Жан II Заполья: Венгрия және Трансильванияның даулы королі

Кіріспе

1540–1551 және 1556–1570 жылдар аралығында Венгрияның патшасы болған оның әкесі Иоанн Сигизмунд Заполя (немесе Саполяй) (Szapolyai János Zsigmond; 7 шілде 1540 – 14 наурыз 1571) 1540–1551 және 1556–1570 жылдар аралығында Иоанн II ретінде Венгрияның патшасы, ал 1570 жылдан өліміне дейін Трансильванияның бірінші князі болды. Ол Венгрия королі Иоанн I мен Польша королевасы Изабелланың жалғыз ұлы еді. Иоанн I Осман сұлтаны Сүлейменнің қолдауымен Венгрия Корольдігінің бір бөлігін басқарды, ал қалған аумақтармен Габсбургтың Фердинанд I басқарды, ол сонымен қатар Австрия мен Богемияны да басқарды. Екі патша 1538 жылы бейбіт келісімге келді, онда Фердинандтың Иоанн I-нің өлімінен кейін Венгрияны қайта біріктіру құқығы мойындалды, бірақ Иоанн Сигизмунд дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай, және өлім төсегінде Иоанн I өз патшалығын ұлына қалдырды. Кейінгі патшаның ең адал жақтастары жас Иоанн Сигизмундты патша етіп сайлады, бірақ ол Венгрияның қасиетті тәжімен таж кигізілмеді. Сүлеймен Иоанн Сигизмундты Фердинандтан қорғау сылтауымен Венгрияға шапқындады. Венгрияның астанасы Буда 1541 жылы қарсылықсыз Осман империясының қолына түсті, бірақ Сүлеймен жесір королева Изабеллаға Иоанн Сигизмунд атынан Тиса өзенінің шығысындағы жерді сақтауға рұқсат берді. Изабелла мен Иоанн Сигизмунд Липпаға (қазіргі Липова, Румыния) көшті. Көп ұзамай олар Трансильваниядағы Гюлафехервар қаласына (Румыниядағы Альба Юлия) қоныстанды. Иоанн Сигизмундтың патшалығын оның әкесінің қазынашысы Георгий Мартинуцци басқарды, ол Фердинандтың билігі астында Венгрияны қайта біріктіруге тырысты. Мартинуцци 1551 жылы Изабелланы екі Силезия герцогтығы мен 140 000 флоринге баласының патшалығынан бас тартуға мәжбүр етті. Иоанн Сигизмунд пен анасы Польшаға қоныстанды, бірақ ол Фердинандтың жауымен Иоанн Сигизмундты қайта орналастыру үшін келіссөздер жүргізуді жалғастырды. Фердинанд Осман империясынан шығыс Венгрияны қорғай алмады. Сүлейменнің ықпалымен 1556 жылы Трансильваниялық сейм Иоанн Сигизмунд пен анасын Трансильванияға қайта оралуға көндірді, онда ол анасының өліміне дейін 1559 жылға дейін патшалыққа ие болды. 1561 жылдың соңында бай феодал Мелхиор Баласса Иоанн Сигизмундқа қарсы көтерілді, ал Фердинанд Трансильваниядан тыс аудандардың көп бөлігін бақылауға алды. 1550 жылдары бостандықтары шектелген секелилер де Иоанн Сигизмундқа қарсы көтерілді, бірақ ол бүліктерді бастырып тастады. Габсбургтерге қарсы соғыс кезінде Осман империясы Иоанн Сигизмундты қолдады, ол 1566 жылы Земунда Сүлейменге адалдық серт берді. 1568 жылғы Адрианополь шарты соғысты аяқтады, бұл Иоанн Сигизмундты ортағасырлық Венгрия Корольдігінің шығыс территорияларында (Трансильвания және "Партиум") бекітті. Иоанн Сигизмунд 1560 жылдары Реформацияның теологиялық мектептерінің өкілдері арасында теологиялық пікірталастар сериясын бастады. 1562 жылы ол католицизмнен лютерандыққа, ал 1564 жылы лютерандықтан кальвинизмге көшті. Шамамен бес жылдан кейін, дәрігері Джорджио Биандрата мен сарай уағыздаушысы Ференц Давидтың үштікке қарсы көзқарастарын қабылдап, ол тарихтағы жалғыз унитарий монарх атанды. 1568 жылы сейм "сенім – Құдайдың сыйы" деп жариялаған және діни себептермен адамдарды қудалауға тыйым салған Торда (қазіргі Румыниядағы Турда) эдиктесін қабылдады. Бұл эдикт 16 ғасырдың соңындағы Еуропадағы дін бостандығының шектерін кеңейтті. Иоанн Сигизмунд 1570 жылы Шпейер шартында "Венгрияның сайланған королі" атағынан бас тартты. Содан кейін ол өзін "Трансильвания князі және Венгрия Корольдігінің иесі" деп атады. Ол баласыз қайтыс болды. Оның орнына католик Стефан Батори келді.

Disputed King of Hungary from 1540 to 1551 and 1556 to 1570

his father

John Sigismund Zápolya or Szapolyai (Szapolyai János Zsigmond; 7 July 1540 – 14 March 1571) was King of Hungary as John II from 1540 to 1551 and from 1556 to 1570, and the first Prince of Transylvania, from 1570 to his death. He was the only son of John I, King of Hungary, and Isabella of Poland. JohnI ruled parts of the Kingdom of Hungary with the support of the Ottoman Sultan Suleiman; the remaining areas were ruled by Ferdinand I of Habsburg, who also ruled Austria and Bohemia. The two kings concluded a peace treaty in 1538 acknowledging Ferdinand's right to reunite Hungary after JohnI's death, though shortly after John Sigismund's birth, and on his deathbed, JohnI bequeathed his realm to his son. The late king's staunchest supporters elected the infant John Sigismund king, but he was not crowned with the Holy Crown of Hungary. Suleiman invaded Hungary under the pretext of protecting John Sigismund from Ferdinand. Buda, the capital of Hungary, fell to the Ottomans without opposition in 1541, but Suleiman allowed the dowager queen, Isabella, to retain the territory east of the river Tisza on John Sigismund's behalf. Isabella and John Sigismund moved to Lippa (now Lipova in Romania). Before long, they took up residence in Gyulafehérvár in Transylvania (Alba Iulia in Romania). John Sigismund's realm was administered by his father's treasurer, George Martinuzzi, who sought to reunite Hungary under the rule of Ferdinand. Martinuzzi forced Isabella to renounce her son's realm in exchange for two Silesian duchies and 140,000 florins in 1551. John Sigismund and his mother settled in Poland, but she continued to negotiate for John Sigismund's restoration with Ferdinand's enemies. Ferdinand was unable to protect eastern Hungary against the Ottomans. At Suleiman's urging, the Transylvanian Diet in 1556 persuaded John Sigismund and his mother to return to Transylvania, where she ruled her son's realm until her death in 1559. A wealthy lord, Melchior Balassa, rebelled against John Sigismund in late 1561, and Ferdinand gained control of most counties outside Transylvania. The Székely people, whose liberties had been restricted in the 1550s, also rose up against John Sigismund, but he crushed the rebellion. During the ensuing war against the Habsburgs, the Ottomans supported John Sigismund, and he paid homage to Suleiman in Zemun in 1566. The 1568 Treaty of Adrianople concluded the war, confirming John Sigismund in the eastern territories of the medieval Kingdom of Hungary (Transylvania and "Partium"). John Sigismund initiated a series of theological debates among the representatives of the concurring theological schools of the Reformation in the 1560s. He converted from Catholicism to Lutheranism in 1562 and from Lutheranism to Calvinism in 1564. Around five years later, accepting the Anti Trinitarian views of his physician, Giorgio Biandrata and court preacher Ferenc Dávid, he became the only Unitarian monarch in history. In 1568, the Diet passed the Edict of Torda (now Turda in Romania), which emphasized that "faith is a gift of God" and prohibited the persecution of people for religious reasons. The edict expanded the limits of freedom of religion beyond the standards of late 16th century Europe. John Sigismund abandoned the title "elected king of Hungary" in the Treaty of Speyer in 1570. Thereafter, he styled himself "Prince of Transylvania and Lord of Parts of the Kingdom of Hungary". He died childless. The Catholic Stephen Báthory succeeded him.

Отбасы

Иоанн Сигизмундтың әкесі, Иоанн Заполя, 16 ғасырдың басындағы ең бай венгр феодалы болған. Осман сұлтаны, Сүлеймен Шаһана, 1526 жылы Мохач шайқасында венгр армиясын күйретуге ұшыратқаннан кейін, дворяндардың көпшілігі Иоанн Заполяны 1526 жылы патша сайлады. Алайда, сол жылы ықпалды феодалдар тобы Австрияның эрцгерцогы Фердинанд I-ді патша деп жариялады. Венгрия ондаған жылдарға созылған азамат соғысына ұшырады. 1529 жылы Иоанн Фердинандқа қарсы Осман қолдауын алу үшін Мохачта Сүлейменге құрмет көрсетті. Бірақ, келесі жылдары Иоанн да, Фердинанд та елдің барлық бөлігін бағындыра алмады. Азамат соғысын аяқтау үшін екі патшаның елшілері 1538 жылдың 24 ақпанында Варрад шартын жасады, ол екі патшаның да өздерінің иеленген жерлерін сақтау құқығын растады. Баласы жоқ Иоанн, өлімінен кейін Фердинандтың өзінің мемлекетін (Венгрия Корольдігінің орталық және шығыс бөлігін) басқару құқығын мойындады. Сондай-ақ, егер ұлы болса, оның ұлы ата-бабаларының жерін мұраға алатынын айтты. Бірақ Фердинанд Иоаннның мемлекетін Осман шапқыншылығынан қорғай алмады. 52 жасында Иоанн 1539 жылдың 2 наурызында Польша королі Зигмунд I-нің 22 жастағы қызы Изабелла Ягеллонға үйленді. Гуманистік ғалымдар Паоло Джовио мен Антун Вранчич Изабелланың өз заманындағы ең білімді әйелдердің бірі болғанын атап өтті. Иоанн Сигизмунд 1540 жылдың 7 шілдесінде Будада дүниеге келді. Оның туғанын естіген әкесі, Трансильванияда жорықта болғанда, әскерлер лагеріне барып, оларға қуанышты жаңалықты жеткізді. Келесі күні Иоанн ауырып, 21 немесе 22 шілдеде қайтыс болды. Өлер алдында ол өлім төсегінде отырғандарға патшалығын Фердинандқа беруге жол бермеуге ант беруін өтінді.

Кiру

Жон Заполя қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның қазынашысы Георгий Мартинуцци Жон Сигизмундтың мұрасын қамтамасыз ету үшін Будаға асықты. Мартинуццидің ұсынысымен Венгрия диетасы 1540 жылдың 13 қыркүйегінде Жон Сигизмундты король сайлады, бірақ ол Венгрияның қасиетті тәжімен таж кигізілмеді. Диета королева Изабелла мен Георгий Мартинуцциді, сондай-ақ екі күшті ақсүйек – Петер Петрович пен Балинт Тюрокты кішкентай монархтың қамқорлары деп жариялады. Тамыз айында Фердинандтың елшілері Варад шарты бойынша, қайтыс болған Жон Заполяның иеліктерін Фердинандқа беруді талап етті. Жоғарғы Венгриядағы Заполя әскерлерінің бас қолбасшысы болған Петер Переньи және Калоча архиепископы Франьо Франкопан бұдан кейін Фердинандқа қашып кетті. Бай Стефан Майлат провинцияны өзіне бағындыру үшін Трансильваниядан Жон Сигизмундтың көптеген қолдаушыларын қуды. Фердинандтың елшісі Иероним Ласки Сүлейманға Варад шарты туралы хабарлады, сұлтаннан Венгрияны Фердинандтың билігімен біріктіруге келісім беруін сұрады. Бірақ сұлтан Жон Сигизмундты қолдайтынын және Ласкиді тұтқындағанын мәлімдеді. Фердинандтың әскері қазан айында Вишеград, Вац, Пешт, Тата және Секешфехервар қалаларын басып алды, бірақ Буданы ала алмады. Оның әскери қолбасшысы Вильгельм фон Роггендорф 1541 жылдың 4 мамырында Буданы қайтадан қоршауға алды. Сүлеймен маусым айында Венгриядағы жаңа азаматтық соғыстың мүмкіндігін пайдаланып, үлкен әскермен Стамбулдан аттанды. Оның бұйрығымен Молдавия князі Петру Рареш Стефан Майлатты тұтқынға алды және шілде айының соңында Трансильвания диетасын Жон Сигизмундқа адал болуға мәжбүр етті. Роггендорф Сүлеймен 26 тамызда қалаға жеткенге дейін Буда қоршауын көтерді. Сүлеймен Жон Сигизмундтың мүддесін қорғау үшін келгенін айтты, сонымен қатар жас корольді көруге ниеттенгенін мәлімдеді, себебі Изабелла қыз туған деген қауесеттерді естіген. Алты венгр ақсүйегі (оның ішінде Георгий Мартинуцци мен Балинт Тюрок) 29 тамызда Жон Сигизмундты сұлтанның лагеріне сүйемелдеді. Кездесу кезінде янышарлар Будаға кіріп, қаланы көргісі келетінін мәлімдеді. Бұл олардың Венгрия астанасын қарсылықсыз басып алуға мүмкіндік берген алдамшылық еді. Балинт Тюрок сұлтанның лагерінде тұтқындалды. Сүлеймен Жон Сигизмундқа Тиса өзенінің шығысындағы жерлерді сақтап қалуға рұқсат берді, бірақ оның орнына жыл сайын 10 000 флорин көлемінде салық төлеуді талап етті.

Soon after John Zápolya died, his treasurer, George Martinuzzi, hurried to Buda to secure John Sigismund's inheritance. On Martinuzzi's proposal, the Diet of Hungary elected John Sigismund king on 13September 1540, but he was not crowned with the Holy Crown of Hungary. The Diet proclaimed Queen Isabella and George Martinuzzi, along with two powerful lords, Péter Petrovics and Bálint Török, the guardians of the infant monarch. In August, Ferdinand's envoys had demanded the transfer of the late John Zápolya's realm to Ferdinand in accordance with the Treaty of Várad. Peter Perényi, who had been the commander of Zápolya's troops in Upper Hungary, and Franjo Frankopan, Archbishop of Kalocsa, soon deserted to Ferdinand. The wealthy Stephen Majláth expelled most of John Sigismund's supporters from Transylvania in an attempt to seize the province for himself. Ferdinand's envoy, Hieronymus Łaski, informed Suleiman of the Treaty of Várad, asking the sultan to consent to the unification of Hungary under Ferdinand's rule. Instead, the sultan stated that he supported John Sigismund and had Łaski arrested. Ferdinand's army seized Visegrád, Vác, Pest, Tata and Székesfehérvár in October, but could not capture Buda. His military commander, Wilhelm von Roggendorf, again laid siege to Buda on 4May 1541. Suleiman left Istanbul at the head of a large army in June to take advantage of the new civil war in Hungary. On his command, Petru Rareș, Prince of Moldavia, captured Stephen Majláth and forced the Transylvanian Diet to swear fealty to John Sigismund in late July. Roggendorf lifted the siege of Buda before Suleiman reached the town on 26August. Suleiman said that he had come to protect John Sigismund's interests, but also announced that he wanted to see the infant king, because he had heard rumours about Isabella's having actually given birth to a daughter. Six Hungarian lords (including George Martinuzzi and Bálint Török) accompanied John Sigismund to the sultan's camp on 29August. During the meeting, janissaries entered Buda, saying that they wanted to see the town. This turned out to be a trick that enabled them to seize the capital of Hungary without opposition. Bálint Török was captured in the sultan's camp. Suleiman declared that John Sigismund could retain the territories to the east of the river Tisza in exchange for a yearly tribute of 10,000 florins.

Бірінші ереже

Изабелла мен Мартинуцци 1541 жылдың 5 қыркүйегінде Будадан Иоанн Сигизмунд пен Киелі Тақты алып кетті. Ол ұлымен бірге Липпаға қоныстанды, ол Заполья әулетінің ежелгі иелігінің орталығы болған. 18 қазанда Дебреценде Иоанн Сигизмундтың мемлекетінің округтерінің делегаттары жиналды. Олар оған адал болуға ант беріп, сарайдың үстемдігін мойындады. Мартинуцци 29 желтоқсанда Гялуда (қазіргі Румыниядағы Гиляу) Фердинанд I-нің өкілі Каспар Середимен келісімге келді. Гялу келісіміне сәйкес, Венгрия Фердинандтың билігі астында қайта біріктірілуі керек еді, бірақ Иоанн Сигизмундтың Жоғарғы Венгриядағы Заполья иеліктеріне құқығы расталды. 1542 жылдың 29 наурызында «Трансильванияның үш елі» Изабелланы Липпадан (Осман империясына жақын орналасқан) Трансильванияға көшіруге шақырды. Сәуір айында Трансильвания епископы Иоанн Статилео қайтыс болғаннан кейін, Сейм епископтықтың иеліктерін патшалық отбасына берді. Изабелла мен Иоанн Сигизмунд маусым айында Гюлафехерварға көшіп, епископ сарайында тұра бастады. Трансильваниялық Сейм тамызда Гялу келісімін бекітті. Партиум (Тиса мен Трансильвания арасындағы округтер) дворяндарының өкілдері де қарашада Осман империясына қарсы соғысқа келісім білдірді. Алайда Габсбург әскері Песті қайтарып ала алмады немесе Османдықтарды жеңе алмады. Каспар Середи Фердинандтың атынан Иоанн Сигизмундтың мемлекетін иелену үшін Гялуға келді, бірақ Изабелла оны 17 желтоқсанда қабылдамады. Үш күннен кейін Сейм Гялу келісімін күшсіз деп жариялады, Трансильвания саксыларының делегаттарының наразылығына қарамастан. Изабелла мен Мартинуцци арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Мартинуцци 1543 жылдың ақпанында Сейм Изабелланың жоғары мәртебесін растағаннан кейін де мемлекеттік басқару мен қаржыны бақылауын жалғастырды. Иоанн Сигизмундтың мемлекетінен алғашқы салық маусым айында Осман сұлтанына жіберілді. Сол айда лютеран дінін қабылдаған Кронштадттан (қазіргі Румыниядағы Брашов) келген саксон дін қызметкерлері Гюлафехерварда патшайым мен Мартинуццидің қатысуымен католик дін қызметкерлерімен пікірсайысқа қатысты. Сакстарға кетуге рұқсат берілді, бірақ Варад епископы Мартинуцци оларды ересілік айыбымен сотқа тартуды қалады. 1544 жылдың сәуірінде Торда Сеймі саяхатшылардың барған елді мекендердің діни салттарын құрметтеуін талап етті, бұл Реформация идеяларының бүкіл провинцияға тарағанын көрсетті. Партиум делегаттары қатысқан алғашқы Трансильвания Сеймі 1544 жылдың тамызында өтті. Сеймде Мартинуцци бас судья болып тағайындалды. Бұрын Фердинандтың билігін қабылдаған бес округ – Берег, Сабольц, Сзатмар, Унг және Земплен 1555 жылдың соңына дейін Иоанн Сигизмундқа адалдық ант берді. Османдықтар 1546 жылдың басында Бецсе және Бецскерек (қазіргі Сербиядағы Нови Бечей және Зреньянин) екі бекінісіне талап етті. Сұлтан 1547 жылы Фердинандтың бауыры, император Карл V-пен жасасқан бейбіт келісімге Иоанн Сигизмундтың мемлекетін қоспады. Бұл екі әрекет те Сүлейменнің Иоанн Сигизмундтың мемлекетінің бір бөлігін басып алуға ниеттенгенін көрсетті, бұл Изабелла мен Мартинуцциді 1548 жылы Венгрияны қайта біріктіру туралы Фердинандпен келіссөздерді қайта ашуға итермеледі. Мартинуцци мен Фердинандтың елшісі Николаус Салмский 1549 жылдың 8 қыркүйегінде Нирбаторда келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес, Изабелла мен Иоанн Сигизмунд Ополе мен Рациборцтың Силезия герцогтықтарына және 100 000 флорин өтемақыға алмасу үшін тақтан басқатыны керек еді. Изабелла келісімді орындаудан бас тартып, Гюлафехерварда қалды. Мартинуцци қаланы қоршап алып, оны 1550 жылдың қазанында қарсылық көрсетуден бас тартуға мәжбүр етті. Изабелла мен оның қолдаушылары Петр Петрович пен Ференц Патокси 1551 жылдың мамырында Нирбатор келісімінің орындалуын болдырмау үшін тағы бір әрекет жасады, бірақ Мартинуцци оларды жеңді. Қысыммен Изабелла 19 шілдеде екі Силезия герцогтығы мен 140 000 флорин алмасу шартымен Иоанн Сигизмунд атынан Фердинандқа бас иді. Екі күннен кейін ол Киелі Тажын Фердинандтың өкілі Джованни Баттиста Кастальдоға тапсырды. Сейм олардың бас тартуын мойындады және 26 шілдеде Фердинандқа адалдық ант берді.

Isabella and Martinuzzi left Buda on 5 September 1541, taking John Sigismund and the Holy Crown with them. She and her son settled in Lippa, which was the center of an old domain of the Zápolya family. The delegates of the counties of John Sigismund's realm met in Debrecen on 18October. They swore fealty to him and acknowledged the sultan's suzerainty. Martinuzzi signed a treaty with FerdinandI's representative, Caspar Serédy, in Gyalu (now Gilău in Romania) on 29December. According to the Treaty of Gyalu, Hungary was to be reunited under the rule of Ferdinand, but John Sigismund's right to the Zápolyas' domains in Upper Hungary was confirmed. On 29 March 1542, the "Three Nations of Transylvania" urged Isabella to move from Lippa (which was located near the Ottoman Empire) to Transylvania. After John Statileo, Bishop of Transylvania, died in April, the Diet granted the domains of the bishopric to the royal family. Isabella and John Sigismund moved to Gyulafehérvár in June, taking up residence in the bishops' castle. The Transylvanian Diet confirmed the Treaty of Gyalu in August. The representatives of the noblemen of the Partium (the counties between the Tisza and Transylvania) also consented to a war against the Ottoman Empire in November. However, the Habsburgs' army was unable to recapture Pest or defeat the Ottomans. Caspar Serédy came to Gyalu to take possession of John Sigismund's realm on Ferdinand's behalf, but Isabella refused him on 17December. Three days later, the Diet declared the Treaty of Gyalu null and void, over the objections of the delegates of the Transylvanian Saxons. The relationship between Isabella and Martinuzzi was tense. Martinuzzi continued to control state administration and finance even after the Diet confirmed Isabella's superior position in February 1543. The first tribute from John Sigismund's realm was sent to the Ottoman Sultan in June. In the same month, Saxon clergymen from Kronstadt (now Brașov in Romania), who had adopted Lutheranism, participated in a debate with Catholic priests in the presence of the queen and Martinuzzi in Gyulafehérvár. The Saxons were allowed to leave, although Martinuzzi, who was bishop of Várad, wanted to bring them before court on charges of heresy. In April 1544, the Diet of Torda prescribed that travellers should respect the religious customs of the settlements they visited, showing that the ideas of the Reformation had spread to the whole province. The first Transylvanian Diet at which delegates from the Partium were present met in August 1544. At the Diet, Martinuzzi was made chief justice. Five counties that had previously accepted Ferdinand's ruleBereg, Szabolcs, Szatmár, Ung and Zemplénswore allegiance to John Sigismund before the end of 1555. The Ottomans laid claim to two fortresses, Becse and Becskerek (now Novi Bečej and Zrenjanin in Serbia), in early 1546. The sultan refused to include John Sigismund's realm in the peace treaty that he concluded with Ferdinand's brother, Emperor Charles V, in 1547. Both actions suggested that Suleiman intended to seize part of John Sigismund's kingdom, prompting Isabella and Martinuzzi to reopen negotiations with Ferdinand on the reunification of Hungary in 1548. Martinuzzi and Ferdinand's envoy, Nicolaus of Salm, signed a treaty in Nyírbátor on 8September 1549. According to their agreement, Isabella and John Sigismund were to abdicate in exchange for the Silesian duchies of Opole and Racibórz and 100,000 florins in compensation. Isabella refused to execute the treaty and remained in Gyulafehérvár. Martinuzzi laid siege to the town, forcing her to give up resistance in October 1550. Isabella and her supporters Péter Petrovics and Ferenc Patócsy made a new attempt to prevent the execution of the Treaty of Nyírbátor in May 1551, but Martinuzzi defeated them. Under duress, Isabella abdicated in favor of Ferdinand on John Sigismund's behalf, in return for the two Silesian duchies and 140,000 florins on 19July. Two days later, she surrendered the Holy Crown to Ferdinand's representative, Giovanni Battista Castaldo. The Diet acknowledged their abdication and swore fealty to Ferdinand on 26July.

Қалған жері

Изабелла мен Иоанн Сигизмунд 1551 жылғы 6 тамызда Петр Петровичпен бірге Трансильваниядан кетті. Олар Кассаға (қазіргі Словакиядағы Кошице) қоныстанды және 1552 жылғы наурыз айында Ополеге көшті. Силезия герцогтықтарының кедей екенін түсінген соң, сәуірдің соңына дейін Польшаға кетіп қалды. Келесі жылдары олар Краков, Варшава, Санок және Польшаның басқа да қалаларында тұрды. Иоанн Сигизмунд жиі бизон аулауға шығатын, сондай-ақ Польша патшасы, әйелінің інісі Сигизмунд II Августқа қонаққа баратын. Бірақ денсаулығы нашар болды, себебі ол эпилепсиямен және созылмалы ішек ауруларымен ауырды. Изабелланың жақтасы емес, керісінше, қатал қарсыласы болған сол заманғы тарихшы Ференц Форгач оны ұлын "арсыздықпен" тәрбиелегені үшін, оған жаман серіктерді ұстауға және ішімдік ішуге рұқсат бергені үшін айыптады. Шындығында, Иоанн Сигизмундтың тәрбиешілері гуманистік ғалымдар болды: венгр Михай Цсаки және поляк Войцех Новопольский. Новопольский Иоанн Сигизмундтың діни пікірталасқа деген қызығушылығын оятты. Фердинандтың Венгрия Корольдігінің шығыс аймақтарындағы билігі әлсіз болды, өйткені ол оларды қорғау үшін жеткілікті жалдамалы әскер жібермеді. 1551 жылдың соңында Кастальдо Мартинуццидің Османдықтармен құдаласуын сезіп, оны өлтірді. Османдықтар 1552 жылдың жазында Банаттың жазықтарын басып алды. 1553 жылдың наурыз айында Сүлейман Изабелланы Венгрияға қайтаруға шақырды. Петер Петрович Фердинандқа қарсы көтерілді, ал секелдердің жиналысы Иоанн Сигизмундқа адалдығын жариялады. Алайда, екі көтеріліс те қыркүйектің соңына дейін басылды. 1554 жылдың сәуір айында Венгрияны Иоанн Сигизмундқа қайтару керек деп шешкен Сүлейман, Петер Петровичке Банаттағы екі бекіністің бақылауын беруге рұқсат берді. Габсбургтерге қарсы соғыста болған Франция королі Генрих II де Изабелланы Венгрияға қайтуға шақырды, сондай-ақ Иоанн Сигизмундқа өзінің қызын әйел ретінде беруге уәде берді. 1555 жылы Сүлейман Трансильваниялық билеушілерге хат жіберіп, олардың Иоанн Сигизмундқа қарсылықсыз бағынуын талап етті. Жыл соңына дейін Үш Эстаттың өкілдері Фердинандтан күш жіберуді немесе оларды адалдық сертінен босатуды сұрады. 1556 жылдың басында Петрович Трансильванияға шабуыл жасады. 1556 жылғы 12 наурызда Сейм Иоанн Сигизмундқа адалдық серт берді, оны "патша Иоаннның ұлы" деп атады. Сеймнің елшілері 1 маусымда Изабелла мен оның ұлын қайтаруға көндіру үшін Польшаға аттанды. Екі аптадан кейін Фердинанд Сүлейманға Иоанн Сигизмундтың бұрынғы иеліктерінен әскерін шығаруға дайын екенін хабарлады.

Isabella and John Sigismund left Transylvania on 6August 1551, accompanied by Péter Petrovics. They settled in Kassa (now Košice in Slovakia), and moved to Opole in March 1552. Realizing that the Silesian duchies were poor, they left for Poland before the end of April. During the following years they lived in Kraków, Warsaw, Sanok, and other Polish towns. John Sigismund often went hunting for bison and regularly visited his uncle, Sigismund II Augustus, King of Poland. However, his health was delicate because he suffered from epilepsy and chronic intestinal disorders. The contemporaneous historian Ferenc Forgách, who was Isabella's implacable enemy, accused her of bringing her son up "shamefully", allowing him to keep bad company and drink. John Sigismund's tutors were actually humanist scholars: the Hungarian Mihály Csáky and the Polish Wojciech Nowopołski. Nowopołski aroused John Sigismund's interest in theological debates. Ferdinand's rule remained fragile in the eastern territories of the Kingdom of Hungary because he did not send enough mercenaries to defend them. Suspecting that Martinuzzi was conspiring with the Ottomans, Castaldo had Martinuzzi murdered in late 1551. The Ottomans occupied the lowlands of Banat in the summer of 1552. In March 1553 Suleiman urged Isabella to return to Hungary. Péter Petrovics rose against Ferdinand, and an assembly of the Székely people declared their loyalty to John Sigismund. However, both uprisings were crushed before the end of September. Deciding in April 1554 that Hungary should be restored to John Sigismund, Suleiman allowed Péter Petrovics to take control of two fortresses in Banat. Henry II of France, engaged in war against the Habsburgs, also urged Isabella to return to Hungary, promising one of his daughters in marriage to John Sigismund. Suleiman sent messages to the Transylvanian lords in 1555, demanding they obey John Sigismund without resistance. Before the end of the year, the representatives of the Three Nations petitioned Ferdinand either to send reinforcements or to absolve them from their oath of fealty. Petrovics stormed into Transylvania in early 1556. The Diet swore an oath of fealty to John Sigismund on 12March 1556, referring to him as "the son of King John". The envoys of the Diet departed for Poland on 1June to persuade Isabella and her son to return. Two weeks later, Ferdinand informed Suleiman that he was ready to withdraw his troops from John Sigismund's former realm.

Қайту

Үш ұлттың өкілдері 1556 жылғы 22 қазанда Коложварда (қазіргі Румыниядағы Клуж-Напока) Изабелла мен Иоанн Сигизмундты зор салтанат пен құрметпен қарсы алды. Парламент оның әлі кәмелетке толмаған ұлының атынан мемлекеттік істерді басқару құқығын бекітті. Келесі айларда Трансильваниядан тыс бірнеше округ (Абауй, Бихар және Гөмөр сияқты) Иоанн Сигизмундтың билігін мойындады. Изабелла діни саясатта төзімділік танытып, Кальвинизмнің, әсіресе Партиум және Коложварда таралуына жағдай жасады. 1559 жылы ол Фердинандпен жаңа келіссөздер бастады, Фердинанд өзінің қызын Иоанн Сигизмундқа беріп, Тиза өзенінен шығысқа қарайғы жерлерде Иоанн Сигизмундтың билігін растаса, оның ұлының патшалық титулынан бас тартатынын ұсынды. Бірақ, жесір патшайым 1559 жылғы 18 қыркүйекте 40 жасында дүние салды.

Жеке биліктің басталуы

Иоанн Сигизмунд билікке анасының қайтысымен кірісті. Жаңа атақ алмай, өзін rex electus (сайланған король) деп атауын жалғастырды. Михай Чакы, Христофор және Стефан Батори, сондай-ақ анасының басқа кеңесшілері мемлекеттік басқаруға қатысуын ұлантты. Иоанн Сигизмунд Фердинандқа оның қыздарының бірімен некелесуді ұсынды, сонымен қатар Фердинанд билігіндегі Венгрияның бөліктеріне талап етуін жариялады. Оның талаптары қабылданбады, бірақ бейбітшілік сақталды. Иоанн Сигизмунд діни мәселелерге ерекше қызығушылық танытып, түрлі теологиялық мектептердің өкілдері арасында бірнеше пікірсайыс ұйымдастырды. Алғашқы пікірсайыс 1560 жылғы қаңтарда Медгиесте (қазіргі Румыниядағы Медиаш) лютеран және кальвин дін қызметкерлері арасында өтті. Бір жарым жылдан кейін Иоанн Сигизмунд Виттенберг университетіне және Германиядағы басқа да теологиялық орталықтарға хаттар жіберіп, екі протестанттық мектептің негізгі ұстанымдары бойынша кеңес сұрады. 1561 жылғы желтоқсанда Иоанн Сигизмундтың патшалығындағы ең бай феодалдардың бірі Мелхиор Баласса Фердинандқа қашып кетті. Иоанн Сигизмунд Балассаның иеліктерін басып алуға кірісті, бірақ оның әскері 1562 жылғы 4 наурызда Хададта (қазіргі Ходод) жеңіліске ұшырады. Балассаның ықпалымен Секели қара халық 1550 жылдары шектелген ежелгі құқықтарын (салықтан босатуды қоса) қайтару үшін көтеріліс жасады. Иоанн Сигизмундтың әскері оларды мамыр айында талқандап, көшбасшыларын дарға асты немесе мүгедектендірді. Секелилердің жеңілдігінен кейін, диета Секелилердің құқықтарын шектеу үшін жаңа заңдар қабылдады, оның ішінде қара халықты қазылар құрамына қабылдауға тыйым салынды. Секели елінде "Секели шабуылы" және "Секели өкініші" деп аталатын екі жаңа корольдық қамал салынды. Балассаның көтерілісінен кейін Трансильваниядан тыс көптеген округтер Иоанн Сигизмундтан Фердинандқа адалдығын ауыстырды. Фердинандты округтерден бас тартуға көндіру үшін Иоанн Сигизмунд тіпті өзін король деп атамауға дайын екенін ұсынды, бірақ 1562 жылғы шілдеде бұл ұсыныс қабылданбады. Бастапқыда католик болған Иоанн Сигизмунд 1562 жылдың соңына дейін лютеран дініне ауысты. Алайда лютеран және кальвин теологтары арасындағы пікірсайыстар жалғасты. Иоанн Сигизмунд өзінің сарай дәрігері Джорджио Биандратаны (Троицаға қарсы болғандықтан лютерандық немесе кальвиндық көзқарасты бөліспеген) лютерандық және кальвиндық дін қызметкерлерін келістіру үшін синодқа төрағалық етуге тағайындады, бірақ 1564 жылғы сәуірде олардың арасындағы келіспеушіліктер еңсерілмейтін болып шықты. Диета маусым айында жеке кальвин дінінің бар екенін мойындады. Иоанн Сигизмунд сондай-ақ кальвинизмді қабылдап, Ференц Давидті өзінің сарай уағыздаушысы етіп тағайындады.

John Sigismund's rule began with his mother's death. Rather than adopting a new title, he continued to style himself rex electus (king elect). Mihály Csáky, Christopher and Stephen Báthory, and his mother's other advisors continued to participate in state administration. John Sigismund sent envoys to Ferdinand to propose marriage with one of Ferdinand's daughters, but also to announce his claim to the parts of Hungary under Ferdinand's rule. His demands were rejected, but peace was preserved. John Sigismund showed a particular interest in religious matters and initiated several debates among the representatives of diverse theological schools. The first debate was held between Lutheran and Calvinist priests in Medgyes (now Mediaș in Romania) in January 1560. A year and a half later, John Sigismund sent letters to the University of Wittenberg and other theological centers in Germany to seek advice on the main points of the two Protestant schools of thought. Melchior Balassa, one of the wealthiest lords in John Sigismund's realm, deserted to Ferdinand in December 1561. John Sigismund moved to seize Balassa's domains, but his army was routed at Hadad (now Hodod in Romania) on 4 March 1562. Stirred up by Balassa, the Székely commoners rose to restore their ancient liberties (including exemption from taxes), which had been restricted in the 1550s. John Sigismund's army routed them in May, and their leaders were impaled or mutilated. The Diet adopted new laws to restrict the privileges of the Székelys, including a ban on the employment of commoners as jurors. Two new royal castles named Székelytámad ("Székely assault") and Székelybánja ("Székely regret") were erected in the Székely Land. After Balassa's revolt, most counties outside Transylvania changed allegiance from John Sigismund to Ferdinand. To persuade Ferdinand to renounce the counties, John Sigismund even offered not to style himself king, but this was rejected in July 1562. John Sigismund, originally Roman Catholic, converted to Lutheranism before the end of 1562. However, debates between Lutheran and Calvinist theologians continued. John Sigismund appointed his court physician, Giorgio Biandrata (who as an Anti Trinitarian did not share either the Lutheran or the Calvinist view) to head a synod to reconcile the Lutheran and the Calvinist clergymen, but their differences proved insuperable in April 1564. The Diet acknowledged the existence of a separate Calvinist denomination in June. John Sigismund also adopted Calvinism and made Ferenc Dávid his court preacher.

Соғыстар мен пікірталастар

Фердинанд 25 шілдеде 1564 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Максимилиан II иеленді. Трансильвания диетасы 1562 жылы Габсбургтерден тартып алынған округтерді қайта басып алу үшін соғыс жариялады. Иоанн Сигизмундтың әскері 1562 жылдың соңына дейін Сату-Маре (бұрынғы Сзатмар, қазіргі Румыния), Хадад және Бая-Маре (бұрынғы Нагбанья, қазіргі Румыния) қалаларын басып алды, бірақ Лазар фон Швендидің қарсы шабуылы 1565 жылдың наурыз айында Самос өзеніне жетті. Иоанн Сигизмунд пен Максимилиан II-нің елшілері 1565 жылдың 13 наурызында Сзатмарда келісімге келді, онда Иоанн Сигизмунд Трансильваниядағы оның мұрагерлік билігін мойындау шартымен корольдік титулынан бас тартты. Иоанн Сигизмунд Максимилиан II-нің қарындасы Иоаннаға үйленуге де міндетті болды. Алайда, Осман империясы Иоанн Сигизмундты 21 сәуірде келісімді күшін жойған деп жариялауға мәжбүр етті. Иоанн Сигизмунд пен Темесвар пашасы Хасан бірігіп, Ардуд (бұрынғы Эрдуд, қазіргі Румыния), Нагбанья және Сзатмарды қайтарып алды. Ол Стамбулдағы сұлтанмен Сатмар келісімін түсіндіру үшін кездесуді жоспарлаған, бірақ Сүлеймен оған Венгрияға өзі келетінін хабарлады. Ференц Давид уағыздарында Үштікке қарсы идеяларды қолдана бастады, бұл Дебреценнің кальвинист епископы Петер Мелиус Юхасты ашуландырды. 1566 жылдың сәуір айында Иоанн Сигизмунд Гюлафехерварда Үштік ілімі туралы ашық пікірталас ұйымдастырды. Пікірталас аяқталғаннан кейін Иоанн Сигизмунд Дебрецендегі кальвинист баспаханасына қаржы жұмсады. Ол сондай-ақ Коложвар, Маросвасархел (қазіргі Румыниядағы Таргу Муреш) және Нагиварадта протестант колледждерінің құрылуына демеушілік етті. Петрус Рамусқа және Реформацияның басқа да жетекші ғалымдарына жазған хаттарынан оның Гюлафехервардағы патшалық колледжді академияға айналдырғысы келгені көрінеді. 1560 жылдары Венецияда жарық көрген итальяндық өлеңдер жинағы Иоанн Сигизмундты «Ренессанстың меценаты» деп атады. Сұлтан Сүлеймен 1566 жылдың жазында Габсбург аймақтарына қарсы жорыққа дайындалу үшін Дунайдағы Земунға келді. Иоанн Сигизмунд 400 трансильвандық ақсүйектермен бірге сұлтанның лагеріне асықты. Иоанн Сигизмунд пен оның бас кеңесшілері сұлтанның шатырында бас иіп құрмет көрсеткеннен кейін Сүлеймен Иоанн Сигизмундтың мұрагерлік билеуші ретіндегі мәртебесін бекітті. Мұстафа Селаникидің айтуынша, сұлтан Иоанн Сигизмундты «сүйікті ұлы» деп атаған. Иоанн Сигизмунд 28 шілдеде сұлтанның бұйрығымен Жоғарғы Венгрияға шабуыл жасады. Алайда, 6 қыркүйекте Сызгетварды қоршау кезінде Сүлеймен қайтыс болған кезде, Соколу Мехмед-паша Иоанн Сигизмундты Трансильванияға оралуға бұйырды. Осы уақытта Флоренция герцогы Козимо I-ге жазған хатында жалдамалы әскер сардары Жованандреа Громо Иоанн Сигизмундты «өте жомарт, мейірімді, ойлы, парасатты, еңбекқор және батыл» деп сипаттады. Громо Иоанн Сигизмундтың латын, итальян, неміс, поляк, венгр және румын тілдерін жақсы білетінін, сондай-ақ грек және түрік тілдерін де білетінін айтты. 1566 жылдың қараша айында Иоанн Сигизмунд кальвинист епископын өзінің аймағындағы румындардың жалғыз діни басшысы етіп тағайындады. Диета сонымен қатар кальвинизмге көшпеген румын дін қызметкерлерін қууға бұйрық берді, бірақ бұл шешім орындалмады. Давид пен Биандратаның ықпалымен Иоанн Сигизмунд 1567 жылдың басында Үштікке қарсы идеяларды қабылдауға көшті. Иоанн Сигизмундтың қолдауымен Давид өзінің көзқарастарын насихаттап, Үштік ілімін қабылдағандарды жалған тәңірлерге табынушылыққа айыптаған бес кітап жариялады. 1567 жылдың наурыз айында Иоанн Сигизмунд пен Хасан-паша Жоғарғы Венгрияға шабуыл жасады. Алайда, жазғы уақытта Иоанн Сигизмунд ауыр сырқатқа шалдықты. Трансильвания ақсүйектері оның орнын басушыны сайлағанда оның өсиеттерін орындауға уәде берді. Осман сұлтаны Селим II Трансильвания ақсүйектеріне өз монархтарын еркін сайлау құқығын берді, бірақ олардың шешімін бекіту құқығын өзінде сақтап қалды. Бірақ көп ұзамай Иоанн Сигизмунд жазылып кетті.

Ferdinand died on 25 July 1564, and his son Maximilian II succeeded him. The Transylvanian Diet declared war to reoccupy the counties that had been lost to the Habsburgs in 1562. John Sigismund's army seized Szatmár (now Satu Mare in Romania), Hadad and Nagybánya (now Baia Mare in Romania) before the end of 1562, but a counter invasion by Lazarus von Schwendi reached the river Szamos in March 1565. The envoys of John Sigismund and Maximilian II concluded a treaty in Szatmár on 13 March 1565 in which John Sigismund renounced his title of king in return for the recognition of his hereditary rule in Transylvania John Sigismund was also to marry Maximilian II's sister, Joanna. However, the Ottomans forced John Sigismund to declare the treaty null and void on 21 April. John Sigismund and Hasan, Pasha of Temesvár, joined forces and recaptured Erdőd (now Ardud in Romania), Nagybánya and Szatmár. He intended to see the sultan in Istanbul to give an explanation for the Treaty of Szatmár, but Suleiman informed him that he would personally come to Hungary. Ferenc Dávid began to include Anti Trinitarian ideas in his sermons, which infuriated the Calvinist bishop of Debrecen, Péter Melius Juhász. John Sigismund organized an open debate about the doctrine of Trinity, which was held in Gyulafehérvár in April 1566. After the debate John Sigismund granted funds to the Calvinist publishing house in Debrecen. He also sponsored the establishment of Protestant colleges in Kolozsvár, Marosvásárhely (present day Târgu Mureș in Romania) and Nagyvárad. His letters to Petrus Ramus and other leading scholars of the Reformation show that he wanted to develop the royal college in Gyulafehérvár into an academy. An anthology of Italian poems, published in Venice in the 1560s, hailed John Sigismund as "patron of the Renaissance". Sultan Suleiman came to Zemun on the Danube in preparation for his campaign against Habsburg territories in the summer of 1566. John Sigismund hurried to the sultan's camp, accompanied by 400 Transylvanian lords. After John Sigismund and his principal advisors prostrated themselves before the sultan in his tent, Suleiman confirmed John Sigismund's position as hereditary ruler. According to the eyewitness Mustafa Selaniki, the sultan addressed John Sigismund as his "beloved son". John Sigismund invaded Upper Hungary on the sultan's order on 28 July. However, when Suleiman died during the Siege of Szigetvár on 6September, Sokollu Mehmed Pasha ordered John Sigismund to return to Transylvania. In a letter written about this time to Cosimo I, Duke of Florence, the mercenary Giovanandrea Gromo described John Sigismund as "extremely benevolent, gracious, subtle in thought, wise, level headed, industrious [and] brave". Gromo mentioned that John Sigismund spoke Latin, Italian, German, Polish, Hungarian and Romanian well, and could also speak Greek and Turkish. John Sigismund appointed a Calvinist bishop as the only religious leader of the Romanians in his realm in November 1566. The Diet also ordered that all Romanian priests who refused to convert to Calvinism were to be expelled, but this decision was not carried out. Influenced by Dávid and Biandrata, John Sigismund became receptive to Anti Trinitarian ideas from early 1567. With John Sigismund's support, Dávid published five books to promote his views, reproving for idolatry those who accepted the dogma of the Trinity. John Sigismund and Hasan Pasha stormed into Upper Hungary in March 1567. However, John Sigismund was taken seriously ill in summer. The Transylvanian lords pledged to respect his last will when electing his successor. The Ottoman Sultan Selim II granted the Transylvanian lords the right to freely elect their monarch, only preserving the right to approve their decision. Before long, John Sigismund recovered.

Дінге деген еркіндік

1568 жылдың басында Сейм Тордада қайта жиналып, уағыздаушыларға өз түсініктері бойынша «Ілгі хабарды үйретуге» рұқсат берді. Сондай-ақ, бұл жиын «сенім – Құдайдың сыйы» деп атап, ешкімнің «діни себептерге байланысты өзгелердің қолынан зұлымдық көруі» тиіс емес екенін мәлімдеді. Торда жарлығы 16 ғасырдағы Еуропаның дін бостандығының шектерін кеңейтті. Бұл жарлық кемсітушілікке толыққанды соң қоймады, себебі ресми мәртебе тек католик, лютеран және кальвинист дін қызметкерлеріне берілді, бірақ унитариан, православие, армян, яһуди және мұсылман дінін ұстанушылар да өз діндерін еркін өрнектеуге мүмкіндік алды. 1568 жылдың ақпанында қол қойылған Адрианополь келісімі Осман империясы мен Габсбургтар арасындағы бірінші соғысты аяқтады. Келісімге сәйкес, Иоанн Сигизмунд алдыңғы жылдары Максимилиан II-ден бағындырған барлық жерлерін сақтап қалды. Осман сұлтаны Селим II-нің Париждегі елшісі Иоанн Сигизмундке Маргарет Валуаға үйленуді ұсынды, бірақ бұл ұсыныс назарсыз қалды. 1568 жылы Үштік туралы көптеген діни талқылаулар ұйымдастырылды, алғашқысы 8 наурыздан 17 наурызға дейін Гюлафехерварда оның қатысуымен өтті. 1569 жылы Иоанн Сигизмундқа Үштікке қарсы идеялардың күшейіп бара жатқаны анық болды. Кальвинист дін қызметкері Петер Кароли Иоанн Сигизмундтің бейтараптығына наразылық білдіргеннен кейін, Иоанн Сигизмунд кальвинист епископы Мелиусты кальвинист емес дін қызметкерлерін қуғындағандығы үшін айыптады, сондай-ақ Мелиус «папа рөлін ойнамауы керек» деді. Кальвинистер мен Үштікке қарсы, яки унитариандық теологтар арасындағы ең ірі пікірсайыс 1569 жылдың 20-25 қазанында Нагиварадта өтті. Екі тарап та жеңімпаз деп жарияланбаса да, пікірсайыстан кейін Иоанн Сигизмунд Үштікке қарсы идеяларды қабылдады, осылайша ол тарихымыздағы жалғыз унитариандық монарх атанды. Біз елімізде еркіндік орнағанын қалаймыз. Біз сондай-ақ сенімнің Құдайдың сыйы екенін және сананың шектелуі мүмкін емес екенін жақсы білеміз. Егер [Петер Мелиус Юхас] мұны орындамаса, ол Тисаның арғы бетіне кетуі мүмкін. | Иоанн Сигизмундтың Петер Каролиге айтқан сөздері

The Diet met again in Torda in early 1568 and authorized preachers to "teach the Gospel" according to their own understanding. The Diet also declared that nobody should "suffer at the hands of others for religious reasons", stating that "faith is a gift of God". The Edict of Torda expanded the limits of religious freedom far beyond the standard of 16th century Europe. The decree did not put a complete end to discrimination, because official status was granted only to the Catholic, Lutheran, and Calvinist clergymen, but Unitarian, Orthodox, Armenian, Jewish, and Muslim believers could also freely practise their religions. The Treaty of Adrianople, signed in February 1568, concluded the first war between the Ottoman Empire and the Habsburgs. According to the treaty, John Sigismund retained all territories that he had conquered from Maximilian II in the previous years. The envoy of the Ottoman Sultan Selim II in Paris suggested that John Sigismund should marry Margaret of Valois, but his proposal was ignored. Many theological discussions on the Trinity were organized in 1568, the first of them taking place in his presence in Gyulafehérvár from 8 to 17 March. The growing influence of the Anti Trinitarians on John Sigismund became obvious in 1569. After Péter Károlyi, a Calvinist cleric, complained about John Sigismund's bias, John Sigismund accused the Calvinist bishop, Melius, of having persecuted non Calvinist priests, stating that Melius "should not play the pope". The largest debate between the Calvinist and Anti Trinitarian, or Unitarian, theologians took place in Nagyvárad from 20 to 25 October 1569. Although neither side was declared winner, after the debate John Sigismund accepted Anti Trinitarian ideas, which made him the only Unitarian monarch in history. We wish that in our country freedom shall reign. We know furthermore that faith is a gift from God and that conscience cannot be constrained. And if [Peter Melius Juhász] does not abide by this, he may go to the other side of the Tisza.|John Sigismund's words to Péter Károlyi

Иоанн Сигизмундтің дінін өзгерткеннен кейін, оның көптеген сарайлықтары да унитариандыққа көшті. Тарихшы Габор Бартаның айтуынша, Иоанн Сигизмундтің дінін өзгерткеніне саяси факторлар да әсер еткен, себебі ол «христиандық әлемнен ерекшеленуін және оған жақындауын көрсете алатын құралды [Үштікке қарсылықта] тапты». Истван Кёль «Бір ғана Құдай бар!» деген қарапайым идеяның да унитариандық таралуына, әсіресе Секели ауылдықтары мен Колошвар қала тұрғындары арасында үлкен әсер еткенін айтады. 1569 жылы дінге құлшыныс танытқан Георгий Караксони Партиумдағы көптеген шаруаларды Осман империясына қарсы қасиетті соғысқа шақырды. Олар Дебреценге қарай жорық жасады, бірақ көршілес ақсүйектер оларды 1570 жылдың басында қаланың жанында жеңіске ұшыратты.

Трансильванияның князі

Иоанн Зигмунд пен Максимилиан II арасындағы келіссөздер 1570 жылғы 16 тамызда қол қойылған Шпейер шартымен аяқталды. Иоанн Зигмунд Максимилиан II-ді Венгрияның жалғыз патшасы деп мойындады және өзінің патшалық титулынан бас тартты. Оның орнына ол «Трансильвания князі және Венгрия Корольдігінің бір бөлігінің иесі» деген жаңа атақты алды, сондай-ақ оның мемлекеті Венгрия Корольдігінің құрамында екенін және Иоанн Зигмундтың қайтысынан кейін Максимилиан II немесе оның мұрагеріне қайтарылатынын растады. Қазір ауыр сырқатқа шалдыққан Иоанн Зигмунд 1 желтоқсанда шартты бекітті. Оның билігі кезінде өткен соңғы сейм діни еркіндікті күшейтетін бұрынғы сеймдердің қаулыларын бекітті. Ол 1571 жылғы 14 наурызда Гюлафехерварта қайтыс болды, ал Максимилиан II Шпейер шартын бекіткеннен кейін бірнеше күн өткен соң. Трансильвания ақсүйектері оның өлімін бірнеше күн жасырып жүрді. Ол Гюлафехервардағы Святой Михаил соборында унитариялық рәсім бойынша жерленді. Иоанн Зигмунд 1567 жылғы жазда канцлер Михай Чаки және қазынашы Гаспар Бекестің куәлігінде өзінің соңғы өсиетнамасын жасаған. Ол жазылғанмен, келесі жылдары мәтінді өзгертпеді. Ол өзінің байлығының көп бөлігін інісі Польшаның Сигизмунд Августы мен үш қарындасы – София, Анна және Екатеринаға қалдырды. Кітапханасын Гюлафехервардағы протестант мектебіне сыйлады. Әйел алмай, мұрагер қалдырмаған Иоанн Зигмунд Заполья әулетінің соңғы өкілі болды. Өсиетнамасында ол сеймге жаңа монархты таңдау құқығын берді. Үш ұлттың өкілдері Трансильвания воеводасы атағын алған Рим католигі Стефан Баториді сайлады. Максимилиан II қолдаған Гаспар Бекес сайлауға қарсылық көрсетті, бірақ Батори туған азаматтық соғыста жеңіске жетіп, билігін нығайтты.