Кіріспе

Уайтемата порты – Жаңа Зеландияның Окленд қаласына теңіз жолымен басты кіреберіс. Осы себепті, қаламен іргелес екі порттың бірі болғанына қарамастан, ол көбінесе Окленд порты деп аталады. Порт Окленд мойынының солтүстік және шығыс жағалауларын құрайды және Окленд порт көпірі оны кесіп өтеді. Қаланың оңтүстігінде Манукау портының шалшық суларымен шектеседі. 15 км² ауданымен, ол қаланың басты портын және Окленд жағалауын Хаураки шығанағымен және Тынық мұхитымен байланыстырады. Оклендтің Солтүстік жағалауы, Рангитото және Вайхеке аралдары Тынық мұхитының дауылдарынан қорғайды.

Этимология

Маорилердің ең көне атауы – Те Уханга-нуи о Тои (Тойдың үлкен шығанағы), ол ерте маори саяхатшысы Тоидің құрметіне аталған. Уайтематаның кең таралған аудармасы – "Обсидиан сулары", ол обсидиан тасына (мата) сілтеме жасайды. Осыдан туындаған тағы бір кең таралған аударма – "Жарқыраған сулар", себебі шығанақтың сулары жанартаулық шыны обсидиан сияқты жылтыраған деседі. Дегенмен, бұл дұрыс емес, өйткені тіл білімі тұрғысынан Уайтемата осылай аударылмайды.

География

Хаураки шығанағының бір саласы болып табылады, ол Рангитото арнасының соңынан батысқа қарай он сегіз шақырымға созылады. Оның кіреберісі оңтүстікте Солтүстік Бас және Бастион нүктесі арасында орналасқан. Порттың батыс ұштары солтүстік-батыста Уэнуапайдан асып, батыста Те Ататұ түбегіне дейін созылады, сондай-ақ оңтүстік-батыста Ухау өзені деп аталатын сағалық саласын құрайды. Порттың солтүстік жағалауын Солтүстік жағалау құрайды. Жағалауға ең жақын орналасқан Солтүстік жағалаудағы елді мекендер: Биркенхед, Норткотт және Девонпорт (батыстан шығысқа қарай). Порттың оңтүстік жағында Окленд қаласының орталық бөлігі және Окленд жағажайы, сондай-ақ Мишн-Бей, Парнелл, Херн-Бей және Пойнт-Шевалиер (шығыстан батысқа қарай) сияқты жағалау маңындағы елді мекендер орналасқан. Соңғысы портқа қарай созылған қысқа үшбұрышты түбекте орналасқан. Порт ең тар жерінде Окленд порты көпірімен кесіледі. Көпірдің оңтүстік жағында Вестхейвен маринасы, Фриманс шығанағы және Виадукт бассейні орналасқан. Олардан шығысқа қарай, порттың кіреберісіне жақын Окленд порты жатыр. Порт ішінде басқа да кемежайлар мен порттар бар, олардың ішінде Девонпорт әскери-теңіз базасы, Біркенхедтегі Каури Пойнт қару-жарақ қоймасы және Челси қант зауытының кемежайы бар. Бәрі де кемелерді қабылдауға қабілетті. Біркенхед, Бич-Хейвен, Норткотт, Девонпорт және Вест-Харбор Окленд қаласының орталық бөлігіне жолаушылар паромдарымен қызмет көрсетеді.

Геология

Кемежай – бұл Уайтемата тобына жататын миоцендік теңіз шөгінділері арқылы қазылған, су астында қалған аңғарлар жүйесі. Окленд вулкандық алаңындағы соңғы жанартаулық белсенділік жағалауды да қалыптастырды, ең айқын түрде Девонпорт және Меола рифінде (кемежайды жартылай жабатын лава ағыны), сондай-ақ Оракей ойпаты мен батыс Шоал шығанағындағы жарылыс кратерлерінде. Соңғы екі миллион жыл ішінде кемежай орманды өзен аңғары мен су басқан кемежай арасында алмасып отырды. Теңіз деңгейі төмен болған кезде, Милфордтан Шоал шығанағына құятын өзен болған. Бұл аңғар теңіз деңгейі көтерілгенде кемежайға екінші кіреберіс қызметін атқарды, бірақ Пупуке көлі жанартауы бұл жерді бітеп тастағанға дейін. Шамамен 17 000 жыл бұрын, соңғы мұз дәуірінде теңіз деңгейі айтарлықтай төмен болған кезде, өзен солтүстік-шығысқа қарай Ранитото арнасы бойымен ағып, Кавау аралының шығысында Махуранги өзенімен қосылған. Соның салдарынан өзен қазіргі Кіші Барьер аралы мен Үлкен Барьер аралы арасында солтүстік-шығысқа қарай ағып, ақырында Үлкен Барьер аралының солтүстігінде Тынық мұхитына құйған. Қазіргі жағалауға, әсіресе кемежайдың батысы мен солтүстігінде, тасымал өзендердің күшті әсері байқалады. Осы жағдайда мангрлармен қапталған лайлы жерлер гүлдейді, тұзды батпақтар да кең таралған. Геральд аралы мен Уотчмен аралы Вайохуа конфедерациясының қоныс еткен жерлері болған. Маорилердің аралықтағы бірнеше кемежай жолдары туралы идеяны дамыта отырып, Уайтемата мен Манукау кемежайларын байланыстыратын канал құру 1900 жылдардың басында қарастырылды. (Окленд және Манукау каналы туралы 1908 жылғы заң) арқылы билік органдарына канал үшін қажет деп танылған жеке меншік жерді алуға рұқсат берілді. Алайда, ешқандай маңызды жұмыс (немесе жерді алу) жүргізілмеді. Заң 2010 жылдың 1 қарашасында күшін жойды. 1982 жылы англикандық және католиктік шіркеулердің басшыларын қамтитын топ Уайтемата кемежайындағы рифке Исаның қола мүсінін, «Кемелердің Мәсіхі» деп аталатын ескерткішті орнатуды ұсынды. Алайда, басқа конфессиялардың христиан басшыларының қарсылығынан кейін жоба тоқтатылды.

Қалдық судың ластануы

Кемежайда жүзуге қолайлы көптеген жағажайлар болғанымен, бірнеше батыс қала маңындағы ескі үлгідегі "бірлескен кәріздер" жылына шамамен 52 күндік күшті жаңбыр кезінде ластанған сарқырама суларды кемежайға құйып жібереді. Бұл, танымал жағажайларда су таралғанша денсаулыққа қатысты ескертулердің жиі шығуына себеп болады. 2019 жылы басталып, 2024 жылға қарай аяқталуы күтілетін ірі жаңа жоба – "Орталық ұстағыш", осы сарқырама сулардың көлемін шамамен 80%-ға азайтуға бағытталған.