Кіріспе

Двайта Веданта (Двайта Веданта) (бұрын Таттвавада деп аталған; IAST: Tattvavāda) – индуизм философиясының Веданта дәстүріндегі кіші мектеп. Таттвавада сөзінің мағынасы – "реалистік тұрғыдан келген аргументтер". Таттвавада (Двайта) Веданта кіші мектебін 13 ғасырдағы үнді философ-ақыны Мадхвачарья негіздеген. Двайта Веданта дәстүріндегі саньясилер ēkadaṇḍi орденіне жатады.

Этимология

Двайта (द्वैत) – санскрит тілінен аударғанда «дуализм» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин кез келген тұжырымға, әсіресе теологияда, материя мен құдайлық арақатынасы туралы айтқанда, екі принцип (ақиқат) немесе шындықтар бір мезгілде және тәуелсіз түрде бар деп есептелетін жағдайды білдіреді. Индолог Б. Н. Кришнамурти Шарма былай дейді: «Ағылшын тіліндегі «дуализм» термині Мадхваның жүйесіне қатысты Двайта терминінің толық мазмұнын және терең мағынасын жеткілікті түрде жеткізе алмайды. Тіпті Двайта деген санскрит сөзі де негізгі принциптерді толыққанды білдіре алмайды. Б. Н. К. Шарма Мадхваның жүйесіне балама атау ретінде Сватрантра Адвития Брахмавада терминін қолдануды ұсынды. Шарманың айтуынша, Уттаради Матхасының Сатьядхяна Тиртхасы осы ұсынысты мақұлдаған. Б. Н. К. Шарма одан әрі «Сватрантра Адвития Брахмавада термині Мадхва жиі баса айтқан және Джаятиртха жақсы түсіндірген ой-пікірінің ең жоғарғы деңгейін және метафизикалық идеологиясын тікелей білдіруге қабілетті» дейді. Мұндай термин шындықтың екі аспектісіне де – шекті және шексіз – әділдік жасайды. Адвитиятва терминіне сілтеме жасай отырып, Шарма сондай-ақ «Адвитиятва термині Мадхва Чандогья Бхашьяда Брахманға «теңдессіз және жоғары» деген мағынада түсіндірген, бұл Алланың қамқорлығындағы материя мен жан сияқты «кішірек шындықтардың» бар екендігін, шындықты мойындайды. Мәтіннің бірінші бөлігі «Нех нанасти кинчана» сияқты мәтінге сәйкес, Брахманның ішкі ерекшеліктері мен қасиеттерін жоққа шығару арқылы Құдайдың бірлігін атап өту үшін қабылданды, бұл Брахманның кейбір ішкі ерекшеліктерін (нанатва) жоққа шығарады деп түсініледі. Брахманның логикалық тұрғыдан қарастырылатын жалғыз ішкі айырмашылығы – оның қасиеттері. Бұл мәнді теріске шығару арқылы жоққа шығарылады. Сватрантра сөзі жоғарының басқа шындықтардан жоғары тұруын және олардың ішінде болуын көрсетуге, сондай-ақ Брахман ұғымының Ади Шанкараның Нирвишешадвайтасынан қалай ерекшеленетінін көрсетуге көмектеседі. Шарма «Сватрантра Адвития Брахмавада» термині туралы айта келіп: «Бұл термин терминологиялық тұрғыдан «Нирвишешадвайта», «Шуддхадвайта» және «Вишиштадвайта» сияқты басқа Ведантикалық жүйелердің айырмашылықтарымен үйлесімді болады. Сондай-ақ, ол Мадхваның Пара-Сиддхантасының ең жоғарғылығына тікелей назар аударады және шекті туралы ілімдерді Апара-Сиддханта (қосалқы ақиқаттар) ретінде тиісті орынға қояды» дейді. Алуру Венката Рао Двайта термині Мадхва философиясына сәйкес келмейді, сондықтан оны қолдануға болмайды деп санайды. Оның орнына ол Пурнабрахмавада терминін қолдануды ұсынады.

Философия

Двайта Веданта – 13 ғасырдағы үнді философ Мадхвачарья жүйелеген Ведалардың дуалистік түсіндірмесі. Двайта мектебінде бірінші және жалғыз тәуелсіз шындық (сватрантра таттва) – Вишну, ол түпкі шындық (Брахман) және ең жоғарғы Құдай. Вишну – басқа ірі діндердегі монотеистік Құдайға ұқсас, ең жоғарғы Өзім. Ол – құдіретті, мәңгілік, әрқашан бар, толық білімді және мейірімді. Екінші шындық – тәуелді (асватрантра таттва немесе паратантра), бірақ бірдей нақты ғалам, ол өзінің жеке мәнімен бар. Екінші шындықтан тұратын барлық нәрсе, мысалы, жеке жан, материя және т.б., өздерінің жеке шындықтарымен өмір сүреді. Бұл философияның ерекшелігі, монистік Адвайта Ведантадан өзгешелігі, Құдай жеке рөл атқарады және оны ғаламды басқаратын және бақылайтын шынайы, мәңгілік тұлға ретінде қарастырады. Раманужа сияқты Мадхвачарья да вайшнавизмді қабылдады. Мадхвачарья Құдайды жеке және сагуна деп санайды, яғни қасиеттермен және атрибуттармен жаратылған (адамдық тұрғыдан, бірақ олар Құдайды толық сипаттай алмайды). Мадхвачарья үшін Ведадағы Брахман метафизикалық тұжырымы – Вишну. Ол: «Брахмашабдашча Вишнавева», яғни Брахман тек Вишнуға ғана сілтеме жасай алады деді. Одан өзгеше жазылған жазбаларды ол сенімсіз деп жариялайды. Ол үшін Вишну кез келген дева емес, жалғыз ең жоғарғы Тұлға. Оның айтуынша, девалар – бұл жақсы амалдары үшін сыйлық ретінде көктегі әлемдерге қайта туған, қайтыс болған адамдардың жандары, және олар Құдайдың еркіне бағынатын мүшелерге айналады, осыған Вайю мен Лакшми да қатысты. Ол сондай-ақ олардың өлімге келуші екенін және кейбіреулері өлімнен кейін төменгі сатыға түсуі мүмкін деп санайды. Оның айтуынша, мұртқа қатысты да осыны ескеру керек. Двайта Веданта екі принципті мойындайды, бірақ олардың біреуі (сезімтал) мәңгілік түрде екіншісіне тәуелді. Жеке жандар (джива) – құдайлықтың бейнесі, көлеңкесі немесе шағылысы ретінде бейнеленеді, бірақ ешқашан (тіпті мокша, яғни азаттықтан кейін де) Құдаймен бірдей болмайды. Құдайдың шағылысы болғандықтан, әр дживаның Құдайдың кейбір сипаттары (ақиқат, сана, қуаныш) бар, бірақ олар карманың ықпалында болады және мокшада толыққанды қабілетіне жетеді. Азат болған дживалар Брахманмен теңдікке жете алмайды, сондай-ақ бір-бірімен де тең емес. Жеке жандар (дживаатман) мен Құдай (параматма немесе Вишну) арасында. Материя (жансыз, сезімтал емес) мен Құдай арасында. Жеке жандар (дживаатман) арасында. Материя мен дживаатман арасында. Материяның әртүрлі түрлері арасында. Бес айырмашылық теориясы бойынша «джива барлық дживаларды қоса алғанда, басқа барлық нәрседен ерекшеленеді».

Садхана және бостандық

Мадхвачарьяның айтуынша, джива өз шынайы табиғатын білмейді, себебі ол майя тудырған авидья (надандық) салдарынан осылай болады, сондықтан ішкі қасиеттерін толыққанды іске асыра алмайды. Әр дживаның азаттыққа жетуі – майяның жабындысын жою арқылы өзінің табиғи қуанышын сезінуімен байланысты. Азаттыққа жету тек Құдайдың рақымымен және дживаның өзіндік күш-жігері арқылы ғана мүмкін. Вайрагьяны (бес сезімнен қол үзгендік) ұстанатындар, мукти-йогьялар (азаттыққа лайықты дживалар) дүниелік байланыстардан босап, Құдайға деген сенімін арттыра алады. Дживаның азаттыққа жетуіне себеп болатын өзіндік күш-жігеріне карма (игі амал), Джняна-йога (білім) және Бхакти-йога (соққандық) жатады. Садхака (рухани жолмен жүруші) мұндай садхананы шравана (тыңдау), манана (ойлау) және нидидхьясана (толғану) арқылы іске асырады. Мадхва сондай-ақ, кітаптардан алынған джнянаны түсіну үшін Гурудың (ұстаздың) басшылығына және батасына ерекше мән берді. Мадхва пікірінше, нидидхьясананың жалғыз құралы – шравана мен манана. Бұл садхана садхаканы апарокса джнянаға (нақты рухани түсінік) және Құдайдың рақымы арқылы азаттыққа жеткізеді. Мадхва авидьяның жеке тұлғаларға ғана тән екенін айтуға қарсы шығып, егер жеке тұлғаның өзі қате түсінік болса, онда авидья да Брахманға тән болуы керек деп санайды. Ол сондай-ақ, Адвайтистердің (бірлік философиясының жақтастары) жеке айырмашылықтарды түсіндіру үшін Брахманға қосымша жасалған нағыз емес ерекшелік туралы идеясын сынға алады: егер надандық осы ерекшелікті тудырса, онда надандық Брахманның бір бөлігі болуы керек, бұл айырмашылықтар мен надандықты шынайы етеді, ал Адвайтистік философиядағы азаттықтың негізгі мақсатына қайшы келеді. Шарманың сөзіне сәйкес, Двайта Веданта (екілік философия) идеяларының ең күшті әсері Бенгалияның Вайшнавизмінің Чайтанья мектебінде және Ассамда байқалды. Мадхваның теологиясы кейінгі ғалымдарға, мысалы, Нимбарка, Валлабха және Чайтанья Махапрабхуға әсер етті. Б. Н. К. Шарма Нимбарканың теологиясының ең маңызды аспектілерінде Мадхваның идеяларын қайта жаңарту екенін атап өтті.