Кіріспе
Ағылшын феминист философы және жазушысы (1666–1731)
Мэри Астель (12 қараша 1666 – 11 мамыр 1731) – әйелдерге тең білім беру мүмкіндіктерін жақтаған ағылшын протофеминист жазушысы, философы және риторигі. Астель ең алдымен Англиядағы әйелдер құқығын қорғаушылардың бірі ретінде танымал, ал кейбір зерттеушілер оны «алғашқы ағылшын феминисті» деп санайды. Астельдің еңбектері, әсіресе «Ханымдарға арналған маңызды ұсыныс» және «Неке туралы ойлар» ерлер мен әйелдердің интеллектуалдық теңдігін қамтамасыз етуді дәлелдейді. Оның философиялық жазбалары білімді әйелдердің келешек ұрпақтарына, соның ішінде «Блюстокингс» деп аталатын әдеби топқа әсер еткен деп есептеледі. Астель ешқашан үйленбеген, оның жақын байланыстарының көп бөлігі әйелдермен болды. 1700 жылдардың басында ол қоғамдық өмірден шығып, қыздарға арналған қайырымдылық мектебін құру және басқаруға өзін арнады. Астель өзін дербес, қазіргі заманғы әйел ретінде қарастырды; ол өзінің жынысын еркектердің қанаушылығынан құтқару үшін нақты миссияны жүзеге асыруға белсенді болды. Астельдің феминистік ісіне қосқан үлесіне қарамастан, оны «алғашқы ағылшын феминисті» деп санау мәселесінде зерттеушілер арасында айқын пікір қақтығысы бар. Бұл келіспеушілік Астельдің зияткерлік ұстанымдарының қарама-қайшылығынан туындайды. Әйелдердің табиғи интеллектуалдық әлеуетіне сенуімен және зорлық-зомбылық көрсететін күйеулердің қауіптерін жан-жақты зерттеуімен қатар, Мэри Астель – бейкүнә Тори, консервативті памфлетші және пассивті мойынсұну доктринасын қолдаушы болды. Оның хаттарының тек төрт ғана данасы сақталған, себебі олар сол кездегі маңызды тұлғаларға жазылған. Биографияны зерттеу кезінде Перри одан көп хаттар мен қолжазба фрагменттерін тапты, бірақ егер Астельтің бүкіл мүлікті мұраға алуға шамасы бар бай аристократтарға хат жазбаса, оның өмірі туралы ақпараттың көп бөлігі жоғалып кетер еді. Мэри Астель 1666 жылдың 12 қарашасында Ньюкасл-апон-Тайнда Питер мен Мэри (Эррингтон) Астель отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасының тағы екі баласы болды: нәресте кезінде қайтыс болған Уильям және оның кіші інісі Питер. Ол Ньюкасл қаласындағы Сент-Джон шіркеуінде крещениеден өтті. Оның отбасы жоғарғы орта тапқа жатты және оның балалық шағының көп бөлігі Ньюкасл қаласында өтті. Оның әкесі көмір саудагері, Ньюкасл-апон-Тайндағы Хостмендердің кеңсе қызметкері, консервативті роялист-англикан және Англия шіркеуінен алкоголизм салдарынан шеттетілген бұрынғы дін қызметкері болды. Шіркеуден шеттетілгеніне қарамастан, ол Аристотель, Платон және Пифагор сияқты философтардың ілімдеріне негізделген Кембридждегі философиялық мектеппен байланысты болды. Оның әкесі 12 жасында қайтыс болды, бірақ Джошуа Рейнольдстың Венадағы Кунстхисторишес музейіндегі жас әйелдің портретіне жасаған эскизі (1760–65) Кристин Мейсон Сазерлендтің «Мэри Астельдің сөз өнері» (2005) кітабының мұқабасы ретінде пайдаланылды. 1688 жылы анасы мен әпкесі қайтыс болғаннан кейін Астель Лондонның Челси қаласына көшіп, Леди Мэри Чадли, Элизабет Томас, Джудит Дрейк, Элизабет Элстоб және Леди Мэри Вортли Монтегю сияқты әдеби және ықпалды әйелдер тобымен танысты. Олар оның еңбектерін дамытуға және жариялауға көмектесті, сондай-ақ бұрын Кентербери архиепископы болған Уильям Санкрофт та көмектесті. Джеймс II-ге берген антына адал болуға тырысқан ол, 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін Уильям III-ке адалдық ант беруден бас тартты және қазы емес болып қалды. Ол қаржылай қолдау көрсетіп, оның болашақ баспагерімен таныстырды; Астель кейін оған өлеңдер жинағын арнады. Осы кезеңде Астель Франциядағы монастырда біраз уақыт өткен болуы мүмкін, онда ол әйелдердің білім алуы және тәуелсіздігі туралы идеялармен танысты. Англияға оралғаннан кейін Астель «Блюстокингс» деп аталатын зиялы әйелдер тобының құрметті мүшесі болды. Оның осы топқа қашан кіргені нақты белгісіз, бірақ ол 1690 жылдардың басында кірген деп есептеледі. Блюстокингс әдебиет, ғылым және философияны талқылау үшін жиналатын, олардың пікірталастары көбінесе әйелдердің білім алуы және теңдігіне қатысты мәселелерге арналған. Астельдің осы әңгімелерге қатысуы оның кейінгі жұмысына әсер етті. 1700 жылы Астель «Неке туралы ойлар» атты еңбегін жариялады. Ол 1700 жылдардағы Англиядағы неке институтының философиялық негіздерін сынап, әйелдерді асығыс немесе ойсыз шешім қабылдаудың қауіптері туралы ескертеді. Мазарин герцогинясы «жаман білім мен теңсіз некенің қауіптерінің» мысалы ретінде келтіріледі. Астель білім алу әйелдерге дұрыс неке таңдауға және некедегі қиындықтарды жеңуге көмектеседі деп санайды: «Оған мықты акыл, шынайы христиандық және салмақты мінез-құлық, ең жақсы білім берудің барлық көмегі қажет, және осындай сынаққа баруға белсенділік танытқанда өзінің беріктігіне және ізгілігіне сенімді болуы керек». Астель интеллект, мінез және материалдық жағдайдың айырмашылығы қайғыға әкелуі мүмкін екенін ескертеді және неке ұзаққа созылатын достыққа негізделгені жөн деп ұсынады, емес, қысқа мерзімді құштарлыққа. Әйел «жақсы түсінік, ізгі сана және басқа жағынан мүмкіндігінше теңдік» іздеуі керек. Астель «Неке туралы ойлар» еңбегінің үшінші басылымында сынға жауап ретінде осы тақырыпты кеңейтті.
After the death of her mother and aunt in 1688, Astell moved to Chelsea, London, where she became acquainted with a circle of literary and influential women, including Lady Mary Chudleigh, Elizabeth Thomas, Judith Drake, Elizabeth Elstob, and Lady Mary Wortley Montagu. These helped develop and publish her work, as did William Sancroft, previously Archbishop of Canterbury. Believing himself bound by his previous oath to James II, he refused to swear allegiance to William III after the 1688 Glorious Revolution and became a Nonjuror. He provided financial support and an introduction to her future publisher; Astell later dedicated a collection of poetry to him. During this time, it is believed that Astell may have spent some time at a convent in France, where she was exposed to ideas about women's education and independence. Upon her return to England, Astell became a valued member of the group of intellectual women known as the Bluestockings. The exact date of her entry into the circle is not known, but it is believed to have been in the early 1690s. The bluestockings gathered to discuss literature, science, and philosophy, and their discussions often centred on issues related to women's education and equality. Astell's participation in these conversations influenced her later work. In 1700, Astell published Some Reflections upon Marriage. She critiques the philosophical underpinnings of the institution of marriage in 1700s England, warning women of the dangers of a hasty or ill considered choice. The Duchess of Mazarin is used as an example of "the dangers of an ill Education and unequal Marriage". Astell argues that education will help women to make better matrimonial choices and meet the challenges of the married state: "She has need of a strong Reason, of a truly Christian and well temper'd Spirit, of all the Assistance the best Education can give her, and ought to have some good assurance of her own Firmness and Vertue, who ventures on such a Trial". Astell warns that disparity in intelligence, character, and fortune may lead to misery, and recommends that marriage be based on lasting friendship rather than short lived attraction. A woman should look for "a good Understanding, a Vertuous Mind, and in all other respects let there be as much equality as may be." Astell expanded on this theme in response to critics in the third edition of Some Reflections upon Marriage.
Достық
Астельдің 18 ғасырдағы әйелдер достығы туралы идеяларына қосқан маңызды үлестерінің бірі – одақ құрудың саяси қажеттіліктерімен байланысты. Жаклин Броуд Астельдің достық байланысын аристотельдік сипатта көбірек қарастырады, онда одақтар ізгілік пен өзара сыйластық үшін құрылады. Дегенмен, Нэнси Кендрик Бродтың бұл пікірімен келіспейді. Ол Астельдің «достық теориясы Аристотельге қарсы бағытталған» деп санайды. Астель Аристотельдің ізгілік достығын қабылдағанымен, Кендрик Астельдің «әдепті достарды тек өзара сыйластық үшін емес, олардың мәні үшін жақсы көретіндер ретінде қарастырғанын» айтады. Аристотельден өзгеше, Астель шынайы ізгілік достықтың Құдайдың рухани табиғатынан туатынын, соның нәтижесінде рухани достыққа айналатынын мәлімдейді. Бұдан әрі, Аристотельден айырмашылығы, Астель достықтағы махаббаттың жауларға да таралатынын көрсетеді, себебі Құдайдың махаббаты бүкіл адамзатты қамтиды.
Әйелдерге арналған білім беру
Астель ешқашан ресми білім алмағандықтан, әйелдер тек басқа әйелдермен қоғамнан алыста отырып, рухани ортада білім алуы керек деп сенді. Ол әлемнің еркек үстемдігіне байланысты бұзылғандықтан, әйелдер еркектердің ықпалынан азат білім алуы керек деп санады. Ол өзінің алғашқы ұсынысында әйелдер үшін мектеп құруды ұсынғанмен, оның өмірінде ешқашан құрылуын көрмеді. Астель әйелдердің ерлерге тең білім алуы керек екенін және қаласа үйленбеуге құқылы екенін мәлімдеді. Егер үйленсе, күйеулеріне бағынулары тиіс. Астель әйелдерді білім берудің маңыздылығына сенді және олардың интеллектуалды дамуын жақтады. Оның еңбектерінде, әсіресе "Ханымдарға арналған маңызды ұсыныс" атты еңбегінде, әйелдер үшін арнайы білім беру мекемелерін құруды қолдады. Астель әйелдердің әлеуметтік және интеллектуалды тәуелсіздікке жетуі үшін білімнің маңызды екенін мойындады, бұл оларға патриархалды қоғамның шектеулерінен босануға мүмкіндік береді. Астель әйелдердің еркектерге қарағанда ақыл-ойы төмен екендігі туралы қалыптасқан пікірге қарсы шықты. Ол әйелдердің ерлер сияқты туа біткен интеллектуалды әлеуетке ие екенін және олардың білім мен оқу мүмкіндіктеріне қол жеткізу құқығын қорғады. Астель некеге қатысты қазіргі жағдайдың, адам баласының, әсіресе еркектердің моральдық кемшіліктеріне байланысты, Құдай орнатқан қасиетті институт ретінде бастапқы қасиеттілігінен алыс екенін айтады. Үйде мойынсұну мен бағынуды қабылдауға күмән келтіре отырып, бірақ мемлекетте емес, Астель виг оппоненттеріне ирониялық қарсылық тудырады. Осының салдарынан Астель виг теоретиктері саяси көшбасшыларына пассивті бағынуды көрсетуі керек деген қорытындыға келді. Джордж Баллард, Астельдің XVIII ғасырдағы өмірбаянын жазған, ол ешқашан үйленбесе де, оған көрнекті дін қызметкері ұсыныс жасаған, бірақ неке келіссөздері бұзылып, Астель көңілі қалған. Ол христиан және ислам діндерінің арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін айтты. "Христиан діні" кітабының 2 және 3-бөлімдерінде "Құдайға борыш" және "Қоңсыға борыш" тақырыптарына тоқталып, Астель барлық адамдардың "бір туысқан" екенін және күнәлі мақтаныш бізді басқаларды "басқа түрдің жаратылыстары" ретінде қарауға итермелейтінін айтады. Бұл ой оның иерархиялық айырмашылықтардың негізгі сипатына сенуімен қатар, ол Құдайдың істерінің "бірдей дәрежеде кемелділікке ие емес" екенін түсіндіреді. Оның консервативті саясаты мен ағылшын патриотизмі оны "кейбір кінәсіз адамдардың үкіметтің ұлылығынан гөрі зардап шегуі жақсырақ, және осылайша құдайлық билік бұзылмауы керек" деп ойлауға итерді. Егер оны ашық түрде жасай алмаса, олар үшін жазаны қабылдағандары жөн. Астель патшаның диктаторлық билігі болса да, саяси бағыныстар монархқа қарсы шығуға құқылы емес деп дәлелдеді. Локк Астельдің табиғи заң және қарсылық құқығы туралы көзқарастарын 1690 жылы жарияланған "Бірінші трактат" еңбегінде сынға алды. Астель Локк өзін-өзі сақтауды негізгі құқық деп санайтынын, бірақ ол тек өлмейтін жанды сақтауды қамтиды деп мәлімдеді. Сондықтан, адамдарға тек табиғи заңға сәйкес, өздерінің жандарын соттан аман алып қалуды қамтамасыз ететін іс-әрекеттерге ғана рұқсат етіледі.
Жұмыстардың тізімі
Әйелдерге олардың шынайы және ең үлкен мүдделерін ілгерілету үшін маңызды ұсыныс. Өз жынысының сүйіктісі. 1694, 1695, 1696, 1697 (екі басылым), 1701, 1703 Неке туралы кейбір ойлар, Мазарин герцогы мен герцогинясының ісіне орай туған; Бұл да қарастырылған. Лондон: Джон Натт үшін басылған, Стейшнерлер залының жанында, 1700, 1700. Сондай-ақ: 1703, 1706, 1730 (екі басылым) Диссиденттермен және олардың демеушілерімен әділ қарым-қатынас. Мырза Л – – – й жазбасы емес, сондай-ақ кез келген жанкешті якобит, руханияткер немесе мирян емес; бірақ патшайымға өте адал және орташалық көзқарастағы адам. 1704 Патшалықтағы көтеріліс пен азаматтық соғыстың себептерін зерттеу: Доктор Кеннеттің 31 қаңтар 1703/4 жылғы уағызын қарастыру арқылы. Сондай-ақ, "Шехидтің ақталуы". 1704 Ең дана адамдардың мінез-құлқы. Автордың достары қайта басып шығарды және жариялады. 1704 Шектеудің шын мәнісі: немесе, "Шектеу – қасиет пе, әлде кездейсоқ конформист екіжүзділік айыптамасынан тазалана ма?" атты жаңа памфлетке шолу. Бұл негіздеме одан әрі қарастырылды. 1704 Әйелдерге жасалған ұсыныстың авторы мен Джон Норрис мырза арасындағы Құдайға деген махаббат туралы хаттар: Оның соңғы сөзі, махаббаттың басқа барлық сезімдерден бөлек және толық болуы керек екенін көрсетеді, одан әрі түсіндіріліп, негізделген. Ж. Норис жариялады, Сарум маңындағы Бемертоннің пасторы, М.А. Авторлар түзеткен, кейбір қосымшалар енгізілген екінші басылым. 1705, 1730 Англия шіркеуінің қызы тұрғысынан христиан діні. 1705, 1717, 1730 Бартоломей жәрмеңкесі: немесе одан кейін іздеу: онда құлшыныс туралы хатқа лайықты құрмет көрсетіледі, менің Лордым ***. Мистер Воттонның жазбасы. 1709 Ақылды іздеу: Шэфтсбери графының марқұм құлшыныс туралы хатындағы және басқа да дінсіз жазушылардың ойсыз пікірлері мен құрметсіздіктеріне толық жауап беріліп, әділ түрде әшкереленді. 1722 (Айтылған) Әйелдер жынысын қорғау туралы эссе. Онда педант, землевладелец, сәулетші, виртуоз, ақын, қалалық сыншы және т.б. сипаттамалары бар. Әйелге арналған хат түрінде жазылған. Әйел жазған. 1696 (екі басылым), 1697 (Айтылған) Неке, махаббаттағы қиындықтар, ауру, өлім, адалдық және достық туралы алты таныс эссе, әйел жазған. 1696
Some Reflections Upon Marriage, Occasioned by the Duke and Dutchess of Mazarine's Case; Which is Also Considered. London: Printed for John Nutt, near Stationers Hall, 1700 1700, Also: 1703, 1706, 1730 (two editions)
A Fair Way with Dissenters and their Patrons. Not writ by Mr. L – – – y, or any other Furious Jacobite, whether Clergyman or Layman; but by a very Moderate Person and Dutiful Subject to the Queen. 1704
An Impartial Enquiry into the Causes of Rebellion and Civil War in this Kingdom: In an examination of Dr. Kennett’s sermon, 31 Jan. 1703/4. And Vindication of the Royal Martyr. 1704
The Character of the Wisest Men. Re printed and published by the Author’s Friends. 1704
Moderation Truly Stated: or, a review of a late pamphlet, entitul’d Moderation a virtue, or the occasional conformist justify’d from the imputation of hypocricy. Wherein this justification is further consider’d, 1704
Letters concerning the love of God, between the author of the proposal to the ladies and Mr. John Norris: Wherein his late Discourse, shewing, That it ought to be intire and exclusive of all other Loves, is further Cleared and Justified. Published by J. Noris, M. A. Rector of Bemerton near Sarum. The second edition, corrected by the authors, with some few things added. 1705, 1730
The Christian religion, as profess’d by a daughter of the Church of England. 1705, 1717, 1730
Bart’lemy Fair: or an enquiry after with: in which due respect is had to a letter concerning enthusiasm, to my Lord ***. By Mr. Wotton. 1709
An enquiry after wit: wherein the trifling arguing and impious raillery of the late Earl of Shaftesbury, in his Letter concerning enthusiasm, and other profane writers, are fully answer’d and justly exposed. 1722
(Attributed) An essay in defence of the female sex. In which are incerted the characters of a pedant, a squire, a beau, a virtuoso, a poetaster, a city critick, &c. In a letter to a lady. Written by a lady. 1696 (two editions), 1697
(Attributed) Six familiar essays upon marriage, crosses in love, sickness, death, loyalty, and friendship, written by a lady. 1696
Мұра
Астельдің маңызды жеке кітапханасы болды, ол XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында өзі жариялаған автор болған әйелге тиесілі кітап жинағының сирек кездесетін мысалы еді. Оның кітаптарын титулдық бетке жазылған атымен және көптеген түсініктемелерімен тануға болады. Астельдің білім берудегі әйелдер туралы ойлары кейінгі феминистік қозғалыстардың негізін қалады, себебі олар әлеуметтік нормаларға қарсы шығып, әйелдер үшін білім беру мүмкіндіктерін жақсартуға жол ашты. Оның еңбектері қазіргі кезде гендерлік теңдік және әйелдерді күштендіруде білімнің маңыздылығы туралы пікірталастарға әсер етеді. Мэри Астельдің әйелдер білімі туралы жаңаша ойлары оның феминист философ және әйелдер құқығын қорғаушы ретіндегі мәңгілік мұрасының куәсі болып табылады. 2021 жылы Кэтрин Сазерленд, кітапханашының орынбасары, Кембридж қаласындағы Магдалина колледжінің ескі кітапханасында Астельдің 47 кітабы мен кітапшасынан тұратын жинағын тапты, олардың көптегенінде оның түсініктемелері бар. Бұл жазбалар оның сол заманғы табиғат философиясы әдебиетімен және дискурсымен қаншалықты байланысты болғанын алғаш рет көрсетті. Басқа да жинақтар Ұлыбритания кітапханасында және Нортгемптоншир архивінде сақталады. Мэри Астель академиясы (бұрынғы Линхоуп түзету мекемесі) Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Линхоуп-роудта орналасқан және оның құрметіне аталған. Германияның Бремен қаласында да Мэри Астель көшесі бар.