Кіріспе
Jack Gold режиссері түсірген 1987 жылғы телефильм. "Собибордан қашу" – 1987 жылы ITV және CBS телеарналарында көрсетілген британдық телефильм. Бұл нацистік Собибор концлагерінен жаппай қашу оқиғасын баяндайды, неміс концлагерлеріндегі еврей тұтқындарының ең сәтті көтерілісі (мұндай көтерілістер Аушвиц-Биркенау және Треблинкада да болған). Фильмді Джек Голд режиссерлік етіп, Югославиядағы (қазіргі Сербия) Авалада түсірді. 1987 жылдың 10 мамырында Ұлыбританияда көрсетілген 176 минуттық толық нұсқасынан бұрын, 1987 жылдың 12 сәуірінде АҚШ-та 143 минуттық нұсқасы көрсетілді. Реджинальд Роуз жазған сценарий Ричард Рашкенің 1983 жылғы осы аттас кітабы, сондай-ақ Томас Блаттың "Собибордың күлінен" және Станислав Шмайзнердің "Собибордағы тозақ" қолжазбалары негізінде жазылған. Алан Аркин, Джоанна Пакула және Рутгер Хауэр фильмдегі басты рөлдерді ойнады. Фильм "Алтын глобус" сыйлығын "Үздік мини-сериал немесе телефильм" номинациясы бойынша алды, ал Хауэр "Телефильм немесе мини-сериалдағы екінші рөлдегі үздік актер" сыйлығымен марапатталды. Эстер Рааб – лагерьден аман қалған, Рашкеге кітабын жазуға көмектесіп, сондай-ақ фильмге техникалық кеңесші болды.
Escape from Sobibor is a 1987 British television film which aired on ITV and CBS. It is the story of the mass escape from the Nazi extermination camp at Sobibor, the most successful uprising by Jewish prisoners of German extermination camps (uprisings also took place at Auschwitz Birkenau and Treblinka). The film was directed by Jack Gold and shot in Avala, Yugoslavia (now Serbia). The full 176 minute version shown in the UK on 10 May 1987 was pre empted by a 143 minute version shown in the United States on 12 April 1987. The script, by Reginald Rose, was based on Richard Rashke's 1983 book of the same name, along with a manuscript by Thomas Blatt, "From the Ashes of Sobibor", and a book by Stanisław Szmajzner, Inferno in Sobibor. Alan Arkin, Joanna Pacuła, and Rutger Hauer were the primary stars of the film. The film received a Golden Globe Award for Best Miniseries or Television Film and Hauer received a Golden Globe Award for Best Actor in a Supporting Role—Television Film or Miniseries. Esther Raab was a camp survivor who had assisted Rashke with his book and served as a technical consultant.
Өмірбаян
1943 жылдың 14 қазанында Собибор лагерінің құпия қарсылық тобының мүшелері 11 неміс СС "Тотенкопфвербэнд" офицерін және бірқатар украиндық "Зондердиенст" және фольксгермандық күзетшілерді жасырын түрде өлтірді. Лагерьдегі 600 тұтқынның шамамен 300-і қашып кетті, алайда олардың 50-70-ке жуығы кейін қайта ұсталды және өлтірілді. Қашып кеткеннен кейін СС басшысы Генрих Гиммлер өлім лагерін жабуға бұйрық берді. Лагерь бұзылып, жерге көмілді, одан кейін оның үстіне ағаштар отырғызылып, жасырылды.
Сюжет
Фильм поляк еврейлерінің жаңа пойзы Собиборға келгенде басталады, олар тексеруден өтуге тиіс. Неміс коменданты оларға құттықтау сөз айтады, жаңа келгендерге бұл жер еңбек лагері екенін жеткізеді. Басқа СС офицерлері тұтқындардың қатарымен жүріп, кәсіби дағдылары бар аздаған адамдарды іріктеп алады (мысалы, алтын шеберлері, тігіншілер, аяқ киім жасаушылар және киім тігушілер). Қалған тұтқындар лагердің басқа бөлігіне жіберіледі, онда күні-түні түтін қалыңдығы көтеріледі. Жаңа тұтқындар Собибордың өлім лагері екенін білуге біршама уақыт кетеді; барлық еврейлер газ камераларында жойылса, ал олардың денелері үлкен пештерде өртеледі. Лагердің екінші бөлігінде тірі қалған аздаған тұтқындар өлтірілгендердің мүлкін сұрыптап, аяқ киімдерін жөндеумен, киімді қайта өңдеумен және кез келген күміс пен алтынды балқытып, СС офицерлеріне әшекей жасаумен айналысады. Олардың пайдалылығына қарамастан, аман қалған тұтқындардың өмірі қауіпті: ұрып-сапалау мен кісі өлтіру кез келген сәтте болуы мүмкін. Густав Вагнер – неміс офицерлерінің арасында ең ақылдысы және садистігі. Жақын маңдағы орманнан екі тұтқын қашқанда, Вагнер жұмыс тобының қалған он үш тұтқынының әрқайсысы өздерімен бірге өлуге бір тұтқынды таңдауға мәжбүр етеді (бас тартса, онда ол елуін таңдайды деп қорқытады), содан кейін жиырма алтысын да атқылайды. Тұтқындардың басшысы Леон Фельдхендлер пойыздар тоқтағанда лагерь мағынасын жоятынын, қалған еврейлердің бәрі өлтірілетінін түсінеді. Ол барлық тұтқынды қашу жоспарын құрады, СС офицерлерін және сержанттарды тұтқындардың казармаларына және жұмыс шектеріне біртіндеп шақырып, оларды мүмкіндігінше үнсіз өлтіруді жоспарлайды. Неміс офицерлерінің бәрі өлтірілгеннен кейін, тұтқындар тізімге тұрып, бұйрық алғандай лагерден шығады. Украиналық күзетшілер не болып жатқанын білмей, неміс офицерлері жоқ болғандықтан, оларға араласпауға үміттенді. Лагерьге тұтқындардан жаңа топ келеді: совет армиясының сарбаздары болған орыс еврейлері. Олардың басшысы Саша Печерский және оның адамдары ерікті түрде көтеріліске қосылады, олардың әскери дағдылары баға жетпес болып табылады. Лагерь коменданты бірнеше күнге кетеді, Вагнерді өзімен алып кетеді, бұл ең садистік СС офицері болмағандықтан тиімді болады. 1943 жылдың 14 қазанында жоспар іске асырылады. СС офицерлері мен сержанттары біртіндеп пышақтар мен таяқтармен қаруланған тұтқындар тобына шақырылады. Он бір неміс өлтіріледі, бірақ Карл Френцель деген офицер қастандықтан қашып, әріптесінің денесін тауып, дабыл қағады. Содан кейін тұтқындар парад алаңында жиналады және жоспардың ашылғанын түсінген Печерский мен Фельдхендлер тұтқындарды көтеріліс жасап, лагерден қашуға шақырады. 600 тұтқынның көпшілігі лагердің периметріне қарай қаша жөнеледі, кейбір еврейлер тұтқынға алынған мылтықтарды қолданып, украин күзетшілерін атып өтеді. Басқа күзетшілер бақылау мұнараларынан автоматпен атып, қашып бара жатқан тұтқындардың көпшілігін өлтіреді, ал басқалары лагерді қоршап тұрған мина өрісінде қаза табады. Бірақ 300-ден астам еврей орманға жетіп, қашып құтылады. Тірі қалғандар орманның тереңіне қашып бара жатқанда, танымал жаңалықтарды хабарлаушы Говард К. Смит фильмге негізделген тірі қалғандардың кейбіреулерінің тағдырын баяндайды. Қашып шыққан 300 тұтқынның тек 50-і ғана 1945 жылы соғыстың аяқталуын көру үшін аман қалды. Печерский совет желілеріне оралып, соғыстан аман қалады және Қызыл Армияға қосылады, ал Фельдхендлер соғыстың аяқталуын көреді, бірақ көп ұзамай антисемит поляктармен болған қақтығыста қаза табады. Сержант Вагнер Бразилияға қашып кетеді, онда ол 1980 жылы пышақталған күйде табылса, өлтірілген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропадағы түрме лагерінен жасалған ең ірі қашқындық болған көтерілістен кейін Собибор жермен тегіс етілді және оның бар екенін көрсету үшін ағаштар отырғызылды.