Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы Испания империясының колониялық мемлекеті (1776–1825)

Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі (lang es немесе lang es), «Күміс өзені» деген мағынаны білдіреді, кейбір ғылыми еңбектерде «Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі» деп те аталады. Оңтүстік Америкадағы соңғы құрылған және Америкадағы Испания империясының вице-корольдіктерінің арасында ең аз өмір сүргені болды. «Provincias del Río de la Plata» атауы 1810 жылы Кадис кортесінде Рио-де-ла-Плата вице-корольдігін белгілеу үшін ресми түрде қабылданды. Вице-корольдік 1776 жылы Перу вице-корольдігінің бұрынғы бірнеше тәуелділіктерінен құрылды, олар негізінен Рио-де-ла-Плата бассейніне, шамамен қазіргі Аргентина, Чили, Боливия, Парагвай және Уругвай аумақтарын қамтыды, Атлант мұхитының жағалауынан ішкі аймаққа дейін созылды. Испан Гвинеясы (қазіргі Экваторлық Гвинея) колониясы әкімшілік тұрғыдан Рио-де-ла-Плата вице-корольдігіне бағынды. Атлант мұхитына құятын Рио-де-ла-Плата сағасының батыс жағасында орналасқан Буэнос-Айрес, португалдық Колония-дель-Сакраменто бекінісінің қарама-қарсысында, астана ретінде таңдалды. Көбінесе Бурбон реформаларының бірі саналатын бұл вице-корольдіктің құрылуы коммерциялық себептермен (Буэнос-Айрес сол кезде заңсыз сауданың ірі орталығы болды), сондай-ақ аймақтағы бәсекелес шетелдік державалардың күшейіп бара жатқан қызығушылығынан туындаған қауіпсіздік мәселелерімен байланысты болды. Испания королі өз аумағын Ұлыбритания мен Португалия патшалығынан қорғауды қалады. Бірақ бұл ағартушылық реформалар колониялардың талаптарын басу үшін кері нәтиже берді немесе тым кеш болды. Бұл вице-корольдіктің тарихы бойында ішкі наразылық пен саяси тұрақсыздық күшейді. 1780 және 1782 жылдар аралығында Тупак Амару II көтерілісі Перудің жоғарғы таулы аймақтарында зорлық-зомбылыққа толы аймаралық көтеріліске әкеп соқты, бұл метистер мен жергілікті халықтың отаршылдық билікке деген үлкен наразылығын көрсетті. Жиырма бес жылдан кейін криолдар, испан тегіндегі жергілікті халық, Буэнос-Айрес пен Монтевидеоға жасалған екі британдық шабуылдан сәтті қорғанысты. Бұл испан әскері көмектесе алмайтын кезде олардың тәуелсіздік сезімін және күшін арттырды. 1809 жылы криол элитасы Ла-Пас және Чукисакада отаршылдық билікке қарсы көтеріліс ұйымдастырып, революциялық үкіметтер немесе хунталар құрды. Бұл көтеріліс қысқа ғана болғанымен, егемендікті халыққа қайтару жергілікті үкіметтердің заңдылығына теориялық негіз берді (Испанияда заңды король болмаған кезде). Бұл оқиғалар 1810 жылғы мамыр революциясына шешуші әсер етіп, Буэнос-Айресте вице-король Сиснеростың қызметтен алынуына әкеп соқты. «Provincias del Río de la Plata» атауы 1810 жылы Кадис кортесінде вице-корольдікті белгілеу үшін ресми түрде қабылданды.

Шығуы мен жаратылуы

1680 жылы Рио-де-Жанейроның португал губернаторы Мануэль Лобо Колония департаментін құрып, Colónia do Sacramento-ны негіздеді. Форт қазіргі Уругвайдың жағалауында орналасқан және департаменттің астанасы ретінде дамыды. Лобоның басты мақсаты – 1494 жылғы Тордесильяс шартымен белгіленген, Америкадағы ықпал аймақтарының шегінен тыс Бразилияның португалдық кеңеюін қамтамасыз ету еді. 1580 жылдан 1640 жылға дейін Испания Португалияны және Америкадағы оның барлық территорияларын бақылап тұрды. 1681 жылы Жозе де Гарро шабуыл жасап, жаңа бекіністі Испания үшін тартып алды. 1681 жылдың 7 мамырында Лиссабонның алдын ала келісімі бойынша ол Португалияға қайтарылды. Перу вице-корольдігі барлық сауданың Тынық мұхитындағы Лима порты арқылы жүзеге асырылуын талап етті. Бұл саясат Буэнос-Айрестің Атлантикалық порты ретіндегі әлеуетін дамытуға кедерілді, тауарлар мен жүктің екі бағытта тасымалдану уақытын ұзартты. Осының салдарынан шығыс аймақта, әсіресе Асунсьон, Буэнос-Айрес және Монтевидеода контрабанда кеңінен таралды. Осы жағдайларға байланысты вице-король Мануэль де Амат и Юньент 1776 жылдың тамызында Рио-де-ла-Платаның бұрынғы губернаторы Педро Антонио де Севаллоске жаңа вице-корольдік құру туралы жарлық шығарды. Лима элитасы бұл шешімге қарсылық көрсетті, бірақ ол күшіне енгізілді. Чилидің генерал-капитандығының кабельдосы корольден жаңа вице-корольдікке кірмеуді сұрады, және ол қабылданды. Куйо аймағы, оның орталық қаласы Мендоса, Чилидің генерал-капитандығынан бөлінді. Сантьягодағы басшылар бұл әрекетке наразылық білдірді, өйткені Куйо аймағын бастапқыда Чилиден келген испан отарлаушылары қоныстандырған еді. Португалия премьер-министрі, Помбаль маркизі, жеті жылдық соғыста Франция жеңілгеннен кейін Париж шартында (1763) испандықтарға берілген территорияны басып алуға шақырды. Король Карл III тиімді жағдайларға жылдам ден қойды: Франция шартының кепілі ретінде одақтас болуға міндетті болды, ал Ұлыбритания Солтүстік Америкадағы Он үш колониядағы төңкеріс салдарынан өзінің отаршылдық мәселелеріне байланысты Португалия мен Испания арасындағы дауларда бейтараптық сақтады. Педро де Севаллос үш күндік қоршаудан кейін Колония-дель-Сакраменто мен Санта-Катарина аралдарын басып алды, Сан-Ильдефонсоның бірінші шартын қол жеткізді. Осымен португалдар Рио-де-ла-Платадан бас тартып, Банда-Ориенталды Испанияға қайтарды. Қарсылығында Испания оларға Рио-Гранде-ду-Сул аймағын берді, оны олар Бразилия ретінде дамытты. Севаллос осы сәтте әскери әрекеттерін тоқтатып, үкіметтік жұмыстарға кірісті, бірақ көп ұзамай оның орнын Хуан Хосе Вертис и Сальседо басты. Вице-корольдікке зығыр мен қымыздың жергілікті өндірісін экспорттық өнім ретінде дамыту міндеті жүктелді, осы арқылы Бурбондар қолдау көрсетуге тырысқан испан мата өнеркәсібіне шикізат жеткізілуі керек еді. 1778–1788 жылдар аралығында Испания мен испандық Америка арасындағы сауда шамамен 700%-ға өсті.

Құлдырау

XIX ғасырда Буэнос-Айрес өзін-өзі қамтамасыз етуге бет бұрды, жылына шамамен 600 000 бас ірі қара мал өндірді (оның шамамен төрттен бірі жергілікті тұтынуға жұмсалды). Аймақ қарқынды дамыды. Бірақ Ұлыбританиямен болған соғыстар аймақтың экономикасына зор үзіліс келтірді, себебі теңіз жолдары дерлік тоқтап қалды. Жоғарғы Перу аймағы Рио-де-ла-Плата сағасын басқару мен қорғауға қаржылық қолдау көрсетуді жалғастыруға наразылық білдіре бастады; ол негізгі қолдау көзі болғанмен, Potosí-дегі күміс өндірісі азайып бара жатты. Вице-корольдіктің алғашқы жылдарында шығындардың шамамен 75 пайызы солтүстіктен түскен түсімдер есебінен жабылған. Алто-Плата (қазіргі Парагвайдың көп бөлігі) Буэнос-Айрес әкімшілігімен, әсіресе экспортқа монополия сақтау мәселесінде келіспеушіліктер тудырды. Испания үкіметі континенттегі Наполеон соғыстарымен алаңдады, ал жеңіліске ұшырағаннан кейін Наполеон өзінің інісі Жозефті Испания тағына отырғызды. 1805 жылы Испания 1795 жылғы одақтастық шарты бойынша Францияға көмектесуге міндетті болды және Трафальгар шайқасында британдықтарға флотты жоғалтты. Испания премьер-министрі вице-корольдікке британдық шабуылдың мүмкіндігі туралы ескертіп, Буэнос-Айрес қаласына қолдау көрсетуге шамасы келмейтінін мәлімдеді. 1806 жылдың 27 маусымында полковник Уильям Карр Бересфорд басқаратын 1500 шамасындағы британдық әскер Буэнос-Айреске сәтті шабуыл жасады. Вице-король Рафаэль де Собремонте Кордоваға қашып кетті. Британдық әскерлер 1806 жылдың желтоқсанында Сантьяго де Линьерс басқаратын Монтевидеодан келген отаршылдардың күштерімен кері тарттырылды. 1807 жылдың ақпан айында генерал сэр Сэмюэл Аухмути басқаратын 8000-ге жуық британдық күштер қатал шайқастан кейін Монтевидеоны басып алды. Мамыр айында генерал-лейтенант Джон Уайтлок бас қолбасшы ретінде келді және 1807 жылдың 5 шілдесінде Буэнос-Айреске шабуыл жасады. Өзінің күштерінің жартысынан астамын жоғалтқаннан кейін (қаза тапқандар мен тұтқындар) Уайтлок атысты тоқтату туралы келісімге қол қойып, Ұлыбританияға қайтып кетті. Испаниядан қолдаудың болмауы және жергілікті күштердің әлемдік державаны жеңгені криол буржуазиясының сенімін арттырып, тәуелсіздікке ұмтылысын күшейтті. 1814 жылға қарай Аргентина шамамен төрт жылдан бері өзін-өзі басқарып келді, ал Парагвай тәуелсіздігін жариялаған еді. Вице-корольдік екі жылдық қоршаудан кейін көтерілісші әскерлер Монтевидеоға кірген кезде жергілікті деңгейде таратылды. Соғыс Жоғарғы Перуде 1825 жылға дейін жалғасты.

Үкімет

Рио-де-ла-Платаның вице-корольдігі 1776 жылы Испания королі Карл III құрды. Испанияның колониясы болғанымен, Рио-де-ла-Плата техникалық тұрғыдан Испания королінің жеке меншігі саналды. Бұл Еуропалық Испанияға да, оның теңіз арқылы билеген аумақтарына да өз заңдарын және ережелерін қабылдауға мүмкіндік берді.

Вице-корольдер тізімі

Испания королі өзінің атынан Испанияның вице-корольдіктерін басқару үшін вице-корольдерді тағайындады. Бастапқыда олардың мерзімі белгіленбеген және өмір бойы созылуы мүмкін еді. Кейіннен ол үш жылдан бес жылға дейін мерзім белгіледі. Испания мен Оңтүстік Америка арасындағы қашықтыққа байланысты және кемеде жүру көлік құралының басты түрі болғандықтан, вице-корольді тағайындау мен вице-корольдің билікті тиімді қабылдауы арасында ұзақ кешігулер болды. Сонымен қатар, Король пен вице-корольдік арасындағы тұрақты байланыс та кешіктірілді. Вице-корольдіктер едәуір тәуелсіздікпен және өз-өзіне сеніммен жұмыс істеуге мәжбүр болды. #PictureNameTermDesignationNotes 1 Педро Антонио де Севаллос 15 қазан 1777 – 26 маусым 1778 1 тамыз 1776 Испанияның Карл III тағайындады 2 Хуан Хосе де Вертис и Сальседо 26 маусым 1778 – 7 наурыз 1784 27 қазан 1777 Испанияның Карл III тағайындады; отставкаға кетті 3 Николас дель Кампо 7 наурыз 1784 – 4 желтоқсан 1789 13 тамыз 1783 Испанияның Карл III тағайындады 4 Николас Антонио де Арредондо 4 желтоқсан 1789 – 16 наурыз 1795 21 наурыз 1789 Испанияның Карл IV тағайындады, отставкаға кетті 5 Педро Мело де Португалия 16 наурыз 1795 – 15 сәуір 1797 5 ақпан 1794 Испанияның Карл IV тағайындады, Буэнос-Айрес аудиенциясында қайтыс болды 15 сәуір 1797 – 2 мамыр 1797 Жаңа вице-король Антонио Олагуэрдің келуіне дейін уақытша үкімет 6 мамыр 1797 – 14 мамыр 1799 Ол өкіметтік кезеңінде Рио-де-ла-Плата аймағында британдық және португалдық күштердің болуымен, сондай-ақ француз революциясынан шабыттанған жаңа төңкеріс сезімімен күресуге мәжбүр болды. Вице-корольдіктің коммерциялық қызметін ынталандыру үшін Буэнос-Айрес портын шетелдік саудаға ашты. 7 Габриэль де Авилес, 2-ші маркиз Авилес 14 наурыз 1799 – 20 мамыр 1801 25 қазан 1797 8 Хоакин дель Пино и Розас 20 мамыр 1801 – 11 сәуір 1804 14 шілде 1800 Испания королі Карл IV тағайындады, қызметте қайтыс болды 9 Рафаэль де Собремонте 24 сәуір 1804 – 10 ақпан 1807 10 қараша 1804 Рио-де-ла-Платадағы британдық шабуылдар кезінде Буэнос-Айрес пен Монтевидео қысқа мерзімге британдық билікке түсті. 1806 жылдың 14 тамызында ашық кабельдо арқылы Собремонте Монтевидеоға көшіріліп, Сантьяго де Линьеске әскери билікті, ал аудиенцияға басқарудың қалған салаларын тапсыруға мәжбүр болды. Ол Линьес уақытша вице-король болып сайланған әскери соттың шешімімен вице-король ретінде толықтай алынып тасталды. 10 Сантьяго де Линьерс 10 ақпан 1807 – 30 маусым 1809 Уақытша вице-король, Испания королі Карл IV растады, Севилья хунтасымен алмастырылды. 11 Балтасар Идальго де Чиснерос 15 шілде 1809 – 25 мамыр 1810 11 ақпан 1809 Севилья хунтасы тағайындады, мамыр революциясымен қызметінен шығарылды, оның орнына Primera Junta. 12 Франсиско Хавьер де Элио 19 қаңтар 1811 – 1812 жылғы қаңтар 31 тамыз 1810 Монтевидео губернаторы, өзін "вице-король" деп жариялады, саяси басшы Кадис кортесімен бекітілді, ол Монтевидеоны вице-корольдіктің жаңа астанасы деп жариялады және Буэнос-Айрес бүлікші қала деп жариялады. 13 Педро Антонио Оланета 27 мамыр 1825 1825 жылы мамыр айында Испания королі Фердинанд VII Педро Антонио де Оланетаны Рио-де-ла-Платаның вице-королі етіп тағайындады, ол үш ай бұрын Тумусла шайқасында (Жоғарғы Перу) қайтыс болғанын білмеді.