Сайлау жүйесіндегі квота формуласы

Кіріспе

Сайлау жүйесі квота формуласы

Үлестіруді зерттеуде, Hare квотасы (кейде қарапайым квота немесе Гамильтон квотасы деп аталады) – пропорционалдық өкілдік жүйесінде әрбір заң шығарушының өкілдік ететін сайлаушылар саны. Бұл дауыс беру жүйелерінде квота – кандидатқа немесе кейбір жағдайларда партияға орын алуға кепілдік беретін дауыс саны. Hare квотасы – дауыстардың жалпы саны, толтырылатын орын санына бөлінген нәтиже. Hare квотасы бір ауыстырылатын дауыс беру (STV Hare) жүйесі үшін жасалған бастапқы ұсыныста қолданылған, бірақ содан бері бұл мақсатта математикалық тұрғыдан дәлірек Droop квотасымен көбінесе алмастырылды. Дегенмен, квота сайлау шегін белгілеуде, сондай-ақ ең үлкен қалдық әдісі (LR Hare) немесе пропорционалдық өкілдіктің квотаға негіделген әдістері бойынша үлестіруді есептеуде қолданыла береді. Мұндай жағдайларда Hare квотасы үлкен де, кіші де партияларды артық бағаламастан әділ үлестіруді қамтамасыз етеді.

STV-де қолдану

STV сайлауында квотаға жеткен кандидат сайланады, ал кандидат квотадан артық алған дауыстар көп жағдайда сайлаушының келесі белгіленген басымдығына сәйкес басқа кандидатқа берілу мүмкіндігіне ие болады. Осылайша, квота кім сайланатынын және квотамен сайланған адамның қанша артық дауысы бар екенін анықтау үшін қолданылады. Дроп квотасы қолданылғанда, көбінесе квотаға жуық дауыстар ешкімді сайлауға жұмсалмайды (бұл көрсеткіш «бірінші орын алған» дауыс беру жүйесінен әлдеқайда төмен), сондықтан квота нақты кімді сайлауға жұмсалатын дауыс санының көрсеткіші болып табылады. Hare квотасын Томас Харр ойлап тапқан, ол STV-ді алғаш рет анықтады. 1868 жылы Генри Ричмонд Дроп (1831–1884) Hare квотасына балама ретінде Дроп квотасын ойлап тапты. Дроп квотасы, бүгінде STV-мен сирек қолданылатын Hare квотасынан гөрі, үлкен және кіші партияларға теңдей әділдік танытуы себепті көбірек қолданылады. Квотадағы дауыс саны округтің мөлшерімен және берілген жарамды дауыстардың санымен бірге анықталады.

Партиялық PR-де қолдану

Гонконг пен Бразилия ең үлкен қалдық жүйелерінде Hare квотасын пайдаланады. Бразилияның ең үлкен қалдық жүйесінде Hare квотасы әр партияға немесе коалицияға бөлінетін орын санының ең төменгі шегін анықтау үшін қолданылады. Қалған орындар Д’Хондт әдісімен үлестіріледі. Бұл тәртіп Федералдық депутаттар палатасы, штаттық мәжілістер, қалалық және Федералдық округ палаталары үшін қолданылады.

Гонконгта

Географиялық сайлау округтері үшін АӨР үкіметі 1997 жылы ең үлкен қалдық әдісімен және Hare квотасын пайдалана отырып, пропорционалдық өкілдіктің әлсіз түрін қабылдады. Әдетте, ең үлкен қалдықтар Hare квотасымен жұптасқанда, манипуляциялау қиын, объективті нәтижелер береді. Мысалы, Демократиялық партия 2008 жылғы Заңнамалық кеңес сайлауында 8 орындық Жаңа аумақтар батыс сайлау округінде үш жеке тізімді ұсынды. 2012 жылғы сайлауда пропорционалдық өкілдіктің ешбір сайлау округінде (барлығы 40 орын) кандидаттардың тізімі бір орыннан көп жеңіп алмады. Гонконгта Hare квотасы іс жүзінде аумақта көпмандатты бір дауыс жүйесін құрды. Бұл жағдай шағын және орташа мөлшердегі саяси партиялар мен одақтарды ынталандырады, ал кең одақтарды қанағаттандырмайды, нәтижесінде саяси партиялар мен сайлау альянстарының фрагментациясына (бөлшектелуіне) әкеледі.

Сындар

Hare квотасы көбінесе үлкен партиялардың есебінен кіші партияларды жақсартуы үшін сынға ұшырайды. Белгілі бір жағдайларда Hare квотасы сайлау қорытындысы дауыстар санау ретіне байланысты болуы мүмкін жағдайға әкелуі мүмкін. Артық дауыстарды толық дауыс әдісімен ауыстыру кезінде, кандидат квотаны орындағанда, оның қайсысы артық дауыс ретінде таратылуы керек, ал қайсысы кандидатты сайлауда "қолданылып" кандидаттың квотасымен қалуы анық емес. Толық дауыс беру әдісі бойынша толық дауыстарды жартылай таратудың орнына, Ирландия Сенаты сайлауларында қолданылатын Грегори жүйесіндегідей, бөлшек дауыстарды толығымен таратуға болады. Ирландияның төменгі палатасы сайлауларында қолданылатын толық дауыс беру әдісі келесі қолданылатын преференция бойынша ауыстыруларды реттейді. Кембриджде (Массачусетс штаты) қолданылатын STV жеңімпаздың жалпы дауыс құрамын шамамен көрсететін кездейсоқ ауыстыруды қолданады.

Гонконгтің ең ірі қалдық жүйесіндегі Hare квотасы, 1998-2012

Кейбір жағдайларда бұл сайлау альянстарының фрагментациясына және ішкі тартысқа әкеледі. Гонконгта 1998 жылғы Заңнамалық кеңес сайлауында демократияны қолдайтын ұйым The Frontier екі бұрынғы заң шығарушыны (1995–1997) Ли Чукян мен Ленг Йю Чунгты Жаңа аумақтар батысы (NT West) 5 орындық сайлау округіне екі кандидаттан тұратын тізімге біріктіре алмады. Ленг The Frontier ұйымынан шығып, NT West-те Көршілік және жұмысшыларға қызмет көрсету орталығының қолдауымен тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсті, ал Ли NT West-те The Frontier кандидат ретінде бақ сынады. Ли мен Ленг шамамен 10% дауыспен соңғы екі орынды жеңіп алды (Ли 12,45%, Ленг 10,30%). Егер олар бір тізімде бірдей нәтижемен (12,45% + 10,30% = 22,75%) қатысқанда, 5 орындық сайлау округіндегі толық квотамен (20%) бірінші орынды жеңіп, қалған үлесі (2,75%) Жаңа аумақтардың жергілікті тұрғындарынан тұратын кандидаттар тізімінен (Heung Yee Kuk төрағасының орынбасары Лам Вай Кенгтің тізімі 6,91%) кіші болар еді. Бұл сайлау нәтижесі «ішкі тартыс» саяси альянсқа тиімді болуы мүмкін екенін көрсетеді. 2000 жылғы Гонконг заңнамалық кеңесі сайлауында, Hare квотасымен ең үлкен қалдық әдісі қолданылған сайлауда, партиялар мен лагерьлердегі фрагментация және ішкі тартыс байқалды, себебі саяси партиялар дауыстарды ысырап қалдырмау үшін тізімдерін бөліп бастады, өйткені Hare квотасы бойынша қалдық дауыстармен орын сатып алу, толық квотамен сатып алудан тиімді. Мысалы, Демократиялық партия Жаңа аумақтардың шығысында екі, ал Жаңа аумақтардың батысында үш тізімді тіркеді, нәтижесінде соңғы сайлау округінде Ли Винтаттың тізімі партиялық әріптесі Альберт Чанның тізіміне жеңіліп қалды. 2004 жылы ADPL Демократтармен бірігіп, Kowloon West округінде тізімдерін бөліп жіберді. 2008 жылы Пекинге жақын DAB және Savantas Policy Institute кандидаттары 6 орындық Гонконг аралы сайлау округінде 2 орын жеңіп алуды мақсат етті. Алайда, Пекинге жақын лагерьдегі екі тізімнің жоғары танымалдылығына байланысты екеуі де шамамен 19% дауыс алды, нәтижесінде «үшінші» орынды Civic Party (26,4% дауыс) өкілі Одри Эу жеңіп алды (26,4% = 16,6% + 9,8%, бұл 19% = 16,6% + 2,4% -дан жоғары). Пекинге жақын лагерь үшін тиімді стратегия 3 кандидат тізіміне дауыстарды тең бөліп, 3 орынды жеңіп алу болар еді. 2012 жылы Пекинге жақын DAB алғаш рет бірнеше тізімді қолданды. Нәтижесінде екі ірі лагерьтен сайланған 34 орынның тек үшеуі ғана толық квотамен жеңіп алынды. Пекинге жақын лагерьдің жергілікті және қоғамдық ұйымдармен тығыз байланысының арқасында, олар дауыстарды тең бөліп, аз дауыспен көбірек үміткерді сайлауға қол жеткізді. Пекинге жақын лагерь 5 сайлау округінің 4-інде соңғы орынды жеңіп алды және 35 географиялық сайлау округінің 17 орынды 42,66% дауыспен иеленді, ал пандемократтар 56,24% дауыспен 18 орын жеңіп алды. Гонконгтағы ең үлкен қалдық жүйесінде қолданылатын Hare квотасы саяси партиялар мен тәуелсіз кандидаттардың көбеюіне де ықпал етеді. Ең ірі партия Демократиялық партияның дауыс үлесі айтарлықтай төмендеді: 1998 жылы 43%-дан 2000 жылы 29%-ға, 2004 жылы 21%-ға дейін, 2008 жылы 20%-ға дейін сәл көтеріліп, 2012 жылы қайтадан 14%-ға төмендеді. Hare квотасының ең үлкен қалдық әдісі бойынша кең альянс аз немесе ешқандай орындық бонус алмайды, ал кіші тізімдер сайлауда үлкен бонус алады, сондықтан саясаткерлер мен одақтастар бірігудің орнына әртүрлі болуға бейім. Сонымен қатар, 2004 жылдан бастап радикалды ұстанымдарды қолдайтын кандидаттар сайлауға өтіп, Гонконг жұртшылығы арасында радикалды көзқарастарды кеңінен таратты. Гонконгқа егемендік беруге дейін Пекин үкіметі Hare квота жүйесін қабылдауы, 1995 жылғы сайлауда бір мүшелі округтік (SMD) көпшілік жүйесімен үстемдік құрған демократияны қолдайтын лагердің ықпалын шектеу мақсатында жасалған қадам ретінде қарастырылды, олар тікелей сайланған 20 орынның 17-ін жеңіп алды. Ұлттық халық конгресі тағайындаған Бірінші заңнамалық кеңестің сайлау әдістері жөніндегі кіші тобының (СЕМФЛ) төрағасы болған саясаттанушы Лау Сиукай Пекинде «Ең үлкен қалдық» әдісін енгізу себебін былай түсіндірді: Коммунистік режим сайлаудың, әсіресе халық сайлауының кез келген уақытта саяси партиялардың пайда болуына сөзсіз әкелетінін жақсы түсінді. Алайда, олар Гонконгта коммунизмге қарсы саяси партиялардың күшеюін қаламайтын. Қытай заң шығарушы органда күшті саяси партияның үстемдігіне төтеп беруге шамасы жетпеді, себебі ол заң шығарушы органмен қолжетімді вето билігін атқарушы билікті «қарлықтау» үшін немесе атқарушы және заң шығарушы тармақтар арасындағы дағдарысқа әкелу үшін пайдалана алатын еді. Сондықтан, HKSAR-дың бірінші заңнамалық кеңесі үшін сайлау шараларын әзірлеу кезінде Қытай жергілікті саяси партиялардың, әсіресе демократиялық және коммунизмге қарсы бағытталған партиялардың дамуын тежеуге тырысты. Бір дауыс беру жүйесін (SNTV) енгізу арқылы Пекин 1995 жылы демократияны қолдайтын кандидаттармен жеңіліске ұшыраған, бірақ шамамен 40% қолдау алған Пекинге жақын саясаткерлердің заңнамалық кеңесте тиісті санда орын алуын қамтамасыз етті.

In some cases, it leads to the fragmentation and infighting of the electoral alliances. In Hong Kong, the 1998 Legislative Council election, pro democracy camp organization The Frontier fails to co ordinate two former legislators (1995–1997) Lee Cheuk yan and Leung Yiu chung into a two candidate list running for New Territories West (NT West) 5 seat constituency, and Leung left The Frontier, running as Nonpartisan candidate with the support of Neighbourhood and Worker's Service Centre in NT West and Lee running as Frontier candidate in NT West. Lee and Leung won the last two seats by around 10% votes (Lee 12.45% and Leung 10.30%), in case they ran in a single list with same election result(12.45% + 10.30% = 22.75%), they would win the first seat by full quota (20% as a 5 seat constituency) and the remainder(2.75%) is smaller than the candidate list standing for indigenous inhabitants of the New Territories, which led by vice chairman of the Heung Yee Kuk Lam Wai keung (6.91%), this election result means "infighting" may benefit the political alliance. In 2000 Hong Kong legislative election, the second legislative election using the Hare quota largest remainder method, fragmentation and infighting within the parties and camps were shown because political parties began to split their lists in order to waste fewer votes as purchasing seats with remainder votes is always more efficient than purchasing them with full quotas under the Hare quota. For instance, the Democratic Party ran multiple lists by filling two lists in New Territories East and three lists in New Territories West, in which incumbent Lee Wing tat's list was lost to his party colleague Albert Chan's list in the latter constituency. In 2004, the ADPL joined the Democrats by splitting lists in Kowloon West. In 2008, pro Beijing DAB and Savantas Policy Institute candidate lists aimed to win 2 seats for their list in 6 seat Hong Kong Island constituency, however due to high popularity between two lists in pro Beijing camp, both lists got around 19% votes, which lost the "third" seat of pro Beijing camp to Civic Party (26.4% votes) Audrey Eu who won the seat by the remainder(26.4% = 16.6% + 9.8% which is larger than 19% = 16.6% + 2.4%), the "meaningful" pro Beijing camp strategy would be trying to win 3 seats by distributing the votes evenly into 3 candidate lists. In 2012, the pro Beijing DAB deployed multiple lists for the first time. As a result, of the 34 seats captured by lists from the two major camps, only three were won by full quota. Due to strong network of pro Beijing camp with its affiliated grassroots and community organisations, pro Beijing camp was able to split the votes evenly to get more candidates to be elected with fewer votes, pro Beijing camp won the last seats in 4 out of 5 constituencies and total 17 of 35 geographical Constituency seats with 42.66% shares of votes, compared with Pan democrats 56.24% shares of votes winning 18 seats. The Hare quota used in Hong Kong's largest remainder system also encourages the multiplication of political parties and nonpartisan candidates. The vote share of the largest party Democratic Party dropped significantly, from 43 per cent in 1998 to 29 per cent in 2000, to 21 per cent in 2004, rising slightly to 20 per cent in 2008 and falling again to 14 per cent in 2012. As under the Hare quota largest remainder method the broad alliance wins little or no seat bonus, whereas much smaller lists win larger bonuses in the elections, politicians and potential allies are motivated to diverge rather than to coalesce. On the other hands, candidate with radical stand won seats starting from 2004, which expanded the exposure of radical stand among Hong Kong general public. The adoption of the Hare quota system by the Beijing government on the eve of the transfer of sovereignty of Hong Kong was seen as the measure to curb the dominance of the pro democracy camp who dominated in the 1995 elections with single member district (SMD) plurality system, winning 17 of the 20 directly elected seats. Lau Siu kai, political scientist who served as the convenor of the Subgroup on Electoral Methods for the First Legislature (SEMFL) appointed by National People's Congress explained the reason behind the Beijing installation of the Hare quota largest remainder method:

The Communist regime realized full well that the appearance of political parties was inevitable whenever there were elections, particularly popular elections. It nevertheless did not want to see the rise of anti Communist political parties in Hong Kong. Nor could China tolerate the domination of the legislature by a powerful political party, which then could use the veto powers at the legislature's disposal to 'blackmail' the executive or to bring about stalemate between the executive and legislative branches In devising the electoral arrangements for the first legislature of the HKSAR, therefore, China strove to impede the development of local political parties, particularly those with pro democratic and anti Communist inclinations. By installing the single non transferable vote (SNTV) system, Beijing ensured the pro Beijing politicians who received only roughly 40 per cent of the support and were defeated by the pro democratic candidates in 1995 could return a corresponding number of seats in the legislature.