруклин қаласындағы Витольд Плонскимен бірлесіп, PAC АҚШ Ұлттық Гуманитарлық Қорынан ұлттық "Гуманитарлық және өнер бағдарламалары консорциумын" құру жөніндегі ұсынысы үшін айтарлықтай қаржы алды. Келесі бес жыл ішінде оның Польша-Америкалық гуманитарлық комитеті АҚШ бойынша поляк және поляк-американдық тәжірибесіне арналған жүздеген лекциялар, конференциялар мен мәдени көрмелер ұйымдастырды. Бұл американдық және поляк-американдық қоғамды Польшаның тарихы, мәдениеті және саяси тәжірибесімен таныстырудағы ең табысты қадам болды. 1984 ж. Президент Рейган Варшава көтерілісінің 40 жылдығына орай Ақ үйde PAC жетекшілерімен кездесті. Ол әкімшілігінің "Демократияны қолдау үшін ұлттық қор" саясатын қолдайтынын және Католик шіркеуі ұсынған Польшаның ауыл шаруашылығы қорын құруды мақұлдайтынын мәлімдеді. 1987 ж. PAC Рейган әкімшілігінің Польшаға қарсы экономикалық санкцияларды тоқтатуына қол жеткізді, бұл Рим папасы Иоанн Павел II және "Солидарность" жетекшісі Лех Валенсаның пікірлерімен үйлеседі. 1989 ж. қарашада PAC Чикагода Лех Валенсаны күшті қарсы алумен күтіп алды. PAC президент Буш пен АҚШ Конгресінің Польшаға экономикалық көмек көрсету жөніндегі ұсыныстарын лоббилеуге белсенді қатысты. Бұл күш-жігердің алғашқы нәтижесі 1989 жылғы Шығыс Еуропа демократиясын қолдау туралы заңның қабылдануы болды, ол Польшаға еркін нарықтық экономикасы бар демократиялық қоғамға айналуына көмектесу үшін 800 миллион доллардан астам қаржы бөлді. 1990 ж. PAC президент Буштың Польшаның Германиямен біріккен батыс шекарасының халықаралық деңгейде мойындалуына толық қолдау көрсету үшін сәтті лоббилеу жұмыстарын жүргізді, бұл Орталық Еуропаның болашақ тұрақтылығы үшін маңызды болды. 1991 ж. Кеңес Одағының ыдырауы тамыз айында Горбачевтің реформаларын кері қайтаруға бағытталған ескі коммунистік басшылардың сәтсіз әрекетінен кейін болды, бірақ Горбачевтің өзі көп ұзамай Ресейдің сайланған президенті Борис Ельцинмен ығыстырылды. Польша, "Солидарность" кең қозғалысы және Рим-католик шіркеуі осы керемет халықаралық өзгерістерді іске асыруда маңызды рөл атқарды. 1992 ж. PAC 50-ден астам елден, соның ішінде бұрынғы Кеңес Одағынан келген поляктардың қатысуымен өткен тарихи конгресс ұйымдастыруда жетекші рөл атқарды, бұл конгресс Wspólnota Polska қауымдастығының қолдауымен Краков қаласында өтті. Конгресс, ең алдымен, Польшада соңғы рет еркін және тәуелсіз болған үлкен отбасылық кездесу болды. Конгресте сөз сөйлеген польшалық саяхатшылардың арасында президент Лех Валенса, премьер-министр Ханна Сучоцка және кардинал Юзеф Глемп болды. "Америкалық бағдарлама" қазан айында Вашингтонда өткен XIII ұлттық PAC конвенциясының қатысушыларымен бірауыздан мақұлданды. Осыған сәйкес, Конгресс осы елде Польша тарихы мен мәдениеті туралы кең білім мен құрметті қалыптастыруға және Америкадағы мемлекеттік қызметтің барлық деңгейлеріне лайықты поляк-американдық үміткерлерді ілгерілетуге жаңа және күшті назар аударуға міндеттенді. PAC-тің алдында тұрған міндет – осы бағдарламаны іске асыру. 1994 ж. Президент Москал, вице-президент Войчик, қазынашы Дыкла және поляк-американдық конгресс басшыларының делегациясы АҚШ үкіметінің жоғары лауазымды тұлғаларымен, соның ішінде президент Билл Клинтон мен вице-президент Альберт Гормен поляк, чех, венгр және словак мұрасы бар американдықтардың екі кездесуінде маңызды рөл атқарды. Милуоки мен Вашингтонда өткен кездесулер Польша, Чехия, Венгрия және Словакияның НАТО-ға мүшелігін қолдау үшін поляк-американдықтарды және олардың достарын жұмылдыруға бағытталған үлкен және бұрын-соңды болмаған PAC науқанының тікелей нәтижесі болды. 100 мыңнан астам хаттар мен открыткалар, мыңдаған телефон қоңыраулары мен телеграммалар Ақ үйге PAC-тің күші мен нығайтылған бейнесін көрсететін беспрецеденттік көлемде жеткізілді.

Көшбасшылық

Конгресс Кароль Розмаректі ПАК-тың алғашқы президенті етіп сайлады. Эдвард Москал 1988 жылы президент болып сайланды және ол да өмірінің соңына дейін президент қызметін атқарды. Қазіргі президенті – Фрэнк Дж. Спула.

Іс-шаралар

ПАК поляк-американдық қауымдастықтың бірігуіне үлкен үлес қосты.

Халықаралық қатынастар лобби

PAC-тің алғашқы жылдарындағы басты мақсаттарының бірі – АҚШ үкіметін Польшаның эмиграциядағы үкіметін қолдауға және Польшада коммунистердің билікке келуіне жол бермеуге басым жасау болды. Келесі онжылдықтарда PAC американдық қоғамды бұрынғы соғыс одақтасының тағдыры туралы білім беруге және демократиялық Польша мемлекетінің құрылуын қолдауға тырысты. Осы кезеңдегі оның позициясы да күшті коммунизмге және Кеңес Одағына қарсы бағытталған деп сипатталды.

Польшаға қарсы расизм мен фанатизмді сынға алу

Халықаралық саясатқа қатысты мақсаттарынан өзгеше, ПАК-тың екінші басты мақсаты – поляк-американдық қауымдастығының жағдайын жақсарту болды. 1969 жылы ПАК Азаматтық сақтық комиссиясын (Komisji Obrony Imienia Polskiego) құрды. Комиссияның мақсаты – американдық бұқаралық ақпарат құралдарында және қоғамдық өмірде поляктарға қарсы сезім мен дискриминацияны азайту болды. Жылдар бойы CAC өзінің атын бірнеше рет өзгертті, оның ішінде Жамандауға қарсы комиссия (1970) және Фанатизмге қарсы комитет (1980); белгілі бір кезде (шамамен 1989 жылы) екі ұқсас кіші ұйым бір уақытта жұмыс істеді. Ұйым поляк анекдоттарындағы нәсілшілдік пен фанатизмді, сондай-ақ олармен байланысты стереотиптерді көрсетуге баса назар аударды. Комитет АҚШ үкіметінің Тең жұмыс мүмкіндігі комиссиясын құру жоспарын және жұмыс орындарында этникалық әзілдер айтуды заңсыз ететін саясатты қолдады. 1972 жылы ПАК ABC телеарнасының «Дик Каветт Шоуында» поляк әзілдеріне жауап беру үшін тең уақыт талап етті. Шоуда комедиан Боб Эйнштейн, Польшаның Жамандауға қарсы лигасының президенті рөлін сомдады. ABC қонақ жүргізушісі Стив Аллен кешірім сұрады, бірақ ПАК-қа тең уақыт беруден бас тартты. ПАК сотқа жүгінді, бірақ жоғарғы сотта ұтылып қалды. ПАК өзінің поляк тегін жасырған Стив Вознякты да поляк әзілдері айтқаны үшін сотқа берумен қорқытты. 1997 жылы ПАК-тың Фанатизмге қарсы комитетінің Фрэнк Милевскисі, Дэниел Харристің шамдар туралы мақаласында «Полак» сөзінің қолданылуына наразылық білдіріп, «The New York Times» газетіне хат жазды. 1998 жылы ПАК «Польшалық үйлену тойы» фильмін сынап, «Бұл жерде ешқандай үйлену тойы болмайды. Бұл – алдамшы әйел мен оның әдепсіз қызының ақымақ жыныстық оқиғаларының жасалма сериясы ғана, олар Fox Films компаниясы поляк католиктеріне тән қарапайым және төменгі таптағы отбасы мүшелері ретінде көрсетілген» деді. ПАК «Дрю Кэри Шоуындағы» Мими Бобек кейіпкерін де сынады, оның «поляк екендігі» шағымдардан кейін азайтылды.