Кіріспе

Брюгг (кейде басқа Брюггтерден ажырату үшін Брюгг AG деп жазылады) – Швейцарияның Аргау кантонындағы муниципалитет және қала, сондай-ақ осы аттас ауданның орталығы. Қала Аар, Реус және Лиммат өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, ал Аар өзені оның ортағасырлық бөлігінен ағып өтеді. Ол кантонның астанасы Араудан шамамен; Цюрихтен; және Базельден шамамен қашықтықта жатыр. Брюгг – швейцариялық неміс тілінде «көпір» (Brücke) деген сөз. Бұл Хабсбургтер кезінде қаланың құрылу мақсатына сілтеме, себебі қала Швейцарияның орталық бөлігінде Аар өзенінің ең тар жерінде орналасқан. Габсбургтердің ең ежелгі белгілі резиденциясы бұрын тәуелсіз қауым болған Альтенбург ауданында орналасқан. Австрияға көшуге дейін Брюгг Габсбургтердің аумағының орталығы болды. 1415 жылдан бастап Наполеонның 1798 жылғы шапқышуына дейін Брюгг Берн қарамағындағы аумаққа кірді. Содан бері ол Аргау кантонына қарасты. Қалада Швейцария фермерлер одағы орналасқан, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Швейцария қолданбалы ғылымдар және өнер университетінің кампусы бар. Брюггтің Виндонисса мұражайы ұлттық маңызы бар мұра нысаны болып саналады. Қалада Швейцария армиясының инженерлік дайындық бөлімі де орналасқан.

География

Муниципалитет оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс шекарасына дейін алты шақырымға созылады, ал ең кең жерінде бір километрден сәл ғана кең (2/3 миль). Ескі қаланың ортасымен ағатын Аре өзені муниципалитетті екі бөлек, ерекше ландшафтқа – оңтүстік жағалаудағы Швейцария үстіртіне және солтүстік жағындағы Юраның бастауына бөледі. Брюггтің оңтүстік-батыс бөлігі негізінен Аре және Вюльпельсберг төбесі арасында орналасқан Вильдишахен су тасқыны жазығы болып табылады. Шамамен екі шақырым солтүстікке қарай Алтенбург ауылының жанында Аре өзенінің екі тармағы бірігеді. Осы екі тармақ Вильдегг-Брюгг су электр станциясы салынғаннан кейін пайда болған, орманды Шакензиль аралының арасында орналасқан. Өзен солтүстіктен шығысқа қарай бағытын өзгертетін бұрылыстан кейін, 200 метрлік тауар бойымен ағып кіріп, су тасқыны мен (650 фут) шатқалға жетеді. Аре өзені бұрынғы енінен шамамен бір метрге дейін тарылады. Осы шатқал бойында Брюггтің тарихи орталығы ескі көпірдің жанында қалыптасты, ескі қаланың бөліктері екі жағалауда да дамыды. Бүгінде оңтүстік жағалау тығыз салынған және негізінен тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік ғимараттардан тұрады, ал солтүстік жағалауы Брюггербергтің етегіндегі орынның жетіспеуіне байланысты сирек қоныстанған. Аре өзені шатқалдан шығып, ескі қаладан шығып, Ауфельд жазығы бойымен ағады. Бұл аймақтағы халықтың көп бөлігі Брюггербергтің оңтүстік-шығыс беткейіндегі тар жолақта шоғырланған. Муниципалитеттің шығыс шекарасында Швейцарияның үш маңызды өзені бірігеді: алдымен Реусс және Аре, олардың қосылысы төмен ағысында Лимматпен кездеседі. Қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде, Лимматтың сағасы мен Рейнербергтің арасында Лауфохр ауылы орналасқан, ол да Брюггтің бір бөлігі болып табылады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, Брюггтің ауданы құрайды. Осы ауданның 13,3%-ы ауыл шаруашылығына, ал 28,4%-ы орманға пайдаланылады. Қалған жердің 50,2%-ы құрылысқа (ғимараттар немесе жолдар), 6,8%-ы өзендер мен көлдерге, ал 0,5%-ы өнімсіз жерге жатады. Салынған аумақтың 7,9%-ын өнеркәсіптік ғимараттар, 24,1%-ын тұрғын үйлер мен ғимараттар, 14,7%-ын көлік инфрақұрылымы құрайды, ал саябақтар, жасыл белдеулер мен спорт алаңдары 3,1%-ды құрайды. Жер аумағының 27,9%-ы тығыз орманды. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 8,3%-ы егіншілікке, 4,0%-ы жайылымға, ал 1,1%-ы жеміс бақтары мен жүзімдіктерге пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су өзендер мен ағындарда орналасқан.

Қалалық әкімдік құрылғанға дейін

Тарихқа дейінгі дәуірдегі археологиялық жағдайлар сирек кездеседі. Ерте тас дәуірінен қалған екі пышақ және тас балтаның сынықтары, сондай-ақ қола дәуірінен орақ – табылғанның бәрі осылар. 58 жылға дейін немесе одан кейін, Бибракте шайқасынан кейін Швейцария таулы аймағына оралған гельветтер Ааре және Рейсс өзендері арасындағы төбеде Виндонисса елді мекенін (қайта) құрды, қазіргі уақытта бұл аумақ Виндиш қауымдастығының жанында орналасқан. Римдіктер шамамен 15 жылға дейін Виндониссада әскери бекет салған, оны Рим легионының лагеріне дейін кеңейтті. Осы кезде Ааре өзенінің үстінен алғашқы ағаш көпір Юра таулары арқылы Аугуста Раурикаға (қазіргі Аугст) дейінгі Рим жолының бір бөлігі ретінде салынды. Бұл Тун көлі мен Рейн арасындағы Ааре өзеніндегі жалғыз орын болатын, мұнда өзенді бір тіреумен кесіп өтуге болады. Брюггте шамамен 350 римдік қабірдің қалдықтары табылды, онда екі ірі римдік зираттар орналасқан, археологтардың пікірінше, барлығы 7000 қабір бар. 259 және 270 жылдар аралығында алеманн шапқыншылығынан кейін римдіктер Виндониссаны 170 жылдық «бейтұрғын кезеңнен» үзіліс жасап, Рим легионының лагеріне қайта айналдырды. 370 жылға таяу римдіктер Альтенбургте Дунай-Иллер-Рейн шекаралық жүйесінің бөлігі ретінде бекініс салған. Бірақ римдіктер 401 және 406 жылдар аралығында толығымен шығып кетті. Алеманн халқының олардың орнына қоныстануы 7 ғасырға дейін жетеді. 10 ғасырдың соңында Ланзелин басқаратын ақсүйектер әулеті Альтенбургке қоныстанды, бұл әулет Эльзас Этихонидтерімен байланысты болуы мүмкін. Ол бұрынғы римдік бекінісін Альтенбург қамалына дейін кеңейтіп, оны өз резиденциясы етті. 1020 жыл шамасында Ланзелиннің ұлы Радбот қазіргі Габсбург қаласындағы Вюльпельсберг төбесінде Габсбург қамалын салуға бұйрық берді. Бірнеше онжылдықтан кейін патшалық үй қамалдың атын өз есімі ретінде қабылдады. Осылайша Альтенбург Габсбургтердің алғашқы расталған резиденциясы болды. «Ейгенамт» деп аталатын Ааре және Рейсс арасындағы осы аумақты иелену арқылы Габсбургтер өз империясының негізін қалады.

Габсбургтердің билігі

Брюгго атауын пайдаланудың ең алғашқы құжаттары 1064 жылы, граф Вернер І осы аймақтағы Мюри аббаттығының иелігін растаған кезде пайда болған. Алайда, Acta Murensia алғаш рет 1160 жылы жасалғаны және оған көптеген ескі құжаттар кіргені үшін, оның нақты күні туралы пікірталас бар. 1164 және 1174 жылдар аралығында бұл жер Брукка деп аталды, ал 1227 және 1234 жылдар аралығында Брукке деп аталды. 12 ғасырдың соңында Қара мұнара немесе Шварц мұнарасы Вернер II-нің ұлы граф Альбрехт III-нің тапсырысы бойынша салынды. Қара мұнара – Брюгг қаласының ескі қалашығында сақталған ең көне құрылыс. 13 ғасырда өзен арқылы қоршалған өткелдегі елді мекен шағын қала сипаттарын алды. 1232 жылдан бастап монеталар соғылды, ал 1273 жылы жол ақысын алу бекеті құрылды. Қала 1278 жылы мэрге, немесе Шультейске ие болды, ал базардың алғашқы айғағы 1283 жылға дейін жетеді. Брюггтің Габсбургтер үшін маңыздылығы олардың 1220 және 1230 жылдар аралығында қалаға көшіп келу шешімінен көрінеді. Габсбургтер сарайы онда тұратын отбасы мүшелеріне тым кішкентай болып қалған еді. 1242 жылы қала Габсбургтердің Лауфенбург тармағының қолдаушыларымен тоналды. Рим патшасы болып сайланудан бұрын Брюггте көп уақыт өткізген Рудольф I, 1284 жылдың 23 шілдесінде Брюгге қала құқығын, немесе Штадтрехт берді. Бұл жаңа мәртебе туралы жарғы сөздерімен сөздері Арау қаласына берілген жарғымен бірдей болды. Сонымен қатар, Брюгге Eigenamt-тен тәуелсіздік берілді және ол жеке тәуелсіз саяси бірлікке айналды. Габсбургтер билік орталығын бірнеше жыл бұрын Венаға көшіргенімен, олар Брюггпен тығыз байланыстарын сақтап қалды. "Австрия үйі", кейіннен "Эффингерхоф" деп аталды, осы кезеңде Австрияның алғы шебіндегі әскери қақтығыстар кезінде тұру және штаб-пәтер ретінде қызмет етті. 1308 жылдың 1 мамырында король Альбрехт I-ді оның жүрегін жаралаған туысы Джон Парисида көршілес Виндиш ауылында өлтірді. Осы оқиғаның естелігі ретінде оның әйелі, Гориция-Тирольдық Елизавета 1310-11 жылдары Брюггтен шамамен 200 метр қашықтықта орналасқан Кенигсфелден аббаттығын (Корольдік алаңның монастыры), францискандық монастырь мен Клариссалар монастырына негіз салды. Альбрехттің үлкен қызы, Венгрияның Агнес, Венгрия королі Андрей III-нің жесірі, 1317 жылы Кенигсфельденге көшіп келді және оны коммерциялық сәттілікке жеткізді, бірақ діни орденге кірмеді. 1348 жылы ол Брюгге, сондай-ақ көршілес Бозберг (оның ішінде Лауффор) және Эйнгамт (оның ішінде Альтенбург) аудандарына өзінің ағасы герцог Альбрехт II-ден егемендік құқығын алды. Бұл құқықтар 1364 жылы қайтыс болғаннан кейін күшін жойды. Қала Габсбургтердің бақылауында болғанымен, тәуелсіз саяси бірлік құрудың бастамасы әлі де болды. 1350 жылдары Брюг Баден және Мелленгенмен (1351) және Жоғарғы Кинзиг аңғарындағы Виттихен монастырімен (1353) қарым-қатынас келісімдерін жасады. Бозбург және Эйнгамт департаменттері 1364 жылы Габсбургтердің бақылауына қайта оралғаннан кейін, қаланың әскери басшылығына қарады. Осы кезеңде австриялықтар өздерінің қарулы күштерін Брюггте жинады, 1386 жылы Семпах шайқасынан бұрын герцог Леопольд III істегендей.

Жаулап алу және қақтығыс

Фредерик IV 1415 жылы Констанц соборында оппозициялық папа Иоанн XXIII-нің қашуына көмектескеннен кейін беделін жоғалтты. Оған жауап ретінде Киелі Рим императоры Зигмунд швейцариялықтардан Аргауды басқаруды сұрады. Берн күдіксіз, бірден әскер жіберді. Брюгг тұрғындары басып кірушілерге қарсылық көрсетпеді және оларға қалаға кедерсіз кіруге рұқсат берді. Берн қаладан дереу кетіп қалды. Қала мен Эйгенaмт өз кезегінде Берннің бағынышты аумақтарының солтүстік-шығысындағы, Берн Аргауы деп аталатын бөлігінде орналасты. Сонымен қатар, Габсбургтар бастапқыда Боцберг ауданындағы Шенкенбергтің билігін кредиторларға өткізді. Олар бұл аумақты Семпах шайқасында жеңілгеннен кейін кепіл ретінде берген еді. Бұл Брюггті қиын жағдайға түсірді, өйткені оның шет жақтары мен Ааренің солтүстік жағалауындағы Брюггербург ормандық аймағы Берннің құзыретінен тыс қалды. Сондықтан Брюгг өзінің солтүстік аумағына қатысты мәселелер бойынша Шенкенберг билеушілерімен жүйелі түрде кеңесуге міндетті болды. Габсбург әулетінің королі Фредерик III 1443 жылы Ескі Цюрих соғысына қосылып, Арговия аумақтарын қайтаруды талап етті. Брюгг тұрғындары Габсбургтардың қайтысына байланысты экономикалық өркендеуді күтті және осы себепті Цюрих ісіне көңіл білдірді. Брюггтің Берн аумағының шетінде орналасуы қаладағы маңызды экономикалық төмендеуге әкелді. Цюрихтің басқа швейцар кантондарының әскерлерімен қоршалып алынуына байланысты, француз королі Карл VII Цюрихке көмек көрсету үшін Арманьяк жалдамалыларын соғыс аймағына жіберді. Олардың қалаға қарай жылжуына көмектесу үшін 1444 жылдың 29/30 шілдесінде Брюггке шабуыл жасалды. Барон Томас фон Фалькенштейн басқаратын шағын отряд Брюггербергтен төмен түсіп, қалаға еніп, үйлерді тонады және олардың бірнешеуін өртеп жіберді. Соңғы дау-дамалда нәтижесінде көптеген азаматтар ұрланып, кепілге алынды. Оқиға көп өлімге әкеп соқпаса да, Цюрихтің қарсыластары оны тікелей қырғын деп сипаттап, кейіннен "Брюггтің кісі өлтіру түні" (Brugger Mordnacht) деп атады. Жауап ретінде Берн мен Золоттурн әскерлері Фалькенштейннің Нидергосгенге жақын отбасылық резиденциясына шабуыл жасап, оны қиратты. Темірқасықта Арманьяктардың алға жылжуы 1444 жылдың 26 тамызындағы Сент-Якоб-ан-дер-Бирс шайқасында тоқтатылды, бұл Брюггке жасалған шабуылды әскери жағынан маңызсыз етті. 1445 жылдың 5 қыркүйегінде Цюрих әскерлері Брюггке тағы бір шабуыл жасады, бірақ олардың шабуылы ертерек анықталып, қайтарылды, содан кейін олар айналасындағы ауылдарды тонады. 1451 жылы Арбургтың Тюрингі Шенкенбергті Ханс пен Марквартқа сатты. Жаңа билеушілер мен Брюгг тез арада Брюггербергті пайдалану құқығына қатысты жанжалға түсті. Австриялықтармен байланысын көрсеткен Балдеггтер Ааренің солтүстік жағалауындағы аумақты жеке меншігі деп санады және қаланың оған деген талаптарына наразылық білдірді. 1460 жылға қарай Берн өзінің бағынышты қаласына үнемі қысым көрсетуге шыдамады және билікті басып алды. Содан кейін Брюггтің барлық тұрғындары Берннің азаматтары болды. Дегенмен, бұл қала сыртында көп өзгеріс болған жоқ, өйткені Берннің шекарасы солтүстікке бірнеше шақырымға ғана жылжыды және жанжал қала экономикасына кері әсерін тигізе берді. "Брюггтің кісі өлтіру түнінен" кейінгі сексен жыл ішінде Брюгг халқы екі есеге азайды, ал айналасындағы қауымдастықтар Брюггтің есебінен өздерінің сауда аймақтары мен нарықтарын кеңейте алды.

Берннің қарасты аумағы

Брюггке Берн қаласынан "муниципалды қала" (Munizipalstadt) деген арнайы мәртебе берілді. Сондықтан ол ешқандай аралық билікке немесе Landvogtei-ге бағынбады және басқа салыстырмалы қалаларға қарағанда көбірек тәуелсіздікке ие болды. Брюггтің үкіметін басқарған екі қала әкімі, Шултейсс, әрқайсысы екі жылдық мерзімге, кезекпен төрағалық етіп отырды. Олар тағы жеті адаммен бірге "Кіші қалалық кеңес" құрады, ол түрлі әкімшілік міндеттерді орындады. Олардың төменінде он екі мүшеден тұратын "Үлкен кеңес" орналасты. Бұл Кіші кеңесті тексеруге көмектеседі деп күтілді. Екі кеңес те отыз екі мүшеден тұратын "Кляйнглоке" (сөзбе-сөз "Кішкентай қоңырау") қатарынан сайланды, олардың мүшелерін Кіші кеңес тағайындады. Бұл талапкерлердің қалануға мүмкіндігі болмады, тек пара беру арқылы жоғары лауазымға ие болуға тырысты. Сондықтан бұл кеңестер эксклюзивті болды, ал қауымдастықтың аз ғана ықпалды мүшелері осы пайдалы лауазымдарды бір-бірімен бөлісті. Ал билігінен айырылған азаматтар тек қаланың діни қызметкерін сайлауға құқылы болды, ал қаланың ашық жиналысы, "Майдинг" тек символдық сипатта болды. 1528 жылдың қаңтар айында Берн діни мекемелерде реформалар жасауды және осылайша Реформацияға қосылуды шешті. Барлық қалалар мен Landvogteien-де референдумдар өтті. Брюггтің төңірегіндегі аймақтар католик шіркеуінен айырылуды қолдады, ал қаланың өзі бес дауыспен католик болып қалуға шешім қабылдады. Брюгг бұл ниетімен оқшауланды және саяси қысымның нәтижесінде Бернге мойынсұнды. Қаладағы мектеп, кемінде 1396 жылдан бері жұмыс істеп келді, содан кейін ол мемлекеттік латын мектебіне айналдырылды. Ол негізінен Берн қаласындағы теология академиясына баруға ниеттенген студенттерге дайындық мектебі ретінде қызмет етті. Ол енді таратылған Кенигсфельден монастырының кірісінен қаржыландырылды. Мектеп көптеген діни қызметкерлер мен ғалымдарды даярлады, соның салдарынан көптеген адамдар Брюггті "Пайғамбар қаласы" ("Prophetenstadt") деп атады. Өзінің тәуелді мәртебесіне қарамастан, қала айналадағы аймаққа өз ықпалын кеңейтуге бірнеше рет тырысты. Мысалы, ол 13 ғасырдан бері Монтальдағы шіркеудің қамқорлығына ие болды. 1588 жылы Базельдің кейіннен епископы болған Иоганн Георг фон Холлвилл Бозберг пен Рейн еншіктерінің үштен екі бөлігін қалаға, сондай-ақ Вильнахерндегі төменгі сот билігінің үштен бірін (niedere Gerichtsbarkeit) сатты. Брюгг 1616 жылы Холлвильдерден Wynental-дағы Тросбургті де сатып алды. Алайда Берн өзінің тәуелді аумағының осы біртіндеп күшін кеңейтуіне төзбеді және соңында атақтарды өзіне алды. 1541 жылы оба эпидемиясы кезінде шамамен 180 адам, яғни қала тұрғындарының төрттен бірі қайтыс болды. 1611 жылы халық саны 930-ға жетіп, екі жүз жылдан бері көрілмеген деңгейге жетті. Соңғы және ең ауыр оба эпидемиясы 1667 жылдың қыркүйегінде басталды және 1669 жылдың қаңтарына дейін жалғасты, осы кезеңде 514 адам, халықтың 60 пайызынан астамы қаза тапты. 1626 жылдың 1 қыркүйегінде Зурзахқа бара жатқан кеме Аре өзенінде құлап, ерекше оқиға орын алды. Оқиға кезінде 100-ден астам адам, оның ішінде Брюггтен 47 адам суға батып кетті. Тек 1840 жылы қала халқы 1611 жылғы деңгейге қайта оралды. Брюгг тарихының осы кезеңінде қолөнер және шеберлік басым кәсіптер болды. Олар негізінен айналадағы аймақтың қажеттіліктерін қанағаттандырды және көліктік жолдардың кеңейуімен бірге саяхатшыларға да қызмет етті. Бұл әсіресе 1773 және 1779 жылдар аралығында Бозберг жотасы арқылы жол салынып біткеннен кейін байқалды. Бұл уақытта қалада саяси маңызы бар ешқандай гильдиялар болған жоқ. XVIII ғасырда тұз саудасының маңызы артты. 1732 жылы салынған Тұз үйі (Сальжаус) Швейцариядағы ең ірі тұз қоймаларының бірі болды. Ол Берн Аргауымен ғана емес, сонымен қатар көршілес Freie Ämter (Free Bailiwicks) және Баден графтығымен де қамтамасыз етті. Француз төңкерісі басталғаннан кейін теңдік пен құқықтарды талап ету қалада үлкен қолдау тапты. Француздар Швейцария аумағынан өтіп, Берн билігінің соңы 1798 жылдың басында жақындаған кезде революциялық комитет билікті қолға алды. 1798 жылдың 12 сәуірінде генерал Гийом Мари Энн Брун Гелветика Республикасын жариялады.

XIX ғасыр

Гелветтік республиканың орталықтандырылған үкіметінде кантондар таза әкімшілік бірліктер болды, олар өз кезегінде округтерге және муниципалитеттерге бөлінді. Осылайша Брюг бұрынғы барлық артықшылықтарынан айырылып, Аргау кантонының округтік орталығы болды. 1799 жылы Гелветтік республика жарияланғаннан кейін туған революциялық атмосфера 1799 жылы тез арада жойылды. Бұл кенеттен өзгерген жағдайдың себебі Екінші коалиция соғысы болды, оның барысында майдан тікелей Ааре аңғары арқылы өтіп, қаладағы үйлерге жүздеген француз әскері орналасты. 1802 жылы француздар Швейцариядан бірнеше айға кетіп қалғанда, ескі тәртіпті қолдаушылар басымдыққа ие болды. Келесі Штеклик соғысы кезінде айналасындағы шаруалар қаланың қару-жарақ қоймасын тонады. 1803 жылғы 19 наурызда Наполеон Бонапарт қол қойған Медиация актісінен кейін Брюгг жаңадан құрылған Аргау кантонының округтік орталығы болды. XIX ғасырдың басында Брюгг либерализмнің бекінісіне айналды, ал оның саясаткерлері жаңа кантонның дамуында жетекші рөл атқарды. Өткенмен үзілістің сыртқы символы ретінде 1811 жылы қаланың орфозы толтырылды, содан кейін 1829 және 1840 жылдар аралығында оның бекіністері бұзылды. Ескі қаланың ең маңызды көшесі – Хауптштрасседің тік көлбеуі көлік қозғалысына кедергі келтірді, сондықтан 1836 жылы кейіннен танымал инженер Алоис Негреллидің қадағалауымен тегістелді. 1823 жылы Брюгг Лауфформен келісімге келіп, Лауффор аумағының төрттен бір бөлігін 1669 швейцариялық франкқа сатып алды. Төрт жылдан кейін, 1827 жылы қала "Ворштадт" маңындағы Брунненмюле маңындағы Умикеннен жер учаскесін сатып алды және "Умикер Шахен" аймағындағы ағаш пен егістікке құқығынан бас тартуға келісті. Қаланың қазіргі заманның қиындықтарына қарсы тұруға деген бастапқы оң көзқарасы консервативтік көзқарасқа ұшырады. Өз кезегінде, Брюгг тұрғындары негізінен өздерінің күшті жақтарына – қолөнерге, шеберлікке және саудаға назар аударды. Осы кезде қалада өнеркәсіпті дамытуға қажетті саяси ерік-жігер мен міндеттеме болмады. Брюгг буржуазиясы әсіресе зауыт жұмысшыларына жағымсыз қарады. Бұл тартыншақтық көршілес қауымдарға, мысалы, Виндиш пен Тургиге, мұнда ірі тоқыма фабрикалары пайда болды, пайда әкелді. Швейцарияның Солтүстік-Шығыс темір жолы 1856 жылғы 29 қыркүйекте Цюрих-Баден желісін Брюгге, ал 1858 жылғы 15 мамырда кантонның астанасы Арауға дейін ұзартты. Темір жолдың кеңеюі бастапқыда қала экономикасына зиян келтірді, өйткені Бозберг асуы арқылы өтетін жолды темір жол алмастырды және осы саяхатшыларға қызмет көрсететін кәсіпорындар клиенттерін жоғалтты. Брюгг сонымен қатар қаладан он минуттық қашықтықта салынған теміржол станциясының орналасқан жеріне де наразылық білдірді. Windisch, керісінше, станция Брюггтің атымен аталуына шағымданып, ол шындығында оның аумағында орналасқандығына наразылық білдірді. Бұл қақтығыстың себебі екі қала арасындағы күрделі шекара болды. Брюгг тек "Бургерзиль" деп аталатын, ескі қала қабырғасының айналасындағы жұқа жер суына ие болды. Оның оңтүстігінде "Ehfäde" орналасқан, ол Брюгг азаматтарына тиесілі арнайы ауданда орналасқан ауыл шаруашылығы жері болды. Меншіктік кез келген өзгерістерді Брюгг мақұлдауы керек болса да, жер саяси және салықтық жағынан Виндиштің бөлігі болды. Қала тұрғындары бірнеше рет осы аумақты иеленуге тырысқан, бірақ еш нәтиже бермеген. 1856 жылы кантондық үкімет жағдайдың бұдан былай орынсыз екенін анықтады және Эффедеге бақылауды Виндишке тапсырды. Алайда, Windisch күрделі қаржылық жағдайға тап болды және қаржыға мұқтаж болды. 1863 жылы олар теміржол станциясы орналасқан жерді 25000 швейцариялық франкқа Брюгге сатуға келісті. Қосымша теміржол желілерінің құрылысымен Брюгг маңызды теміржол торабына айналды. Бозбергбанн Базельге 1875 жылғы 2 тамызда ашылды, ал Аргауиша Сюдбанн 1882 жылғы 1 маусымда Хендсхикенге өз желісін тапсырды. Осы керемет транзиттік байланыстарға және жердің болуына қарамастан, өнеркәсіптік даму әлі де тамыр жаюда баяу болды. 1864 жылы Габсбургтердің бұрынғы қаладағы резиденциясы "Эффингерхоф" орнында баспахана ашылды, оны бұзу қажет болды. Тағы бір көрнекті ғимарат – Hallwylerfestung (Hallwyler бекінісі) 1883 жылы қиратылды және оның орнына мектеп салынды. 1882 жылы жаңа су жүйесі, ал 1896 жылдан бастап канализация жүйесі жасалды. Қаланың әскери дәстүрі 1848 жылы инженерлік корпус Брюгге жіберілген кезде басталды. Бастапқыда ол ескі қалада және жеке үйлерде жаттықты. Тұрғындардың көптеген шағымдарынан кейін кантондық үкімет 1856 жылы астық үйін (Корнхаус) казармаға айналдыруға шешім қабылдады. 1876 және 1878 жылдар аралығында "Geissenschachen" маңында жаттығу алаңы салынды, содан кейін 1898 жылы жаңа казарма кешені салынды.

ХХ ғасыр

Өнеркәсіптік дамудың маңызды серпілісі 1892 жылы қалалық электр станциясының іске қосылуымен (1952 жылға дейін жұмыс істеді) болды. Бірнеше жылдың ішінде қалаға көптеген өнеркәсіптік фирмалар қоныстанды және Брюгг экономикалық гүлденуді бастан кешірді. Бірақ, көп ұзамай қала кішкентай шекарасына тіреліп қалды. Осы орайда, 1898-1901 жылдар аралығында Аргау кантоны он екі кіші қауымдастықты олардың еркіне қарсы күштеп біріктірді, себебі олар енді тәуелсіз бірліктер ретінде экономикалық тұрғыдан тиімді болып көрінбеді де, заңмен белгіленген міндеттері мен жауапкершіліктерін орындай алмады. Алтенбург та осы топқа кірді. Қалалық кеңестегі соңғы дауыс оның тәуелсіздігінен айырылуына қатысты (42 қарсы, 2 жақтады), бірақ Ұлы Кеңес 1901 жылдың 1 қаңтарында Брюггке қосылуын бекітті. Осылайша Брюггтің ауданы екі есеге артты. Ауыл шаруашылығы қала экономикасында маңызды рөл атқармаған, бірақ әртүрлі жағдайлар 20 ғасырдың басында Брюггтің "Шаруалар метрополиясы" ("Бауэрнметрополь") ретінде дамуына әкелді. Фермерлерді даярлайтын "Landwirtschaftliche Winterschule" мектебі 1887 жылы ашылып, 1901 жылы Баслер көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшірілді. Швейцариялық фермерлер одағының (Schweizerischer Bauernverband) кеңсесін Брюггке орналастыруы кездейсоқ болды: Одақ төрағасының әйелі Брюггтен шыққан және көшкісі келмеген. Сондықтан Одақ Берннен Брюггке көшірілді. Кішкентай фермерлер хатшылығы уақыт өте келе Швейцариядағы ең ірі мүдделерді қорғайтын ұйымдардың біріне айналды. Теміржол салынысымен мал саудасы да маңызды салаға айналды. 1930 жылға қарай Базар залы (Markthalle) ең маңызды ұлттық транзиттік орталықтардың біріне айналды. Мал базары 1997 жылы жабылып, Брунегге көшірілді. Зауыт жұмысшыларының келуіне байланысты халықтың саны артып, католиктер 1907 жылы, Реформациядан және Брюггтің протестантизмге ауысуынан кейін шамамен 400 жыл өткен соң, өз шіркеуін салуға рұқсат алды. 1911 жылы қалалық газ станциясы іске қосылды (1967 жылы жабылды), Виндиштен Брюггке тегін берілген жерде. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде экономикалық өрлеу тоқтады, сол кезде көптеген тұрғындар күнкөріс деңгейінен төмен өмір сүруге мәжбүр болды. 1918 жылғы Ұлттық ереуіл кезінде (Landesstreik) ереуілдер қаладағы барлық зауыттарға әсер етті. Әлемдік экономикалық дағдарыс Брюггке де ауыр соққы берді, жұмыссыздық деңгейінің өсуіне және бірқатар кәсіпорындардың жабылуына себеп болды. 1933 жылы Германияда нацистер билікті басып алғаннан кейін, қалада Ұлттық фронт және оппозициялық топтар ұйымдастырған бірнеше демонстрациялар мен қарсы демонстрациялар өтті, олардың ең көп қатысушысы 3000 адамды құрады. 1935 жылдан 1939 жылға дейін қалада белсенді НСДАП ұйымы болды, бірақ оның мүшелері неміс жұмысшыларынан құралды. Екінші дүниежүзілік соғыстың шектеулері мен қиындықтарынан кейін қала үш онжылдыққа созылған экономикалық өсімнің тағы бір кезеңіне енді. Экономиканың еуфориялық өрлеуі шамадан тыс және үлкен жобаларды жоспарлауға әкелді, олардың көпшілігі ешқашан іске аспады. Мысалы: төрт қатарлы тас жол салу және ескі қаланың оңтүстігіндегі аумақты жаңарту және қайта құру. Ауфельдте екі бассейнді ішкі су көлігі портын салу, Жоғарғы Рейн мен Аарды кеме жүруге қолайлы ету жоспарының бөлігі ретінде қарастырылды. 1960 жылдары Лауфохрдың Брюггке қосылуы күрделі саяси мәселе болды. Лауфохр тұрғындарының үштен екісі жылдам өсіп келе жатқан Ау ауданында тұрды. Ол Брюггке тікелей шектесіп, Лауфохр орталығынан үлкен, дамылмаған жермен бөлінген. Ау тұрғындары Брюггке жақын болды және екі қауымдастықтың бірігуіне ұмтылды. 1962 жылдың қыркүйегінде өткен референдумда 97 адам бірігуге дауыс берді, 64 қарсы болды. Алайда Брюгг мүмкін болатын бірігуге аса ынталы болған жоқ – 494 адам жақтап, 409 адам қарсы дауыс берді. Аз дауыс саны және сол кездегі қауымдастықтардың тәуелсіздігіне берілген үлкен мән кантондық парламентті референдум нәтижелерін мойындамауға итермеледі. 1965 жылдың тамызында Лауфохр қалалық кеңесіндегі барлық орынды бірігуді жақтаушылар жеңіп алды және мәселе талқылауда болды. 1969 жылдың сәуірінде тағы да референдум өткізілді. Брюггте соңғы есепте 1095 адам жақтап, 397 қарсы дауыс берді, ал Лауфохрда нәтиже әлдеқайда жақын болды – 113 жақтап, 100 қарсы. Кантондық парламент қалалардың бірігуіне қатысты ұстанымын өзгертті және нәтижелерді растады. Бірігу 1970 жылдың 1 қаңтарында жүзеге асты. 1973 жылғы мұнай дағдарысы экономикалық өзгерістерге және қызмет көрсету секторының одан әрі дамуына әкелді. Georg Fischer AG сияқты компаниялар өндіріс орындарын көшірді, ал Traugott Simmen AG (1950 және 1960 жылдары Швейцариядағы ең танымал жиһаз өндірушісі) сатылды немесе жабылды. Дағдарыс экономикалық өрлеудің жоғары деңгейдегі жоспарларын да жойды. Тек Neumarkt I және Neumarkt II сауда орталықтары – 1975 және 1982 жылдары ашылды, сондай-ақ 1980 жылы аяқталған және ескі қаланы қозғалыстан босатуға көмектескен "Орталық айналма жолы" ("Mittlere Umfahrung") іске асырылды.

ХХІ ғасыр

Брюггтің жоғары білім берудің маңызды орталығына айналуы 1950 жылдардың соңында басталды. 1958 жылы Ауыл шаруашылығының қысқы мектебі Gränichen-ге көшіріліп, оның орнына Frauenschule – Әйелдер мектебі құрылды. Жаңа мектеп болашақ үй шаруашылығы және тігін мұғалімдерін, сондай-ақ балабақша тәрбиешілерін даярлады. Уақыт өте келе ол Lehrerseminar (1973), Педагогикалық институт және, ақырында, Pädagogische Fachhochschule (2001), яғни Білім беру жоғары мектебіне айналды – екеуі де болашақ мұғалімдерді даярлады. Осы кезде кантондық техникалық колледж көршілес Виндиште ашылды. Кейін екі мекеме де Fachhochschule Nordwestschweiz, немесе Солтүстік-Батыс Швейцария қолданбалы ғылымдар университетіне біріктірілді. Қазіргі уақытта жүзеге асырылып жатқан "Vision Mitte" жобасы 2010 жылға қарай Брюгг пен Виндиш шекарасында жаңа, біріктірілген кампус салуды көздеп отыр. Бұл кампуста қазіргі уақытта әртүрлі жерлерде орналасқан барлық факультеттер бір жерде шоғырланбақ, ал онда 2500-ге жуық студент білім алатын болады. Алайда, Брюгг денсаулық сақтау саласында өзінің географиялық орналасуын тиімді пайдалана алмады. Кантондық үкімет 2003 жылдың қыркүйегінде аудандық аурухананы қаржылық қиындықтарға байланысты жабу туралы шешім қабылдады. Бұл жаңалық ашу-анаға ұшырап, қарсылық тудырды, оның ең ірі көрінісі 2005 жылдың ақпан айында 6000-нан астам адам қатысқан демонстрация болды. Бұл Брюгг тарихындағы ең көп қатысушы жиналған демонстрация еді. Кантондық парламент бұл шешімге қарамастан аурухананың жабылуына рұқсат берді және оны қарттар үйіне айналдырды, нәтижесінде 300 жұмыс орны жойылды. Аурухананың жабылуы 1450 жылы Heiliggeistspital, яғни Әулие Рух ауруханасының ашылуымен басталған Брюггтегі ұзақ дәстүрлі медициналық қызмет көрсету дәуірінің аяқталуын білдірді. Брюгг пен Виндиштің бірігіп өсуі және "Vision Mitte" жобасын іске асыру үшін қажетті тығыз ынтымақтастық екі қаланың бірігуі туралы сөздерге әкелді. Екі қалалық кеңес те 2006 жылдың мамыр айында осындай бірігу келіссөздерін бастау туралы бастаманы мақұлдады. Алайда, бұл шешімге қарсы референдум ұйымдастырылды. 2006 жылдың 24 қыркүйегінде өткен дауыс беру нәтижесінде сайлаушылардың 63 пайызы мұндай бірігуге қарсы екенін көрсетті. Бұл қарсылықтың басты себептері екі еді: қалалардың салық ставкаларындағы үлкен айырмашылық және Виндиш қаласының қарызы. Осы себептерге байланысты "Vision Mitte" кампусы салысып біткенге дейін бірігу мәселесі қайта көтерілуі күмәнді. Бұл шешім Брюгг пен Умикеннің бірігуіне кедері келтірмеді. Қалалық кеңес (Stadtrat) мүмкін болатын бірігуді зерттеуді тапсырды, оның нәтижелері 2007 жылдың наурыз айында ұсынылып, оң пікірлерге ие болды. 2008 жылдың 27 шілдесінде тұрғындар кеңесі (Einwohnerrat) бірігу туралы келісімді бекітті. 2008 жылдың 28 қыркүйегінде өткен референдумда Брюггте 88.6 пайыз (1,748 дауысқа 224 қарсы) және Умикенде 85.7 пайыз (330 дауысқа 55 қарсы) қолдау көрсетілді. Бірігу 2010 жылдың 1 қаңтарында күшіне енуі жоспарланған еді.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Шлюссли Альтенбург (кеш римдік және ортағасырлық қамал), бұрынғы Латиншкуль мектебі, Швейцария реформаланған қалалық шіркеуі, Шварцер мұнарасы (Қара мұнара), Виндонисса мұражайы және Циммерманнхаус (Ағашшы үйі) – ұлттық маңызы бар Швейцарияның мұра орындары болып тіркелген.

Ескі қала

Брюггтың ескі қаласы Аардың тар шатқалымен қатар дамыды және екі бөлікке бөлінеді – әр жағалауда біреуі. Оңтүстік жағалаудағы бөлік ең ірісі. Қоңырау пішіндес, ол көлбеу беткейде орналасқан. Солтүстік жағалаудағы кішкентай аймақ Брюггербергтің етегінде жатыр. Ескі қаланың барлық ғимараттары қабық тастан салынған. Қаланың қорғаныс құрылыстарының тек бір бөлігі ғана сақталған. Әртүрлі фрагменттер қаланың қазіргі құрылыстарына енгізілген, көптеген жерлерде терезелер мен өткелдер ашылған. Қаланың мұнараларынан тек Архив мұнарасы (Archivturm) және Storchenturm (Шторк мұнарасының) төменгі жартысы, сондай-ақ қаланың солтүстік жағалауындағы Eckturm (Бұрыш мұнарасы) ғана қалған. Қаланың ең көне ғимараты және символы – Шварц Тауэр (Қара мұнара) – 25,7 метрлік мұнаралы қамал. Бұл бекініс Vindonissa римдік гарнизонының қалдықтарынан ішінара салынған және 1535 жылы бірнеше метрге биіктетілген. 1579 жылы қаланың кеш готикалық ратушасы (Rathaus) оған қосылған. Мұнара 1846 жылдан 2006 жылдың қарашасына дейін аймақтық түрме ретінде пайдаланылды. Брюггтың реформаланған шіркеуі – аймақтық шіркеу округінің орталығы. Ең көне сақталған бөлігі – қаланың бұрынғы қорғанысына енгізілген мұнара, ол шамамен 1220 жылы аяқталған. 1479 мен 1518 жылдар аралығында ғимарат үш кемелі, бүйірлік шапель және хоры бар кеш готикалық стильде төрт кезеңде кеңейтілген. Ішкі жоспарлау 1641-1642 жылдар аралығында жасалған. Оның қазіргі сыртқы дизайны 1734-1740 жылдар аралығында қалыптасты, ол толығымен барокко стилінде қайта жаңартылды. 1896 жылы Брюггтың ескі отбасыларының гербтарымен жаңа терезелер орнатылды. Шіркеудің қасында Латын мектебі орналасқан. Оның үш қабатты ғимараты, барокко стилінде аяқталған және 1638-40 жылдары салынған, қаланың қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болып табылады, артқы қабырғасы қаланың қорғаныс қабырғасына енгізілген. Алдыңғы фасады теология мен жеті еркін өнерді (грамматика, риторика, логика, арифметика, геометрия, астрономия және музыка) бейнелейтін әдемі және сирек кездесетін гуманистік суретпен әшекейленген. Терезе алдындағы картуштарда неміс, латын, грек және еврей тілдеріндегі Библиялық нақыл сөздер жазылған. Ескі қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде Хофштат (Hofstatt) орналасқан, ол қаланың жалғыз үлкен ашық алаңы. 1673 жылы салынған Зейгхаус (Zeughaus) алаңның солтүстік жағында орналасқан. Барокко стиліндегі ғимараттың мұнарасы, басына шам тәрізді күмбез орнатылған (Швейцарияның неміс тілді аймағында сирек кездесетін архитектуралық ерекшелік). Хофштаттың оңтүстік жағында 1732 жылы салынған және 19 ғасырдың ортасына дейін тұз сақтауға пайдаланылған Сальжаус (Salzhaus) орналасқан. Ғимараттың жоғарғы қабатынан басқа, ол толығымен он екі тіреу бағанасы бар бір үлкен бөлмеден тұрады. Ескі қаланың көптеген үйлері қарапайым күйде сақталған. Олар негізінен 16-18 ғасырлар аралығында салынған және готикалық және барокко стильдерінде (кейбіреулері рококо әшекейлерімен) салынған. Атауға лайықтары: 1747 жылы салынған Бюгерзайл (Bürgerasyl) ауруханасы, 1606 жылы салынған Шенкенбергтің жер тізімі (Landschreiberei der Vogtei Schenkenberg), 1697 жылы салынған Корнхаус (Kornhaus) астық қоймасы, 1750 жылы салынған Ротер Берен (Roter Bären) үйі және 1750 жыл шамасында салынған Хиршен (Hirschen) үйі. Солтүстік жағалаудағы Циммерманнхаус (Zimmermannhaus) ағаш ұстасының үйі де ерекше атауға лайық, ол ішінара неоклассикалық стильде салынған.

Ескі қаладан тыс жерлер

Ескі қаланың оңтүстік шетінде 16 ғасырдан бері бар болған Rotes Haus (Қызыл үй) атты қонақ үй орналасқан. 1840 жылы ол қаланың екінші атақты нысаны – Обертортурм және қаланың қорғаныс жүйесінің бір бөлігі есебінен кеңейтілді, себебі олардың орны бұл құрылыс үшін босатылды. Брюгг қаласының қабырғасынан тыс салынған алғашқы ғимарат Stadthaus (қала үйі), сондай-ақ Palais Frölich деп те аталады. Ол Иоганн Якоб Фрелихтің тапсырысымен салынды, ол граф Сэндвичтің жеке хатшысы болып қызмет еткендігі үшін байлыққа ие болған. Мансарда шатыры бар бұл барокко стиліндегі ғимарат, ішкі және сыртқы әрлеуінде барокко элементтерімен безендірілген. 1909 жылдан бері қала әкімшілігі мен кеңесінің орны болып табылады. Ғимараттың батысында екі неоклассикалық кеңсе үйі орналасқан Stadtpark (қала саябағы) жатыр. Штадтаустың тікелей жанында тағы да бірнеше ерекше ғимараттар бар. "Haus Rauber" – Брюггтегі жалғыз неоклассикалық шағын үй. Ол 1822 жылы сәулетші Ханс Конрад Штадлердің жобасы бойынша салынды. "Schilplinhaus" 1810 жылы рококо сәулетінің соңғы кезеңінде аяқталды және 1928 жылы Швейцариялық шаруалар одағы (Schweizerischer Bauernverband) сатып алды. "Швейцариялық шаруаның үйі" (Haus des Schweizerbauern) – үлкен әкімшілік ғимарат, ол Schilplinhaus қорасының орнында салынды. Қаланың католик шіркеуі – Санкт-Николай шіркеуі – қаланың бұрынғы қамқоршысы, Әулие Николайдың құрметіне аталған. Ол 1905 жылы Адольф Гаудидің жобасы бойынша необарокко стилінде салынды және 1952 жылы толыққанды жаңартылды. Ескі қаладан батысқа қарай шамамен бір километр қашықтықта, Альтенбургта, тік жардың үстінде "Schlössli Altenburg" атты шағын қамал орналасқан. Ол орта ғасырларда римдік бекіністің қираған жерінде салынды және Габсбургтердің алғашқы резиденциясы болды. Мұнаралы үйдің батыс қабырғасына Швейцариядағы ең биік римдік қабырға енгізілген, оның құрылыс материалдарының көп бөлігі 16 ғасырға жатады. 1943 жылдан бері ол жатақхана ретінде пайдаланылуда. Limmat Wasserschloss индустриалды мұра жолы (Industriekulturpfad) Веттингенге қарай созылатын және қырық төрт түрлі өнеркәсіптік ғимараттардың жанынан өтетін жол. Брюггтегі нысандардың ішінде Альтенбургер теміржол көпірі, бұрынғы электр станциясы, Брюгг теміржол станциясы, Kabelwerke Brugg зауыттарының бірнеше бөлімшелері және қаланың істен шығарылған газ станциясы бар.

Елтаңба

Қаланың гербінің сипаттамасы: "Ақ фонға қара көпір, екі қара мұнарамен күзетілген, оң жақтағысы биік және жабық мачиколяциясы бар" ("In Weiss schwarze Brücke, bewehrt mit zwei bedachten schwarzen Türmen, der rechte höher und mit bedachter Pechnase"). Қаланың символы гербінде бейнеленген – оң жақтағы үлкен қара мұнара, сондай-ақ Ааре өзенінің сол жағалауындағы кішкентай жол төлемі мұнарасы, екеуі де араларындағы көпірмен байланысқан. Маңыздысы, гербте аталған мачиколяция іс жүзінде ешқандай арнайы функциясы жоқ орлель, ал 1836 жылы жол төлемі мұнарасы бұрынғысынша алынып тасталды. Белгілі ең көне бейнелеуі – 1311 жылғы қалалық мөрде. Гербке көптеген өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістер ғимараттар мен көпірге енгізілген құрылымдық өзгерістерге сәйкес келді, олар сол жақтағы суретте көрсетілгендей, егжей-тегжейлі түрде көшірілді. Уақыт өте келе бірнеше нұсқа бір мезгілде қолданысқа түсті. 1964 жылы қала кеңесі (Stadtrat) гербті стандартизациялау туралы шешім қабылдады. Бір жыл өткен соң, нышан қазіргі түріне ие болды. Қаланың түстері – қара және ақ. Герб өзгеріссіз ауданның эмблемасы ретінде де қолданылады.

Соттық

Брюгг аудандық соты заңдық дау-дамайларды қарауға жауапты. Риникен, Умикен және Вильнахерн муниципалитеттеріне сондай-ақ, коммуналдық деңгейде бейбіт судья да қызмет көрсетеді.

Тікелей демократиялық

Жергілікті деңгейде тікелей демократияның әртүрлі механизмдері бар, оның ішінде ерікті, яғни петиция негізінде шақырылатын, және міндетті, яғни заңмен белгіленген референдумдар, сондай-ақ тәуелсіз бастамаларды көтеру құқығы бар. Швейцарияның басқа да аймақтарындағыдай, сайлаушылар дерлік барлық жергілікті мәселелер бойынша шешім қабылдайды.