Кіріспе

Шотландияны ағылшындар басып алып, жаулап алды. Англо-шотланд соғысы (1650–1652), сондай-ақ Үшінші азаматтық соғыс деп белгілі, Англия, Шотландия және Ирландиядағы діни және саяси топтардың өзара одақтарын ауыстырып, қарулы қақтығыстар мен саяси амалдардың тізбегі болған Үш патшалық соғыстарының соңғы қақтығысы еді. 1650 жылы Англияның Шотландияға басып кіруі – Англия Комонвельтісінің Жаңа үлгідегі армиясы жасаған алдын ала әскери шабуыл болды, мақсаты – Шотландия армиясымен Англияға шабуыл жасауы мүмкін Карл II-нің қаупін сейілту еді. Бірінші және Екінші ағылшын азаматтық соғыстары, онда Карл I-ге адал ағылшын роялистері елді бақылау үшін парламентарийлермен күресті, 1642 және 1648 жылдар аралығында болды. Роялистер екінші рет жеңілгеннен кейін, келіссөздер кезінде Карл I-нің адалсыздығына наразы болған ағылшын үкіметі Жоғары сот құрды, ол патшаны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танып, 1649 жылдың 30 қаңтарында өлім жазасын орындады. Ол кезде Англия мен Шотландия жеке-жеке тәуелсіз мемлекеттер еді, олар жеке одақ арқылы саяси байланыста болды; Карл I бір мезгілде Шотландияның және Англияның патшасы еді. Шотландтар Бірінші ағылшын азаматтық соғысында ағылшын парламентарийлерін қолдады, бірақ Екінші ағылшын азаматтық соғысында Англияға Карл I-ді қолдап әскер жіберді. Шотландия Парламенті, сот орындалуынан бұрын кеңеспеген, оның ұлы Карл II-ні Ұлыбританияның патшасы деп жариялады. 1650 жылы Шотландия қарқынды түрде әскер жинап жатты. Англия Комонвельтісінің басшылары қауіптеніп, 22 шілдеде Оливер Кромвель басқаратын Жаңа үлгідегі армия Шотландияға басып кірді. Дэвид Лесли басқаратын шотландтар Эдинбургке шегініп, шайқасқа түсуден бас тартты. Бір айлық маневрден кейін Кромвель 3 қыркүйекте түнгі шабуылда Данбардан ағылшын армиясын алып шығып, шотландтарды ауыр жеңіске ұшыратты. Аман қалғандар Эдинбургтен қашып, Стирлингтің стратегиялық тұйық жеріне шегінді. Ағылшындар Шотландияның оңтүстігін бақылауға алды, бірақ Стирлингтен өте алмады. 1651 жылдың 17 шілдесінде ағылшындар арнайы салынған қайықтармен Форт теңізінен өтіп, 20 шілдеде Инверкейтинг шайқасында шотландтарды жеңді. Бұл Стирлингтегі шотланд армиясын оның жабдықтау және күшейту көздерінен үзіп тастады. Карл II, жалғыз мүмкіндік – капитуляция деп сеніп, тамыз айында Англияға басып кірді. Кромвель оны қуды, ағылшындардың азасы роялистерге қосылды және ағылшын армиясы үлкен күш жинады. Кромвель 3 қыркүйекте Вустерде шотландтарды шайқасқа шақырды және оларды толығымен жеңіп, Үш патшалық соғыстарының аяқталуын белгіледі. Карл II құтылып кеткен аздардың бірі болды. Бұл ағылшындардың республиканы қорғауға дайын екенін және оны тиімді түрде істей алатынын көрсетті, бұл жаңа ағылшын үкіметінің беделін нығайтты. Жеңілген шотланд үкіметі таратылды және Шотландия Корольдігі Комонвельт құрамына енді. Одан кейін Кромвель Лорд-протектор ретінде билік жүргізді. Оның қайтысынан кейін, одан әрі қақтығыстар нәтижесінде Карл II 1661 жылдың 23 сәуірінде, шотландтар тәж кигізгеннен кейін он екі жыл өткен соң Англия королі болды. Бұл Стюарттардың қайта орналасуын аяқтады.

Терминология

Кейбір тарихшылар Бірінші және Екінші ағылшын азаматтық соғыстарынан кейін болған қақтығысты Үшінші азаматтық соғыс деп атаған. Бұл пікірге қарсылық білдірілді: Джон Филипс Кенион мен Джейн Ольмейер бұл қақтығыстың тек қана ағылшын мәселесі емес екенін, демек оны ағылшын азаматтық соғысының бір бөлігі деп санауға болмайтынын көрсетті. Тарихшы Остин Вулрих бұл қақтығыстың негізінен Шотландия мен Англия арасындағы шайқас екенін, Вустердегі соңғы шайқаста король үшін күрескен ағылшын әскерінің өте аз болғанын, сондықтан оны азаматтық соғыс деп атау "аса қате" екенін айтты. Бұл қақтығыс, әрине, Үш Патшалықтың соғыстарының бір бөлігі болғанымен, ағылшын азаматтық соғысының жалғасы емес, аталған кезеңде Шарль II басқаратын Келісім үкіметі мен ағылшын Республикасы арасындағы соғыс еді.

Епископтардың соғыстары мен ағылшын азаматтық соғыстары

1639 жылы және 1640 жылы Шотландия мен Англияның патшасы болған Карл I шотланд азаматтарымен епископ соғыстарында соғысқа шықты. Бұл, Карл I-нің шотланд шіркеуін реформалауға және ағылшын діни тәжірибелерімен үйлестіруге жасаған тыңсыздарына шотландтардың наразылығынан туындады. Карл I бұл әрекеттерінде сәттілікке жете алмады, ал одан кейін болған келісім шотланд үкіметінде Келісімшілердің беделін нығайтты. Барлық мемлекеттік қызметкерлер, парламентарийлер және дін қызметкерлері Ұлттық келісімге қол қоюға міндеттелді, ал Шотландия Парламентіне Шотландиядағы корольдің барлық кеңесшілерін бекіту құқығы берілді. Карл I мен оның ағылшын Парламенті арасындағы қарым-қатынас жылдар бойына шиеленісіп, 1642 жылы Бірінші ағылшын азамат соғысын бастарды. Англияда Карл I-нің жақтастары, роялистер (кавалерлер), парламентарийлер (дөңгелекбастар) мен шотландтардың біріккен күштеріне қарсы тұрды. 1643 жылы соңғы екеуі Салтанатты Лига мен Келісіммен байланысты одақ құрды, онда ағылшын Парламенті шотланд шіркеуіне ұқсас ағылшын шіркеуін реформалауға келісті, оның орнына шотландтардың әскери көмегіне ие болды. Төрт жылдық соғыстан кейін роялистер жеңілді және Карл I 1646 жылдың 5 мамырында Ньюаркке жақын Тренттегі шотландтардың лагеріне берілді. Шотландтар патшаға ұсынылатын бейбіт келісім туралы ағылшын Парламентімен келісімге келді. Ньюкасл Ұсыныстары деп аталатын бұл келісім Шотландия, Англия және Ирландиядағы корольдің барлық поддандыларын Салтанатты Лига мен Келісімге қол қоюға міндеттейтін, әрбір елдегі шіркеуді Келісіммен және пресвитериандықпен үйлестіретін және Англия королі ретінде Карл I-нің билігінің көп бөлігін ағылшын Парламентіне беруді көздеді. Шотландтар бірнеше ай бойы Карл I-ді осы шарттарға келісуге көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Шотланд әскері соғыстан кейін Англияда қалды, парламентарийлер уәде еткен үлкен жәрдемақы төленгенше күтіп тұрды. Қаржылық келісімге қол жеткізілді, шотландтар Карл I-ді ағылшын парламенттік күштеріне тапсырды және 1647 жылдың 3 ақпанында Англиядан кетті. Карл I енді әртүрлі топтармен жеке келіссөздер жүргізді. Пресвитериандық ағылшын парламентарийлері мен шотландтар оның Ньюкасл Ұсыныстарының өңделген нұсқасын қабылдауын қалады, бірақ 1647 жылдың маусымында Жаңа армияның корнеті Джордж Джойс Карл I-ді тұтқынға алды, ал армия кеңесі оны Ұсыныстардың басшыларын қабылдауға итермеледі, бұл шіркеудің пресвитериандық реформасын талап етпейтін, талаптардың азырақ жиынтығы еді. Ол бұларды да қабылдамады, оның орнына 1647 жылдың 26 желтоқсанында шотланд делегациясымен ұзақ талқыдан кейін жасалған Ангажиментке қол қойды. Карл I екі патшалықтағы Парламент Актісі арқылы Салтанатты Лига мен Келісімді растауға және Англияда пресвитериандықты қабылдауға келісті, бірақ тек үш жылдық сынақ мерзіміне, шотландтардың Англиядағы тағын қайтаруына көмектесуіне байланысты. Делегация Ангажиментпен Эдинбургке оралғанда, шотландтар оның шарттарын ратификациялау мәселесінде қатты бөлінді. Оның жақтастары, Енгеджерлер деп аталды, бұл шотландтардың үш патшалықтағы Келісімді қабылдауының ең жақсы мүмкіндігін ұсынады және оны қабылдамау Карл I-ді Ұсыныстардың басшыларын қабылдауға итермелеу қаупі бар деп мәлімдеді. Оған қарсылар корольдің атынан Англияға әскер жіберу Салтанатты Лига мен Келісімді бұзуға тең болады және бұл Англияда тұрақты пресвитериандық шіркеудің кепілі емес деп санайды; шіркеу 1648 жылдың 5 мамырында Ангажиментті Құдайдың заңын бұзу деп айыптайтын декларация жариялады. Ұзаққа созылған саяси күрестен кейін, Енгеджерлер шотланд Парламентінде көпшілікке ие болды, сол кезде Англияда роялистер мен парламентарийлер арасында соғыс қайтадан басталды. Шотландтар шілде айында корольдің атынан күресу үшін Гамильтон герцогының басшылығымен Англияға әскер жіберді, бірақ олар 1648 жылдың тамызында Оливер Кромвель басқарған күштермен Престонда және Уинвикте ауыр жеңіліске ұшырады. Енгеджер армиясының жеңілуі Шотландиядағы саяси дүрбелеңге әкелді, ал Ангажиментке қарсы фракция Кромвель басқарған ағылшын парламенттік атты әскер тобының көмегімен үкіметті өз бақылауына ала алды.

Карл II-нің патшалыққа кіруі

Карл I-нің екіжүзділігінен және ағылшын Парламентінің онымен келіссөздерді тоқтатудан бас тартуынан, сондай-ақ Жаңа үлгідегі армияның талаптарын қабылдамауынан ашуланған армия Парламентті тазартып, Англия халқына қарсы жасалған мемлекеттік қасақана сатқындық үшін Карл I-ді соттау үшін Жоғары сот тағайындаған Rump Парламентін құрды. Ол кінәлі деп танылып, 1649 жылғы 30 қаңтарда басы кесілді. 19 мамырда Англия Республикасының құрылуымен ел республикаға айналды. Шотландия Парламенті корольдің өлім жазасын орындау алдында кеңеспеген, оның ұлы Карл II-ні Ұлыбританияның патшасы деп жариялады. Оған Голландия Республикасынан жер аударылудан оралып, тәжін киюге рұқсат беру үшін, олар екі келісімге қол қоюын талап етті: діни мәселелерде Шіркеудің билігін, ал азаматтық істерде Парламенттің билігін мойындау. Карл II бастапқыда бұл шарттарды қабылдауға құлықсыз болды, бірақ Кромвельдің Ирландиядағы жорығы оның ондағы роялистерін талқандағаннан кейін, ол шотландтық талаптарды қабылдауға мәжбүр болды және 1650 жылғы 1 мамырда Бреда шартына қол қойды. Шотландия Парламенті жаңа патшаны қолдау үшін әскерді жедел жинауға кірісті, ал Карл II 23 маусымда Шотландияға кемемен аттанды.

Шотландияға ағылшындықтардың шапқыншылығы (16501652)

Шотландия әскерін қайта құру ағылшын басшыларына қауіп келтірді. Олар Жаңа үлгідегі армияның генерал-лейтенанты Томас Фэрфаксты алдын ала шабуыл жасауға мәжбүрледі. Фэрфакс шотландтықтардың басып кіруіне қарсы тұру үшін армияны солтүстікке бастауға берілген тапсырманы қабылдады, бірақ Англия мен Шотландия әлі де Салтанатты Лига мен Келісіммен байланысты деп есептегендіктен, бұрынғы одақтастарына қарсы бірінші соққы беруге құштар емес еді. 1650 жылдың 20 маусымында шабуылға ресми бұйрық келгенде, Фэрфакс лауазымынан бас тартты. Оның жақын досы Кромвельді қоса алған парламенттік комиссия оны көндіруге тырысты, бүкіл түн бойы ойын өзгертуге шақырып, бірақ Фэрфакс нық тұрды және қоғамдық өмірден шығып кетті. Кромвель лорд-генерал лауазымын иеленді, Жаңа үлгідегі армияның бас қолбасшысы болды. Ол 28 маусымда лауазымын қабылдады және сол күні Шотландияға аттанды, 22 шілдеде 16 000 сарбазбен Твидті кесіп өтті. Бреди шарты қол қойылғаннан кейін, Шотландия Парламенті тәжірибелі генерал Дэвид Лесли басшылығымен жаңа әскер құру үшін сарбаздарды жинауға кірісті. Олардың мақсаты күштерін 36 000-нан астам адамға жеткізу еді, бірақ бұл сан ешқашан орындалмады; Кромвель Шотландияға кірген кезде Леслидің құрамында 10 000-нан аз жаяу әскер мен 3 000-нан аз атты әскер болды, бірақ бұл көрсеткіштер науқан барысында өзгерді. Үкімет армияны "Кереке" қолдаған деген күдікпен, сондай-ақ күнәлі немесе жағымсыз деп саналғандарды тазалау үшін комиссия құрды. Бұл шотланд аристократиясының көп бөлігімен, соның ішінде Леслимен бірге тәжірибелі әскери жетекшілердің қарсылығына ұшырады. Тазалау көптеген тәжірибелі сарбаздар мен офицерлерді жойды, ал армияның көп бөлігі жақсы дайындықтан өтпеген және тәжірибесі аз жаңа келгендерден құралды. Лесли Эдинбург пен Лейт арасында қорғаныс шебін дайындады және осы шеп пен ағылшын шекарасы арасында жерді өртеу саясатын жүргізді. Одан кейін ол Кромвельдің қарсылықсыз ілгерілеуіне рұқсат берді. Жабдықтардың жетіспеуі және жергілікті халықтың ағылшын басқыншыларына деген жаушылығы Кромвельді теңіз арқылы жабдықтауға мәжбүр етті, ол осы мақсатта Дунбар мен Масселбург порттарын басып алды. Операциялар нашар ауа райымен қиындыққа тап болды. Бұл жағдай ағылшын армиясында азық-түлік тапшылығына және ауруларға әкеп соқты, оның күшін айтарлықтай азайтты. Кромвель шотландтарды Эдинбургте шайқасқа шақыруға тырысты. 29 шілдеде ол Леслинің шебіне шабуыл жасады, Артурдың тағын басып алды және Солсбери жартасынан Лейтті бомбалады. Кромвель Леслині қозғалысқа келтіре алмады, ал ағылшын әскері Масселбургтегі лагеріне қайтып келді, онда олар шотландтық атты әскерінің шабуылына ұшырады. Кромвельдің шабуылы Карл II-нің шотланд әскеріне келген кезімен сәйкес келді, онда оны жылы күтіп алды. Келісімге мүше мемлекеттердің өкілдері, олардың қасиетті соғысы патшаға деген жеке адалдық сезімімен бұзылатынынан қорқып, Карл II-ні кетіп қалуға өтінді. Содан кейін олар жаңа тазалауға бұйрық берді, ол тамыздың басында тез арада орындалды, 80 офицер мен Леслидің 4000 сарбазын жойды. Бұл армияның күшін әлсіретіп, моральдық жағдайға нұқсан келтірді. Тамыз айы бойы Кромвель шотландтарды қорғаныстан шығарып, толыққанды шайқасқа түсуге тырысты. Лесли қарсы тұрды, шотландтық діни және әлеуметтік элитасының Кромвельдің әлсіреген армиясына шабуыл жасау туралы қысымына құлақ аспады. Ол нашар ауа райының, ағылшын әскерін жабдықтаудағы қиындықтардың және ағылшын лагерінде тараған дизентерия мен қызбаның Кромвельді қыс кіргенге дейін Англияға қайтуға мәжбүр ететініне сенді. 31 тамызда Кромвель шегінді; ағылшын армиясы 1 қыркүйекте Дунбарға жетті, Масселбургтен 27 шақырымды екі күнде, күндіз-түні шотландтықтардың қуушылығында жүріп өтті. Жолда тасталған жабдықтар қалды, ал сарбаздар аштық пен әлсіздікке ұшырады. Шотланд армиясы ағылшындарды қоршап алды, Бервикке және Англияға баратын жолды оңай қорғалатын Кокбернспат тарлағында тосқауыл қойды. Олардың негізгі күштері Дунбардан оңтүстікке қарай 3 шақырым жерде орналасқан Дун төбесінде орналасты, ол қала мен оңтүстік-батысқа қарай созылатын жағажай жолын бақылап тұрды. Төбе тікелей шабуылға төтеп бере алмады. Ағылшын армиясы маневр жасау мүмкіндігінен айырылды, бірақ олар теңіз арқылы жабдықтауға және қажет болған жағдайда армияны сол жолмен эвакуациялауға мүмкіндік алды. 2 қыркүйекте Кромвель жағдайды бағалады және Ньюкасл губернаторына шотландтықтардың басып кіруіне дайындалуға ескерту жолдады.

Данбар шайқасы

Англия армиясының жағдайы үмітсіз екеніне сенген Лесли өз армиясын төбеден алып, Дунбарға шабуыл жасауға қолайлы жағдайға келтірді. 2-3 қыркүйек түні Кромвель армиясын шотландтардың оң қанатына таң атпай концентрлі шабуыл жасау үшін маневр жасады. Бұл оларды шешуші түрде жеңу жоспарының бөлігі ме, әлде Англияға қайта қашуға тырысудың бөлігі ме деген мәселе тарихшылар арасында даулы. Шотландтар күтпеген жерден шабуылға ұшырады, бірақ қарсылық көрсетті. Олардың атты әскері ағылшындар тарапынан кері итерілді, ал Лесли жер бедерінің қиындығына байланысты өз жаяу әскерінің көп бөлігін шайқасқа сала алмады. Кромвель жеке басымен армияның резервіндегі атты әскерін шотландтардың екі жаяу әскер бригадасына қарсы бүйірден шабуылға алып, олар ағылшындармен қақтығысқанда шотландтардың қатарын қиратты. Лесли ұрыс жүргізіліп тұрғанда шегінді, бірақ оның 12 мыңдық армиясынан шамамен 6000 шотланд тұтқынға алынды, ал шамамен 1500 адам қаза тапты немесе жараланды. Тұтқындар Англияға жеткізілді; көптегені оңтүстікке қарай жолда немесе тұтқындықтан қайтыс болды. Аман қалғандардың кейбіреулері Солтүстік Америкадағы ағылшын иеліктеріне жұмысқа орналастырылды.

Шотландияның шегінуі

Жеңіліс туралы хабар Эдинбургке жеткенде, көптеген адамдар үрейленіп қаладан қашып кетті, бірақ Лесли әскерінің қалған бөлігін жинап, Стирлингтің стратегиялық тұйық нүктесінде жаңа қорғаныс шебін құрды. Оған үкіметтің көп бөлігі, дін қызметкерлері және Эдинбургтің саудалық элитасы қосылды. Генерал-майор Джон Ламберт 7 қыркүйекте түскен Эдинбургты басып алуға жіберілді, ал Кромвель Дунбарға қарағанда жабдықтау мен күш-қуатты түсіруге қолайлырақ Лейт портына бет алды. Леслидің әскері қорғамаса, екеуі де оңай қолға түсті. Кромвель Эдинбург тұрғындарына соғысы оларға қарсы емес екенін сендіруге тырысты; ол олардың мүлігіне қол тигізбейтініне уәде берді, еркін жүріп-тұруға, базарлар өткізуге және әдеттегі діни қызметтерін сақтауға рұқсат берді, бірақ дін қызметкерлерінің көпшілігі Стирлингке көшіп кеткендіктен, соңғысы шектелді. Сондай-ақ, қалаға азық-түлік жеткізу үшін шаралар қолданды. Эдинбург қамалы желтоқсанға дейін тұрды, бірақ күш-қуат пен жабдықтаудан үзіліп, ешқандай қауіп төндірмегендіктен, Кромвель оған шабуыл жасамады және командиріне құрметпен қарады. Остин Вулрих басып алушы әскерлердің мінез-құлқын «үлгілі» деп сипаттады және қысқа уақыттан кейін көптеген қашқындар қалаға оралғанын, экономикалық өмірінің қалыпқа келгенін байқады. Дунбардағы жеңіліс Леслидің беделіне және ықпалына зор нұқсан келтірді. Ол әскер басшысы лауазымынан кетуге тырысты, бірақ шотланд үкіметі рұқсат бермеді, себебі лайықты ауыстырушы табылған жоқ. Оның бірнеше офицерлері оның бұйрықтарын орындаудан бас тартып, Леслидің әскерін тастап, Батыс қауымдастығы құраған жаңа әскерге қосылды. Шотландия үкіметінде бұрыннан болған даулар жаңа жағдаймен күшейді. Практикалықтар Леслидің жеңілісіне тазалауларды кінәлады және Ангажерлерді қайтаруды көздеді; догматиктер Құдай оларды тастап кеткенін, себебі тазалаулар жеткілікті болмаған, ал Келісімге толық берілмеген дүниелік ханға тым көп сенім артқан деп санайтын. Осы радикалды топтар үкіметтің әскерді тиісті түрде тазартпағаны үшін айыптаған және шотландтар арасындағы араздықтарды одан әрі тереңдеткен Батыс наразылығын жариялады. Осы топ Ремонстранттар деп белгілі болды, Батыс қауымдастығы әскерінің басқаруын өз қолына алып, Кромвельмен келіссөздер жүргізуге тырысты, оны Шотландиядан кетуге және оларды билікке көлеңкелеуге шақырды; Кромвель олардың ұсынысын қабылдамады және 1 желтоқсанда Хитон шайқасында (қазіргі Гамильтон орталығында) олардың әскерін толығымен талқандады.

Инверкеитинг шайқасы

1650 жылдың желтоқсанында Карл II және Шотландия үкіметі Келісімге қол қоюдан бас тартқандықтан шеттетілген Engagers және Хайленд басшыларымен келісімге келді. Бұл бәсекелес топтар нашар үйлестірілген және 1651 жылдың көктеміне дейін толыққанды Шотландия армиясына енгізілген жоқ. 1651 жылдың қаңтарында ағылшыздар Форт теңізі арқылы күш жіберу арқылы Стирлингті айналып өтуге тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Ақпанның басында ағылшын армиясы Стирлингке қарсы жорық жасады, бірақ қорқынышты ауа-райында кері шегінді, Кромвель ауырып қалды. Маусымның соңында шотланд армиясы оңтүстікке қарай жылжуға кірісті. Ағылшыздар оларды қарсы алу үшін Эдинбургтен солтүстікке қарай қозғалды, бірақ Лесли өз армиясын Фолкиркке солтүстік жағынан, Карон өзенінің арғы бетіне орналастырды. Бұл позиция Кромвельге шабуыл жасауға тым берік болды; Лесли тағы бір ашық шайқасқа түсуге барлық провокацияларға қарсы тұрып, соңында шегінді. Кромвель Стирлингті айналып өтуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Одан кейін Глазгоға аттанды және шотландтар бақылауындағы аумаққа шабуыл жасады. Шотланд армиясы ағылшындарды ұстап, 13 шілдеде оңтүстік-батысқа қарай Килситке қарай жылжи бастады. 17 шілдеде полковник Роберт Овертон басқаратын 1600 сарбаздық ағылшын күші Форт теңізінің ең тар жерінен 50 арнайы жасалған, түбі жазық қайықтармен өтіп, порттан құрлыққа қарай созылған аралда Солтүстік Куинсферриге түсті. Шотландия гарнизоны Бёрнтислендке ағылшын күші түскен жерге қарай жылжыды және Стирлинг пен Данфермлинден күштерді шақыртты. Шотландтар бекініп, күштердің келуін күтті, ал төрт күн бойы ағылшыздар өз күштерінің қалған бөлігін Форт арқылы жеткізіп, Ламберт басқаруды өз қолына алды. 20 шілдеде 4 мыңнан астам сарбаздық шотланд күші, генерал-майор Джеймс Холборн басшылығымен, шамамен 4 мың сарбаздық ағылшын күшіне қарсы шабуыл жасады. 90 минуттық үзілістен кейін екі тараптың атты әскері екі жақта да шайқасқа түсті. Екі жағдайда да шотландтар бастапқыда басымдық танытты, бірақ артықшылықтарын пайдалана алмады, ағылшын резервтері қарсы шабуыл жасап, оларды жеңді. Бұрын шайқасқа қатыспаған шотланд жаяу әскері кері шегінуге тырысты, бірақ одан кейін болған шайқаста ауыр шығынға ұшырады, көптеген сарбаздар қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Шайқастан кейін Ламберт шығысқа қарай 10 шақырым (16 км) жүріп, Бурнтисленд терең су портын басып алды. Кромвель ағылшын армиясының көп бөлігін сол жерге жеткізіп, 26 шілдеге дейін 13 000 - 14 000 сарбаз жинады. Одан кейін ол Стирлингтегі шотланд армиясын елемеді және 31 шілдеде Шотландия үкіметінің орнына Пертке қарай жорық жасап, оны қоршап алды. Перт екі күннен кейін беріліп, шотланд армиясын күш-жігерден, азық-түліктен және жабдықтан айырды. Кромвель шотландтар қорғаныс позицияларын тастаса, ашық жерде оларды жоюға болатынын есептеп, оңтүстікке қарай бағытты ашық қалдырды. Карл II және Лесли, Кромвельмен бетпе-бет келсе жеңіске үміт жоқ екенін түсініп, 31 шілдеде Англиядағы роялистердің қолдауын алу үшін оңтүстікке қарай жылжуға кірісті. Олардың қатарында шамамен 12 000 сарбаз болды, олардың қару-жарағы жетіспеді. Кромвель мен Ламберт олардың соңынан ілесіп, генерал-лейтенант Джордж Монкты Шотландияда қалған қарсылықты басу үшін 5 000 сарбазбен қалдырды.

Тазалау

Тамыз айының соңында Монк Стирлинг, Алит және Сент-Эндрюсті басып алды. Дунди мен Абердин ағылшын бақылауында болмаған соңғы ірі қалалар еді. Дундидің бекіністерінің күштілігіне байланысты көптеген шотландтар ақшалары мен құнды заттарын ағылшындардан қорғау үшін оларға сақтады. Монк 26 тамызда қаланың сыртында толық әскерін жинап, оның тапсырылуын талап етті. Губернатор, қала қабырғаларының және жергілікті жасақтың ағылшындарға қарсы тұра алатынына сенгендіктен, бас тартты. Соғыс дерлік аяқталған кезде өзінің әскерінің өмірін қауіпке тігуге мәжбүр болған Монк, қала басылып алынғаннан кейін оны тонауға рұқсат берді. Үш күндік бомбалаудан кейін 1 қыркүйекте ағылшындар батыс және шығыс портына шабуыл жасады. Олар қалаға еніп, оны мүлдем тонады; әйелдер мен балаларды қоса алғанда, жүздеген бейбіт тұрғындар қаза болды. Монк 500 адамды мойындады, бірақ нақты саны 1000-ға жуық болуы мүмкін. Монк әскерге тонау үшін 24 сағат берді, және көптеген олжалар алынды. Содан кейін қатаң әскери тәртіп енгізілді. Одан көп ұзамай, кеңесінің анық жеңіліске қарсы тұрудың ешқандай пайдасы жоқ екенін түсінген Абердин, Монк атты әскері келген кезде дереу тапсырылды. Ағылшын әскері 1652 жылдың басына дейін тайпаларды бағындыру үшін Батыс Таулы аймақтарында наурыз жасады, және үш маңызды, бірақ оқшауланған бекіністер біраз уақыт бойы қарсылық көрсетті. Бродик қамалы 6 сәуірде тапсырылды, ал Басс-Рок бірнеше күннен кейін құлады. Шотландияның құрметтері сақталған Даннотар қамалы, құрметтер қамалдан жасырын шығарылғаннан кейін, 24 мамырда 1652 жылы соңғы шотландтық бекініс ретінде тапсырылды.

Шотландияның Англияға шабуыл жасауы (1651)

1651 жылы тамызда Лесли мен II Карл бастаған әскер, қатарында 12 000 сарбаз болғанымен, азық-түлік пен жабдықтан мүшкіл халде болды. Мылтықтардың жетіспеуі салдарынан көптеген жауынгерлер садақпен қаруланды. Шотландтар оңтүстікке қарқынды жылдамдықпен жорық жасап, 8 тамызға дейін Карлайл қаласының сыртында болды. Қала II Карлдың кіруіне рұқсат бермеді, ал шотландтар Англия ішінде әрі қарай ілгеріледі. Кромвель шотландтарды қудалау үшін әрқайсысы 4 000-ге жуық атты әскерден тұратын екі күш жіберді де, соңынан өзінің 10 000 сарбаздық негізгі әскерімен ерді. 13 тамызда парламенттік әскер Уоррингтондағы көпірді ұстап тұруға тырысты, бірақ шотландтар күшпен шабуыл жасағанда ағылшындар шегінді. Стирлингтен аттанғаннан кейін жиырма екі күн өткен соң шотланд әскері 330 миль (531 км) жол жүріп Ворчестерге жетті. Шаршаған шотландтар Ворчестерде тоқтап, Уэльстен, Уэльс шебінен және Батыс Англиядан роялистердің қосылуын күтті, бірақ олардың саны аз болды. II Карл үлкен роялистік көтеріліс болады деп үміттенді, бірақ ағылшыздардың өте азы ғана әскерге қосылды, себебі олар Келісімге бағынған монархияның жаңару перспективасын ұнамсыз деп санады. II Карлға әскери қолдау аз болды және парламенттік әскерлер оны тез арада басып тастады. Мэн аралынан 1 500 сарбаздық күш Дерби графының басшылығымен Ланкаширде жиналып, роялистер әскеріне қосылуға тырысты, бірақ 25 тамызда Виган қаласының жанында парламенттік әскерлер оларды тоқтатып, жеңіске жетті. Әскерге қосылған ең ірі ағылшын тобының саны 60 адамды құрады. Англияның Мемлекеттік кеңесі барлық қолдағы әскерді шақырып алды. Нортгемптон, Глостер, Рединг және Барнет қалаларында үлкен әскери жиындар өтті. Лондондық жасақтар 25 тамызда 14 000 сарбазды жинады, ал Фэрфакс Йоркширді қорғады. Парламенттік әскерлер шотланд әскерінің төңірегіне жиналды, тамыз айының соңында Кромвельдің шотланд әскерінің 12 000 сарбазына қарсы 31 000 сарбазы болды.

Вурчестер шайқасы

Ағылшындар шотландтардан ғана емес, сандар жағынан көп болды, сонымен қатар жақсы жаттығудан өткен, жақсы жабдықталған, жақсы қамтамасыз етілген және шотландтардың шегіну жолын кесіп тастады. Вурчестер табиғи түрде күшті қорғаныс позициясы болды және жақсы бекітілген еді, сондықтан Кромвель өз күштерін сақтықпен орналастырды. 1651 жылдың 3 қыркүйегінде ол оңтүстіктен шабуыл жасады. Шотландтар күшпен қарсы шабуыл жасауға тырысты, бірақ Кромвель резервтерін жылжытып, қауіпті аймақты нығайтты және шотландтар кері шегінді. Парламенттік әскерлер Вурчестерге еніп, қатал үй-үй шайқасынан кейін оны басып алды. Тарихшы Барри Ковард: «Данбардан кейін Кромвель шайқасқан және Вурчестерде шешуші жеңіске жеткен жау бөлінген еді» деп жазды. Жеңілген армия 2000-нан астам қаза тапты, ал сол күні 6000-нан астам роялист тұтқындалды, олардың барлығы дерлік шотландтар еді. Тұтқындар Фенс аймағындағы мелиорациялық жұмыстарға жіберілді немесе Солтүстік Америкаға мәжбүрлі еңбекке тасымалданды. Лесли, көптеген роялист командирлерімен бірге тұтқындалды. Карл II құрлыққа қашып құтыла алды. Шабуылдан кейін Вурчестер парламенттік әскерлер тарапынан тоналды. 3000-ға жуық шотландтық атты әскері солтүстікке қарай қашып кетті; Шотландияға қайтып бара жатқанда олар ағылшындармен кездесті, көпшілігі тұтқындалды немесе өлтірілді.

Салдары

Вурчестер шайқасы Үш патшалық соғысындағы соңғы маңызды ұрыс болды. Вурчестерден бұрын, Чарльз I-нің атылуына байланысты, Ұлтақ кеңінен халықаралық наразылыққа тап болды. Жеңіс олардың беделін нығайтты, себебі ағылшын халқы республиканы қорғау үшін күресуге дайын және мұны тиімді түрде істей алатыны анық болды. Англия тәжін қайтаруға талпынысында Карл II шотланд әскеріне сүйенгендіктен, ол қолдауын жоғалтты: Карл II тақты қайтару үшін ағылшындардың көңілін табу қажет екенін түсінді. Францияға келген соң, ол Шотландияға қайтудың орнына асылып өлгені жақсы көретінін мәлімдеді. Шотландия мен Ирландияны бағындыру Ұлтақтың континенттік көршілері арасында құрметке ие етті: 1652 жылдың басына қарай оның заңдылығы француздар, испандықтар, голландтар және даттар тарапынан мойындалды, ал оның флоты Канал мен Силли аралдарында, сондай-ақ Барбадос және Солтүстік Америкадағы Англияның иеліктерінде бақылауын орната алды. Корольшілдердің жақын арадағы шабуылының қаупі сейілді. Жеңілген шотланд үкіметі таратылды, ал ағылшын Парламенті Шотландия Корольдігін Ұлтақ құрамына қосты. Жергілікті көтерілістердің қаупін басу үшін елдің барлық аймақтарында 10 000 ағылшын әскері орналасқан әскери билік орнатылды. Англия Парламентінің комиссарлары мен Шотландияның графтықтары мен қалаларының өкілдері арасындағы келіссөздер шотланд құқықтық және саяси құрылымдарын жаңа британ мемлекетіне біріктіруді ресмилеуге бағытталды. 1653 жылы екі шотланд өкілі ағылшын Парламентіне қатысуға шақырылды. Парламент пен армия арасындағы ішкі тартыстардан кейін Кромвель 1653 жылдың желтоқсанынан 1658 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін Лорд-протектор ретінде билік жүргізді. Оливер Кромвельдің қайтысынан кейін оның ұлы Ричард Лорд-протектор болды, бірақ армия оған сенімсіздікпен қарады. 1659 жылдың мамырында, Оливер Кромвельдің қайтысынан жеті ай өткен соң, армия Ричардты қызметтен шеттетуге және Румпты қайта орнатуға шешім қабылдады; бірақ әскери күш оны да көп ұзамай таратып жіберді. Ол кезде Шотландиядағы ағылшын күштерінің бас қолбасшысы болған генерал Джордж Монк әскерімен оңтүстікке қарай жорық жасап, 2 қаңтарда Твидті кесіп өтіп, 3 ақпанда Лондонға кірді, онда ол жаңа парламенттік сайлаулар шақыруға бұйрық берді. Бұл нәтижеде Конвенция Парламенті құрылды, ол 8 мамыр 1660 жылы Карл II Чарльз I-нің өлімінен бері заңды монарх ретінде билік еткенін жариялады. Карл II жер аударылудан оралып, 23 сәуірде 1661 жылы Англия королі болып тағайындалды, осылайша Жаңару аяқталды.