Кіріспе

Германия Императорлық әскери-теңіз флотының линкоры SMS Schleswig Holstein – Германия Императорлық әскери-теңіз флоты салған бес пре-дредноуттың соңғысы. Кеме 1905 жылғы тамыз айында Кильдегі Germaniawerft кеме жасаушылығында салынып, үш жылдан кейін шамамен флотқа қабылданып алынды. Оның класындағы кемелер қызметке түскен кезде-ақ ескірген болатын, олар көлемі, бронясы, атыс қуаты және жылдамдығы жағынан жаңа буынның дредноут линкорларынан кем түсетін. Schleswig Holstein екі дүниежүзілік соғыста да қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Ашық теңіз флотының II ұрыс эскадрильясында алдыңғы қатарда қызмет етті, бұл 1916 жылғы 31 мамыр – 1 маусымдағы Ютландия шайқасында аяқталды. Schleswig Holstein шайқаста қатысып, бір үлкен калибрлі снарядтан зардап шекті. Шайқас аяқталғаннан кейін Schleswig Holstein Эльба өзенінің сағасында күзеттік міндеттерді орындады, содан кейін 1917 жылдың соңында қызметтен босатылды. Версаль келісімінің шарттары бойынша Германияға рұқсат етілген аз ғана линкорлардың бірі ретінде Schleswig Holstein 1920 жылдары қайтадан флоттық қызметке тартылды. 1935 жылы ескі линкор теңіз курсанттарына арналған оқу кемесіне айналдырылды. Schleswig Holstein 1939 жылғы 1 қыркүйекте таңертеңгі сағаттарда Данцигтің Вестерплаттедегі поляк базасын бомбалау кезінде Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы оқтарын атты. Кеме соғыстың көп бөлігінде оқу кемесі ретінде пайдаланылды және 1944 жылғы желтоқсан айында Готенхафенде британдық бомбалаушылармен батырылды. Schleswig Holstein кейіннен құтқарылып, Кеңес теңіз флоты үшін нысана ретінде қолдану үшін жағалауға тірелді. 1990 жылға қарай кеменің қоңырауы Дрездендегі Бундесвер әскери тарих мұражайында қойылған.

Дизайн

1900 жылы вице-адмирал (VAdm—Vice Admiral) Альфред фон Тирпицтің басшылығымен екінші теңіз заңының қабылдануы келесі он жеті жылға жиырма жаңа линкор салуға қаржыны қамтамасыз етті. Бірінші топтағы бес кеме 1900 жылдардың басында салынды, ал одан кейін жаңа жобалау жұмыстары басталды. «Deutschland» класындағы кемелер «Braunschweig» класына ұқсас болды, броньдық қорғанысы жақсартылған. Олар сондай-ақ, екінші батареяның пушкалары үшін пушка мұнараларын тастап, салмақты азайту үшін дәстүрлі казематтарға көшірді. Он 12 дюймдік (30,5 см) пушкамен қаруланған британдық линкор 1906 жылдың желтоқсан айында қолданысқа берілді. «Dreadnought» кемесінің революциялық дизайны Германия теңіз флотының барлық кемелерін, соның ішінде «Deutschland» класын ескірген деп жариялады. «Schleswig-Holstein» кемесінің ұзындығы , ені және сусыру тереңдігі болды. Ол қалыпты жағдайда және жауынгерлік жүктемеде дейін суырып алатын. Ол үш есе кеңейтілген бу машинасымен және 12 көмірмен жұмыс істейтін су түтік қазандықтарымен жабдықталған, олар номиналды қуатты және ең жоғары жылдамдықты қамтамасыз етті. «Schleswig-Holstein» класындағы ең жылдам кемелердің екіншісі болғандықтан, ол ең үнемді кемелердің де екіншісі болды. Круиздік жылдамдықта ол теңізде жүзе алатын. Оның стандартты экипажы 35 офицер мен 708 сарбазды құрады. Кеменің негізгі қаруы екі екі мұнаралы конструкциядағы төрт 28 см SK L/40 пушкасынан тұрды; бір мұнара кеменің алдында, екіншісі артқы жағында орналасқан. Оның шабуылдық қаруы 14 SK L/40 пушкасынан тұратын қосалқы батареямен толықтырылды, олар жеке казематтарға орнатылған. Торпедалық катерлерге қарсы қорғаныс үшін жиырма екі SK L/45 пушкасы жеке орнатылған батареяда қолданылды. Кемеде сонымен қатар су сызығының астында орналасқан алты торпеда түтігі болды. Олардың біреуі кеменің мұртында, біреуі кормасында, ал төртеуі бортында орналасқан. Оның броньдық белдеуі кеменің орта тұсында цитадельде қалың, ал палубасы қалың болды. Басты батарея мұнараларының қабырғалары қалың болды.

Қызмет тарихы

Шлезвиг-Гольштейн 1905 жылы 18 тамызда Кильдегі Germaniawerft кеме жасақтаушы зауытында салынды. Ол 1906 жылы 17 желтоқсанда Германия әскери-теңіз флотының соңғы пре-дредноут линкоры ретінде суға түсірілді. Шлезвиг-Гольштейннің суға түсірілу салтанатында Германия императоршасы Аугуста Виктория оны қадір тұтып суға жіберді; Вильгельм II де қатысты. Шлезвиг-Гольштейн герцогы Эрнст Гунтер кеменің тапсырыс беру сөзін айтты. Құрылысы аяқталғаннан кейін, Шлезвиг-Гольштейн 1908 жылы 6 шілдеде теңіз сынақтарына жіберілді. Кеменің экипажының көп бөлігі оның туыс кемесінен келді. 21 қыркүйекте кеме Ашық теңіз флотының II ұрыс эскадрильясына, туыс кемелерімен бірге тағайындалды. Қараша айында Балтық теңізінде флоттық және бөлімшелік жаттығулар өтті. Шлезвиг-Гольштейн қатысқан оқу-жаттығу режимі келесі бес жылда ұқсас үлгіде жалғасты. Көктемде флоттық маневрлер өтті, содан кейін жазғы Норвегияға саяхат, ал күзде қосымша флоттық жаттығулар жүргізілді. Бұл 1909 жылдың 7 шілдесінен 1 тамызына дейін Атлантика мұхитына жасалған тағы бір саяхатты қамтыды. 1910 жылдың қыркүйегінен бастап Фридрих Бодикер кеменің басқаруын өз қолына алды, ол келесі үш жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. 1911 жылдың 3 қазанында кеме қайтадан II эскадрильяға жіберілді. Шілдеде болған Ағадир дағдарысына байланысты, жазғы саяхат тек Балтық теңізіне ғана бағытталды. 1913 жылы ол Кайзердің атынан берілетін оқ ату сыйлығын (Gunnery Award) жеңіп алды. 1914 жылдың 14 шілдесінде Норвегияға жыл сайынғы жазғы саяхат басталды, бірақ Еуропадағы соғыс қаупі саяхатты қысқартты; екі апта ішінде Шлезвиг-Гольштейн және II эскадрильяның қалған бөлігі Вильгельмшафенге оралды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың шілдесінде соғыс басталғанда, «Шлезвиг-Гольштейн» Эльба өзенінің сағасын күзетуге тағайындалды, ал флоттың қалған бөлігі дайындала бастады. Қазан айының соңында, ол және оның әпкелері Кильге торпедалар мен миналарға қарсы қорғанысын күшейту үшін жіберілді, содан кейін II ұрыс эскадрильясы қайтадан флотқа қосылды. Эскадра 1914 жылдың 15-16 желтоқсанында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау кезінде I скаутингтік тобының контр-адмиралы Франц фон Хиппердің ұрыс крейсерлерін жабумен айналысты. Операция барысында, шамамен 12 дредноуттан және 8 пре-дредноуттан тұратын неміс әскери флоты, алты британдық линкордан тұратын жекелеген эскадрильяға жақын келді. Бірақ, қарсы эсминецтер арасындағы шайқастар неміс командирін, адмирал Фридрих фон Ингенохлды, бүкіл Ұлы флотпен кездескенін сендірді, сондықтан ол ұрысты тоқтатып, флотты үйге қайтарды. 1916 жылдың сәуірінде кемедегі екі 8,8 см зеңбірек алынып, орнына 8,8 см Flak зеңбіректері қойылды. Содан кейін «Шлезвиг-Гольштейн» 1915 жылдың 21-22 сәуірінде Доггер банкасына жасалған флоттың жорығына қатысты. 11-12 қыркүйекте II барлау тобы II эскадрильяның қолдауымен Сварте банкасының жанында мина қою операциясын жүргізді. Бұған 23-24 қазанда нәтижесіз аяқталған тағы бір флоттың жорылысы ілесіп келді. II және III ұрыс эскадрильясының дредноуттары 1916 жылдың 5-7 наурызында Солтүстік теңізге жорық жасады; «Шлезвиг-Гольштейн» және II эскадрильяның қалған бөлігі неміс шығанағында қолдау көрсетуге дайын күйде қалды. Содан кейін олар 24-25 сәуірде Ярмут пен Лоустофт қалаларын бомбалау операциясы кезінде флотқа қосылды. Операция кезінде британдық минаға шалыққан ұрыс крейсері зардап шегіп, мерзімінен бұрын портқа қайта оралуға мәжбүр болды. Көріну нашар болғандықтан, британдық флот араласпай тұрып операция тез тоқтатылды.

Ютландия шайқасы

Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Рейнхард Шер Солтүстік теңізге тағы бір шабуыл жоспарлады, бірақ «Зейдлицке» келген зақым операцияны мамырдың соңына дейін ықпалдастырды. II шайқас эскадрильясының IV дивизиясына бекітілген соңғы кеме ретінде, «Шлезвиг-Гольштейн» саптағы соңғы линкор болды. II шайқас эскадрильясын контр-адмирал де басқарды. «Солтүстікке қарай шабуыл» кезінде Шер флотқа британдық 5-ші шайқас эскадрильясының шегініп бара жатқан линкорларын жоғары жылдамдықпен қууға бұйрық берді. «Шлезвиг-Гольштейн» және оның бауырлары дредноуттардан айтарлықтай баяу болғандықтан, тез арада артта қалды. Осы кезеңде адмирал Шер өзінің «Шлезвиг-Гольштейннің» артында орналасуын бұйырды, осылайша құраманың екі шетінде де флагмандық кемесі болуы мүмкін болды. 19:30-ға қарай Ұлы флот оқиға орнына жетіп, адмирал Шерге айтарлықтай сандық артықшылықпен қарсы тұрды. Неміс флотына «Дойчланд» класындағы баяу кемелердің болуы үлкен кедергі келтірді; егер Шер Германияға бірден бұрылуға бұйрық берсе, ол қашу үшін баяу кемелерді құрбан етуге мәжбүр болар еді. Адмирал Шер флоттың бағытын «Gefechtskehrtwendung» маневрімен кері бұруға шешім қабылдады, бұл маневр неміс желісіндегі барлық бірліктердің бір мезгілде 180° бұрылуын талап етті. Артта қалғандықтан, II шайқас эскадрильясының кемелері бұрылыстан кейін жаңа бағытқа сәйкес келе алмады және неміс желісінің ажыратылған жағына түсті. Адмирал Маув кемелерін III шайқас эскадрильясының дредноуттарының артына жылжытуды қарастырды, бірақ бұл қозғалыстың Гиппердің шайқас крейсерлерінің маневрлеуіне кедергі келтіретінін түсінген соң, одан бас тартты. Оның орнына, ол кемелерін желінің алдына орналастыруға тырысты. Бірақ II эскадрилья желінің алдына жеткенше, Шер тағы бір «Gefechtskehrtwendung» бұйрығын берді, осылайша оларды неміс флотының арт жағына орналастырды. 21:00-ге қарай Шер флотты үшінші рет айналдырды, бірақ «Шлезвиг-Гольштейн» және оның эскадрильялық серіктерінің баяу жылдамдығы оларды позициядан шығарып, флоттың ажыратылған жағына түсірді. Соғыстың алғашқы күнінде Гиппердің қираған шайқас крейсерлері британдық қарсыластарымен қақтығысты. «Шлезвиг-Гольштейн» және басқа «бес минуттық кемелер» қарсылас крейсерлер эскадрильясының арасына кіріп, оларға көмекке келді. Бұл кемелер өте қысқа уақытқа қақтығысты, көбінесе нашар көрінуге байланысты. Көріну нашар болғандықтан, «Шлезвиг-Гольштейн» кемесіндегі мергендер нысананы анық көре алмады және негізгі қаруларын атпады. 21:35-те кемеге сол жағынан ауыр калибрлі снаряд тиді, шамамен 40 см (16 дюйм) енді тесік жасап, содан кейін ішкі казематтық броняға шағылысты. Ол палубаның үстіңгі бөлігін қиратты және сол жақ казематтық қарудың біреуін істен шығарды. Үш адам қаза тауып, тоғыз адам жарақат алды. Адмирал Маув әлдеқайда күшті шайқас крейсерлеріне қарсы күресті тоқтатты және оңға 8 градусқа бұрылуға бұйрық берді. 31-ші күнінің соңында флот Германияға түнгі сапарға қайта құрылды, «Шлезвиг-Гольштейн» саптың арт жағында, «Ганновердің» және шайқас крейсерлерінің алдында болды. 03:00 шамасында британдық эсминецтер флотқа қарсы бірнеше шабуылдар жасады, олардың кейбіреулері «Шлезвиг-Гольштейнге» бағытталған. Көп ұзамай «Поммерн» кемесіне эсминецтен кем дегенде бір торпеда тиді; соққыдан оқ-дәрілер қоймасы жарылып, кеме қатты жарылыспен қирады. Шабуыл кезінде «Шлезвиг-Гольштейн» эсминецтердің торпедаларынан қашу үшін бұрылуға мәжбүр болды. 05:00-ден кейін «Ганновер» және басқа бірнеше кемелер британдық суасты қайықтары деп қате алған нысандарға бірнеше рет оқ атты. Түнгі шайқастың қатыгездігіне қарамастан, Ашық теңіз флоты британдық эсминецтер күшін бұзып өтіп, 1 маусымда сағат 4:00-де Хорнс Рифке жетті. Неміс флоты бірнеше сағаттан кейін Вильгельмсхавенге жетті, онда «Эсландияның» зақымдалмаған дредноуттары қорғаныс позициясын алды. Соғыс барысында «Шлезвиг-Гольштейн» 17 см-лік қарудан тек 20 оқ атқан.

Кейінгі әрекеттер

Шлезвиг-Гольштейн кемесі 1916 жылдың 10-25 маусымында жөндеуге докқа қойылды. Содан кейін Әскери-теңіз күштері қалған төрт Deutschland класты кемені, олардың ескіруіне және су астындағы шабуылдарға осалдығына байланысты, Померннің жоғалуы көрсеткендей, қайтаруға шешім қабылдады. Одан кейін кеме U- қайықтары үшін нысана ретінде пайдаланылды, тек 1917 жылдың 12-23 ақпаны аралығында күзет кемесі ретінде қолданылған жоқ. Сәуір айында Schleswig Holstein Эльбаның сағасындағы Альтенбрухқа жіберілді; 2 мамырда ол қызметтен босатылды. Содан кейін Шлезвиг-Гольштейн қарусыздандырылып, 5-ші U- қайық флотилиясына Бремерхавендегі казарма кемесі ретінде пайдалану үшін берілді. 1918 жылы кеме Кильге көшірілді және соғыс аяқталғанға дейін онда қалды.

Соғыс аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін Версаль келісім-шартына сәйкес Германия флоты Рейхсмарин болып қайта құрылды. Жаңа флотқа 181-бап бойынша сегіз пре-дредноут линкорын сақтауға рұқсат етілді, олардың екеуі жағалауды қорғау үшін резервте болады. Шлезвиг-Гольштейн, Ханновер және Шлезен, сондай-ақ Брауншвейг класының бірнеше линкорымен бірге сақталған кемелердің қатарында болды. Schleswig Holstein 1926 жылдың 31 қаңтарында жаңа флагман ретінде қайта пайдалануға берілді, кеңейтілген қайта жабдықтаудан кейін, жаңа оттық басқару жүйелерімен және адмирал штабы үшін үлкейтілген артқы құрылыммен. Екінші 17 см-лік зеңбіректер ауыстырылды, ал негізгі палубаның алдыңғы және артқы бөліктеріндегі казематтарға төрт 50 см-лік торпедалық түтік орнатылды, бұл су астындағы түтіктердің орнын басты. Шлезвиг-Гольштейн мен оның қарындасы Ханновер 1926 жылдың 14 мамырынан 17 маусымына дейін Атлантикаға жаттығу сапарына шықты. Сапар барысында ол 22-30 мамыр аралығында Жерорта теңізіндегі Пальма-де-Майоркаға барды. 1-7 маусым аралығында Барселонада тоқтады, содан кейін 12-14 маусымда Вигоға барды, онда Гессен, Эльзас және Ганновер кемелерімен қосылды. Сол жерде флоттың бастығы, вице-адмирал Конрад Моммсен король Альфонсо XIII-пен кездесті. Шлезвиг-Гольштейн 1927 жылдың 30 наурызынан 14 маусымына дейін Атлантикаға тағы бір жаттығу сапарына шықты. Ол Португалияның Лиссабон қаласы және басқа да Иберия порттарын, соның ішінде Португалия президенті Оскар Кармонамен кездескен Моммсенді қарсы алды. 1927 жылдың желтоқсан айында "Шлезвиг-Гольштейн" кемесі докқа кіріп, 1928 жылдың қаңтар айында шықты, алдыңғы түтігі екінші түтікке біріктірілді және қалған екі түтік бұрынғыдай Шлезен қарындасымен салыстырғанда биікке көтерілді. 1933 жылы жаңа Panzerschiffe (қоршауланған кемелер) жеткізіле бастағаннан кейін ескі соғыс кемелері біртіндеп жедел қызметтен алынды. 1935 жылдың мамыр айында Рейхсмарина Адольф Гитлер жүргізген реформалар бойынша Кригсмарина болып қайта құрылды, бұл реформалар Wehrmacht құруға әкелді. Schleswig Holstein 1935 жылдың 22 қыркүйегінде флот флагманы болуын тоқтатты және 1936 жылдың қаңтар-наурыз және мамыр-шілде айларында курсанттарды даярлау кемесі ретінде қайта жабдықталды. Өзгерістерге оның жоғарғы палубасындағы қалған 15 см-лік зеңбіректер мен торпедалық түтіктерді алып тастау кірді, ал екі артқы қазандық бөлмесі маймен жұмыс істейтін модельдерге ауыстырылды, бірақ алдыңғы қазандықтар көмірмен жұмыс істеді. Кеменің стандартты экипажы 35 офицер мен 708 сарбаздан 31 офицер мен 565 теңізшіге дейін азайтылды. Экипажға 175 курсант қосылды, олар Шлезен және Шлезвиг-Гольштейнде ұзақ сапарлар жасады, соңғысы 1936 жылдың қазан айында Оңтүстік Америка мен Кариб теңізіне алты айлық сапарға шықты. Келесі жылы оның сапары Африканы аралап өтті, ал 1938-1939 жылдардағы сапар Оңтүстік Америка мен Кариб теңізіне қайта оралды. Густав Киерицкий 1938 жылдың маусымынан 1939 жылдың сәуіріне дейін кеме командирі болды. 1930 жылдардың ортасында Гитлер күшейе түсетін агрессивті сыртқы саясатты жүргізе бастады; 1936 жылы Рейн өңірін қайта әскерилендірді, ал 1938 жылы Австрияны аннексиялады және Судеттер аймағын қосып алды. Ол содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еркін қалаға айналған Данциг қаласын Германияның бақылауына алуды талап етті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді. «Шлезвиг-Гольштейн» кемесі тамыз айында салтанатты сапармен Данциг портына келді, Вестерплаттедегі поляктардың оқ-дәрі қоймасына жақын орналасты. 1 қыркүйекте сағат 04:47 шамасында «Шлезвиг-Гольштейн» Вестерплаттедегі поляк бекіністеріне негізгі қаруларымен оқ атып, Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауын берді. Осы оқтар жердегі әскерлерге шабуылды бастау сигналы болды, бірақ Вестерплатте шайқасындағы алғашқы неміс шабуылы көп ұзамай қайтарылды. Сол күні таңертең екінші шабуыл басталды, оған да «Шлезвиг-Гольштейн» қолдау көрсетті, бірақ ол да түске дейін бекініске енуге жетпеді. 4 қыркүйекте «Шлезвиг-Гольштейнге» T196 торпедалық қайығы және M 107 неміс мина тазартушы кемесі қосылды. Неміс жаяу әскері мен инженерлері қойманы басып алу үшін жағаға түсті, «Шлезвиг-Гольштейн» оларға күшті атыспен көмектесті. Поляктар немістерді 7 қыркүйекте сағат 10:30-да берілуге мәжбүр еткенге дейін қарсы тұруға тырысты. Польша берілгеннен кейін «Шлезвиг-Гольштейн» Хель мен Редловодағы поляк бекіністерін атқылауды бастады, бұл операциялар 13 қыркүйекке дейін жалғасты. 25-27 қыркүйек аралығында ескі соғыс кемесі «Шлезен» кемесімен бірге Хельге оралды, екеуі де поляк бекіністерін одан әрі атқылады. 25 қыркүйекте «Шлезвиг-Гольштейн» Хельдегі поляк жағалау артиллериясынан жеңіл зақым алды. Содан кейін неміс әскері батысқа назар аударды және 1940 жылдың сәуірінде Данияға басып кірді. «Шлезвиг-Гольштейн» Данияға шабуыл жасаған неміс теңіз күштерінің бір бөлігі болған Gruppe 7 тобына бекітілді. «SMS V190» торпедалық қайығы және бірнеше қосымша кемелермен бірге, оның мақсаты Корсёр мен Ниборгты басып алуға көмектесу болды. Басып кіру кезінде кеме Агерсёден батысқа қарай Ұлы белдеуде қысқа уақытқа тұрып қалды. Операциядан кейін ол оқу бөлімдерінің бас штабының флагманы ретінде оқу қызметіне қайта оралды. 1943 жылдың соңында «Шлезвиг-Гольштейн» кемесін қайта іске қосу мәселесі тағы да қарастырылды. Мұнаймен қамтамасыз ету нашарлағандықтан, ол көмірмен жұмыс істейтін қазандықтарын сақтап қалды. Осылайша, 1944 жылдың 1 ақпанында ол қайтадан іске қосылды, алдымен кадеттерді оқыту кемесі ретінде бұрынғы рөлін атқарды, содан кейін сол жылы Готенхафенге (Гдиня) жөндеуге келді. Ол конвойды сүйрейтін кемеге айналдырылып, күшті қару-жарақпен жабдықталды, бірақ 18 желтоқсан 1944 жылы Корольдік әуе күштерінің бомбалаушыларынан үш рет соққы алғаннан кейін, тез суға батып кетті. Кеме толығымен жарамсыз болғандықтан, экипажы Мариенбургті қорғауға көмектесу үшін жағаға жіберілді. Совет әскері осы қаланы басып алғаннан кейін, қалған экипаж 21 наурызда кемеге жарылғыш заттар орнатып, оны жою үшін жарылыс жасады. Соғыстан кейін 1945-1946 жылдары совет теңіз күштері кемені көтеріп, Таллинге әкелді. Анықтамалық кітаптарда ол сол жерде немесе Мариенбургте бұзылған деп айтылғанмен, шындығында ол 1948 жылы сүйретіліп алынып, Фин шығанағындағы Осмуссаар аралының жағалауында нысана ретінде ұзақ мерзімге қалдырылды. 1966 жылға дейін нысана ретінде пайдаланылған кеменің қалдықтары қазір су астында жатыр. Оның қоңырауы 1990 жылдан бері Дрездендегі Бундесвер әскери тарих мұражайының қорында сақтаулы.