Кіріспе

Ирландиядағы Вильям соғысы (1689) кезіндегі қоршау. 1689 жылғы Дерри қоршауы – Ирландиядағы Вильям соғысының алғашқы маңызды оқиғасы болды. Қоршауға дейін 1688 жылдың 7 желтоқсанында Якобит күштері қалаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ 13 шәкірт қақпаларды жапқанда бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бұл Джеймс II-ге қарсы бүлік болды. Екінші шабуыл 1689 жылдың 18 сәуірінде Джеймс өзі Якобит және француз офицерлері бастаған ирланд әскерімен қала қабырғаларының алдында пайда болғанда басталды. Қаладан капитуляциялау талап етілді, бірақ қала тұрғындары бас тартты. Осымен қоршау басталды. Қоршау салғандар қабырғаларды бұзуға тырысты, бірақ оларға мүмікін болмады. Содан кейін олар Дерриді аштықтан құртуға бел буды. Қалаға көмек кемелері жеткенде қоршау тоқтатылып, олар шегінді. Қоршау 18 сәуірден 1 тамызға дейін 105 күнге созылды. Протестант қауымы осы оқиғаны жыл сайын еске алады.

Кіріспе

"Даңқты революция" Англия, Шотландия және Ирландия королі Джеймс II-ді құлатып, оны 5 қарашада Англияға келген Вильгельм Оранскиймен алмастырды. Джеймс желтоқсанда Францияға қашып кетті. Франция королі Людовик XIV Джеймсті жақсы қабылдады, өйткені оған және оның жақтастары, якобиттер, Тоғыз жылдық соғыста одақтастар ретінде қажет болды, ол оны 27 қыркүйекте Филиппсбургке шабуылдап, 6/16 қарашада Голландия Республикасына соғыс жариялады. 1689 жылдың 7 мамырында Вильгельмнің Англиясы Францияға соғыс жариялады, бірақ бұл Франция офицерлері мен сарапшылары Вильгельмнің әскерлерімен Дерриде одан бұрын-ақ шайқасқаннан кейін болды. Бұл қоршау Ирландиядағы Вильгельм соғысының бір бөлігі, ал ол өз кезегінде Тоғыз жылдық соғыстың бір бөлігі ғана. Шотландияда 1689 жылдың қаңтарында патшалық кеңес Вильгельмге үкіметті өз мойнына алуды сұрады, ал Вильгельм мен Мэриге наурыз айында шотланд тағына ресми түрде ұсыныс жасалды. Дегенмен, көптеген шотландтар, әсіресе таулы тайпалар арасында, якобиттер ісіне көңіл білдірді. Алайда Ирландияны 1687 жылы Джеймс вице-король (яғни лорд-депутаты) етіп тағайындаған Ричард Талбот, Тирконнелл графы, әлі де басқарып отырды. Тирконнелл ежелгі ағылшын (норман) католик отбасынан шыққан. Ол католиктерді Ирландия Парламентіне және мемлекеттік қызметке қайта қабылдады, сондай-ақ армиядағы протестант офицерлерін католиктерге ауыстырды. Тирконнелл және жалпы ирландтық католиктер Джеймске адал болды, ал көптеген ирландтық протестанттар Вильгельмге ашық қолдау көрсетуге тартынды. Тирконнелл осылай істегендерге қарсы шаралар қолданды, ал 1688 жылдың қарашасына қарай тек Ольстер протестанттары ғана қарсылық көрсетті. Ольстердің екі қаласы – Эннискиллен мен Дерри Вильгельм соғысының бірінші кезеңінің орталықтарына айналды. Людовик XIV 1685 жылы Нант жарлығын жойды, нәтижесінде гугеноттар Солтүстік Еуропаға қашып, протестанттық қауымдастықтарда қуғын-сүргінге ұшырар деген қорқынышты қайта жақтанды.

Үйреншік жігіттер

Голландиялықтардың басып алу қаупі туғанда, Джеймс өзінің ағылшын әскерлерінің адалдығына күмәнданды. Сондықтан ол Тирконнеллден өзіне сенімді ирланд әскерлерін жіберуін сұрады. Бұл бөлімдер 1688 жылдың қыркүйек және қазан айларының басында Честерге жеткізілді. Олардың орнына Тирконнелл әр ирланд провинциясы үшін бір-бірден төрт жаңа полк құруға бұйрық берді. Ол шотландтық католик ақсүйегі, Антрим графы Александр МакДоннеллге Ольстер полкін құруды тапсырды. МакДоннеллдің жасы жетпістен асып кеткен болатын. Ол 1200 шотланд жалдамалы әскерін (қызылшапан деп аталған) жалдап, олардың барлығы католиктер екеніне көз жеткізді. Бөлім 20 қарашада дайын болуы керек еді, бірақ кешігулер орын алды. Сол кезде Тирконнеллдің ирланд армиясын қайта құруы соншалықты алға жылжыған еді, аз ғана бөлімдерде ғана протестанттардың саны көп болды. Олардың бірі – Джеймске адал протестант, Виконт Маунтджойдың полкі еді. Бұл бөлім Дерриде орналасқан. Тирконнелл Маунтджойдың полкін сенімсіз деп санады және 23 қарашада Дублинге жорыққа шығуға бұйрық берді. Маунтджойдың полкі МакДоннеллдің полкімен алмастырылуы тиіс еді, бірақ ол дайын болмағандықтан Дерри гарнизонсыз қалды. МакДоннелл әскерлерін жолға шығарғанда, Ньютаун-Лимавадиде полковник Джордж Филипспен кездесті, ол дереу Дерриге хабаршы жіберіп, қаланы ескертті. 7 желтоқсанда МакДоннеллдің полкі Дерридің Феррикуэй қақпасының астында Фойл өзенін кесіп өтуге дайын болғанда, 13 шәкірт қаланың кілттерін тартып алып, қақпаларды жапты. Осы әрекетімен Дерри Тирконнеллге және оның басшысы Джеймс II-ге қарсы ашық көтеріліс жасады, ол сол кезде Францияда эмиграцияда болды. МакДоннелл қаланы күшпен басып алуға жеткіліксіз болды және Колерайнге шегінді.

Аралық

Кейінгі ұрпақтар кейде қақпаның жабылуын қоршаудың басталуы ретінде қарастырды. Шын мәнінде, шәкірттердің әрекеті (7 желтоқсан) мен қоршаудың басталуы (18 маусым 1689) арасында алты бейбіт ай өтті. Сол сияқты Роберт Ландидің қателіктері, қашуы және сатқындыққа деген күдігі (төменде қараңыз) көбінесе шәкірттердің іс-қимылының күндерімен бірге қарастырылады, бірақ шындығында олар 1689 жылдың маусымындағы қоршауға дейінгі кезеңге жатты. 9 желтоқсанда Филипс қалаға келді. Ол Карл I тұсында Дерри және Форт-Кулмордың губернаторы болғандықтан, азаматтар оған кілттерді беріп, де-факто губернатор ретінде қабылдады. Тирконнелл Макдоннелдің Дерриге кіргенін естіген соң, Маунтджойдың Дублинге жорығын тоқтатып, кері қайтарды. 21 желтоқсанда Маунтджой Дерриге жетті. Ол қаламен келісімге келді, соған сәйкес оның толыққанды протестанттардан тұратын екі ротасы қалаға кіруге рұқсат алды. Бірінші ротаға подполковник Роберт Ланди, екінші ротаға капитан Уильям Стюарт басшылық етті. Маунтджой Филипстің орнына Ландиді қала губернаторы етіп тағайындады. 20 ақпанда тұрғындар Уильямды Англияның патшасы деп жариялап, оның жағына қосылды. Ланди қабырғаларды және қақпаларды жөндеді, қару-жарақ пен мылтық саптарын қайта орнатты, қабырғалардың алдында қоршаушыларға тығылуға мүмкіндік беретін ғимараттар мен кедергілерді жойды, оқ-дәрі, зеңбірек доптары мен мұқраларды сатып алды. Тирконнелл Ольстерді қайта бақылауға алу үшін күшін арттырды және 8 наурызда генерал-лейтенант Ричард Гамильтонды 2500 сарбазбен Дрогедадан Ольстерге жіберді. 14 наурызда Гамильтон Даун графтығындағы Дромордың бұзылуында Солтүстік протестант армиясын жеңді. Осы уақытта, 12 наурызда Джеймс Жан Габаре басқарған 30 әскери кемеден тұратын француз флотымен Кинсейлге (Ирландияның оңтүстік жағалауы) келді. Оған француз елшісі д’Аво, көптеген ағылшын және ирландтық эмигранттар және шамамен жүз француз офицері еріп жүрді. Ол ақша мен жабдық әкелді, бірақ аз санда ғана әскер болды. Француз әскері Тоғыз жылдық соғыс үшін континентте қажет болды және Тирконнелл үлкен армия жинағандықтан, Ирландияда қажет деп саналмады, тек жабдық пен сарбаздарға жалақы төлеуге ақша жетіспеді. Кинсейлде Джеймсті Доно Маккарти, Кланкартидің 4-графы, өз үйінде қарсы алды. Біз оны Дерриде қайта кездестіреміз. Кинсейлден Джеймс Коркқа барып, онда Тирконнеллмен кездесті. Ол Корктан 20 наурызда шығып, 24 наурызда Palm Sunday күні Дублинге кірді. Ол қамалға орналасып, д’Аво, Тирконнелл, Джон Драммонд, Мелфорт графы және Конрад де Розен отырған кеңесін құрды. Джеймстің келгенін естіген Дерри өзін қорғауға дайындалды. 20 немесе 21 наурызда капитан Джеймс Гамильтон Англиядан фрегат және сауда кемесі Deliverance-пен келді, ол оқ-дәрі, қару-жарақ және 595 фунт стерлинг ақша әкелді. Джеймс Гамильтон Ричард Гамильтонның туысы болғанмен, қарсы жақтан соғысты. Бұл жабдықтар қоршау кезінде өте маңызды болды. Ол сонымен қатар король Уильям мен королева Мэриден полковник Ландиді қаланың Вильямдық губернаторы ретінде бекіткен жарлықты әкелді. Ланди Джерсидің каютасында Уильямға адалдық ант берді. Қалалық комитет епископ қақпасының алдында равелин салуды шешті, мүмкін капитан Гамильтон әкелген ақшаның бір бөлігін пайдаланған шығар.

Қоршау

Тирконнелл мен Джеймс Дерриді қайта өз бақылауларына алуға бекінді. 2 немесе 3 сәуірде генерал-майор Жан Камю, Пусиньян маркизі, бес жаяу әскер полкімен солтүстікке қарай жорыққа шықты. Бұл солтүстіктегі әскер санын шамамен 12000-ға жеткізді. 8 сәуірде Джеймс д'Аво мен Мелфорттың серігімен келді.

Жолдамалар

13 сәуірде Джейкобит авангардының бір бөлігін құрайтын ат әскерінің Дерриге жақындағаны туралы хабарлама келіп түсті. Ланди соғыс кеңесін шақырды, олар Дерридің оңтүстік-батысында, Стребайн маңындағы Финн өзені бойындағы шепті қорғауға келісті. Каслфин, Клэди, Лонг Коузвей және Лиффорд өткелдеріне әскер орналастырылды. 15 сәуірде бұл шепке екі Джейкобит армиясының кавалерия авангарды – Колрейннен келген Гамильтон және Шарлемонт арқылы Дублиннен келген Розен шабуыл жасады. Гамильтонның ат әскері Джейкобиттердің сол қанатында Каслфин мен Клэдиге шабуылдады. Каслфинде оларды Джон Митчелберн басқарған Скеффингтон полкі кері қайтарды, бірақ Клэдиде Ричард Гамильтон мен Бервик басқаратын атты әскер өзенді жүзіп өтіп, қорғаушыларды жеңді. Бұл шайқас Клэдифорд шайқасы деп танылды. Лонг Коузвейге шабуыл жасалмады. Розеннің ат әскері оң қанатынан Лиффордқа шабуылдады, онда Жак де Фонтанж, Момон графы ат әскерінің басында өзеннен өтіп, қорғаныс шебін бұзды.

Ландидің қателігі

Сол уақытта ағылшындар Дерриге күштер жіберді. Пасс-тегі жеңіліс күні, 15 сәуірде, полковник Каннингэм мен полковник Ричардс, капитаны Вольфран Корнуолл басқаратын фрегатпен және тоғыз көлік кемесімен, екі полк, барлығы шамамен 1600 адаммен Фойл көліне келді. Басшылықты Каннингэмке жүктеді, оған губернатор Ландиден бұйрық алу тапсырылды. Пасс-тегі жеңілісінен кейін көңілі құлаған Ланди, қаланың құлайтынына сенді. 16 сәуірде Ланди Каннингэм пен Ричардспен әскери кеңес өткізді, онда ол көптеген жергілікті командирлерді қатыстырмады. Ол әскерлерді жағаға шығармауды және қаланы қорғауға жеткіліксіз азық-түлік бар деген сылтаумен қаладан кетуді ұсынды. Бұл ұсыныс кеңестегілердің бәрінен қабылданды. Ланди бұл шешімді құпия сақтады, бірақ қала тұрғындары кеңесте болған көптеген ақсүйектер мен офицерлердің кемелерге отыру үшін өзенге бет алғанын көрді. Каннингэмнің флоты 17 сәуірде Ландиді күтті, бірақ олсыз кетіп қалды. Кемелер 18 сәуірде Гринкастлда тоқтады, ал 19 сәуірде Англияға бағыт алды. Соңында Ланди қаладан қарапайым солдат кейпінде шығып, Шотландияға кемемен аттанды.

Қабырғалар астында

Алып өту жолдарын бұзып, Гамильтон 18 сәуірде Дерриге жетіп, қала тұрғындарын берілуге шақырды. Қорғаушылар келіссөздер басталғанға дейін екі күн кешіктіруді сұрады. Олар сондай-ақ, Якобиттік әскердің Сент-Джонстонға жақындамай, тоқтауы керектігін талап етті. Алайда, король Джеймс әскерге қосылған кезде, Розен корольге қаладағы азаматтарына тікелей жүгінуді ұсынды: олар өздерінің короліне міндетті түрде мойынсұнады. Бірақ бұл керісінше болды. Қабырғадағы адамдар оның жақындағанын көріп, бұл әрекетті Гамильтонмен жасалған келісімнің бұзылуы деп түсіндірді. Джеймс және оның серіктері Бишоптардың қақпасынан 300 метр қашықтықта қалаға шақырып, қалаға шақырғанда, оларға оқ атылды. Кейінгі бір дерекке сүйенсек, оған "Ешқандай берілме!" деп айқайлап қарсылық білдірген. Патшаның көмекшілерінің бірі "Қыңғырлаған Мег" атты қаладағы ең үлкен оқпен атылып өлтірілді. Джеймс тағы үш рет сұрайды, бірақ әр жолы бас тартылды. Сол күні Адам Мюррей қалаға келді. Ол өзінің атты әскерімен Солтүстік протестанттық армияның құрамында болды және жолақтарда шайқасты. Ол өзен бойымен Кулмордан келді, қала айналасындағы қоршаушылардың әлі де еркін сақинасын бұзып, капитан Моррисон ашқан Shipquay Gate-ке жетті. 19 сәуірде қалалық кеңес Генри Бейкерді Дерри губернаторы етіп тағайындады. Бейкер Джордж Уокерді дүкендерге жауапты етіп қойды. 20 сәуірде король Джеймс Аберкорнның 4-ші графы Клод Гамильтонды қабырғаларға соңғы ұсыныспен жіберді. Мюррей онымен сөйлесіп, қабылдамады. Джеймс Розенмен бірге Дублинге оралды және Дерридің алдындағы күштерді Момонттың қолбасшылығымен қалдырды. Алайда Ричард Гамильтон да қалады және тең дәрежеде болды. Екеуі де жуырда генерал-лейтенант болып тағайындалған. Кейде ирландтықтар мен француздық офицерлер арасында кімнің командалық міндетін атқаратыны туралы келіспеушіліктер туындады. 21 сәуірде Мюррей бастаған қоршаудағылар Маумонтты шабуылдап өлтірді. Бұл соғыс Пенниберн шайқасы деп те аталады. Командалық басқару Ричард Хамильтонға берілді. 23 сәуірде Форт-Кулмор, Фойл өзенінің сағасын күзетіп тұрған, якобиттерге берілді. 25 сәуірде тағы бір шабуыл кезінде Бервик герцогы мен Бернард Дежан, Барон де Пуантис жараланды, ал Пусиньян қаза тапты. 6 мамырда бригадир генерал Рамзи епископ қақпасының алдындағы жел тегершігі төбесіне шабуыл жасап, қоршауға алынған адамдар орналастырған күзетшілерді қуып шықты, бірақ Бейкер бұл позицияның маңыздылығын білген және келесі күні қоршауға алынғандар Феррикуэй қақпасынан шығып, жел тегершігі төбені қайтарып алды. Рамзи өлтіріліп, басқа офицерлер тұтқынға алынды. Олардың арасында Виконт Неттервиллдің немере інісі Уильям Талбот пен Глиннің рыцары Джеральд Фицджеральд болды. Бейкер өзеннен жел тегершігі төбесіне дейін және саздан өзенге қарай қалаға дейін жер жұмыстарын жүргізді. 7 мамырда Вильямның Англиясы Францияға ресми түрде соғыс жариялады. Бұл 18 сәуірден бастап Дерриде болып жатқан оқиғаларды ресми түрде растады. Екі француз генералы Момон мен Пусиньян қоршауда қаза тапқан болатын. Франция Англияға ешқашан соғыс жариялаған жоқ, өйткені олар Джеймсті заңды патша деп, ал Вильямдарды жай ғана бүлікші деп қарады. 11 мамырда француз флоты Ирландияның оңтүстік-батысындағы Бантри шығанағына қосымша құрал-жабдықтар мен әскерлерді түсіріп, ағылшын флотына қарсы Бантри шығанағындағы шайқаста шайқасты. Бұл шайқаста жеңіске жетпеген, бірақ француздар басымдыққа ие болды. 30 мамырда қоршаудағыларға ауыр қару мен минометтер берілді. Осы уақытқа дейін олардың тек далалық артиллериясы болды. Мэттью Планкетт, 7-ші барон Лоут және де Понтис минометтерден бас тартты, олар өзеннің оң жағалауына орналастырылды, онда оларға ешқандай сали жете алмады. Мортаздар қалаға 600-ға жуық жарылғыш снаряд атып жіберді. Осы кезде қалада індет пен ашаршылық өршіп кетті. Қаланың төтенше жағдайдан құтылуы керек екені анық болды. Уильям бұл тапсырманы генерал-майор Перси Киркке тапсырды. Ол жоғарыда аталған Соломон Ричардстың ұлы инженер Джейкоб Ричардсты HMS Greyhound шағын (алтыншы дәрежелі) фрегатымен және екі кечпен жіберді. Олар 13 мамырда Хойлакеден шығып, 8 маусымда Фойл өзенінің сағасын зерттеді. Алайда, "Грейхаунд" Форт-Калмор маңындағы жағаға шығып, аман-есен құтылып, кейбір жөндеу жұмыстарынан кейін Шотландиядағы Гринкке қайта оралды. Тұрғындардан алынған мәліметтер мен байқаулар қоршаудағылар өзеннің арғы жағына қамал орнатқанын растады. Шынында, 3 маусымда қоршаудағылар, де Понтис бастаған, Фойл өзенінің бойына, Дерри мен Кулмордың арасындағы ортасында қамал орнатты. 17 мамырда генерал-майор Перси Кирк Ливерпульден үш соғыс кемесімен (HMS Swallow, және ) және 24 көліктік кемемен шықты. Флот төрт полк (шамамен 3000 адам: Кирк өзінің, сэр Джон Ханмердің, Уильям Стюарттың және Сент-Джордж полкі) тасыды. Соңғы екеуі Каннингхеммен келуі тиіс полктер еді. Конвой маусымның басында Лох Фойлге келді. Қоршаудағылар оны 13-і күні кафедраль мұнарасынан көрді. Кирк өзінің әскерінің қоршаушылармен шайқасуға жеткіліксіз екенін ойлады және "Грейхаунд" оқиғасы өзенмен қалаға жақындасудың тым тәуекелді екенін көрсетті. 4 маусымда Ричард Гамильтон қалаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Якобиттер жер жұмыстарын шабуылдап, кейбір жерлерде олардан өтті, бірақ соңында кері шегінді. Қоршауды жеделдету үшін Джеймс Розенді Дерриге жіберді, ол 17 мен 24 маусым аралығында оқиға орнына келді. Розен Тримнен Фицджеральд полкін әкелді. 21 маусымда Бервик оңтүстікке Энискиллендерді тыйып тұру үшін бөлімшемен жіберілді. Розен бомбалауды күшейтті және бастионның астына мина қазды. 28 маусымда Кланкарти Манстерден Дерриге өз полкімен келді және келген күні кешке Butcher's Gate-ке қарсаңында батыл шабуыл жасады. Қоршаудағылар таң қалды және шабуылдаушылар қақпаға жетіп, оған тие берді, бірақ ақырында кері шегінді. Маусымның басында губернатор Бейкер ауырғандықтан, 21 маусымда ізбасарды таңдау үшін кеңес өткізілді. Бейкермен кеңесілді және Джон Митчелбурнді таңдады. 30 маусымда Бейкер қайтыс болды және Митчелбурн Дерри губернаторы болды. 2 шілдеде Розен айналасындағы протестанттарды қабырғаның астына жинады. Қоршаудағылар тұтқындарды өлтіруге уәде берді. Гамильтон осы оқиға туралы Джеймске хабарлады, ол Розеннің шараларымен келіспеді және оны "жабайы московит" деп атады.