Кіріспе

Ежелгі Нубияны зерттеу

Нюбиология – ежелгі Нубияны ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Бұл термин Казимеж Михаловский тарапынан қолданылған.

Нубиологияның пайда болуы

Нубиология – қазіргі Египет пен Суданның бір бөлігінде орналасқан Нүбияның ежелгі цивилизацияларын зерттеу саласы. Нүбияның басты орны Асуаннан Хартумға дейінгі Орта Ніл аймағында болған.

Нубия өркениеттері

Кейбір археологиялық қазбалар Нубия өркениеттерінің кейбір ерте Ашеул кезеңдерінен де бұрын пайда болғанын көрсететін мәліметтерді көрсетті. Ашеул дәуірінде олар негізінен үлкен кескіш құралдар, қол балталары және кескіштерді пайдаланған, ал осы орындар көбінесе Нубияның жанындағы аймақтарда орналасқан. Нубияның солтүстігінде, Харга және Дахла оазистеріндегі жаңалықтар бұлақтар маңынан Ашеул материалдарын тапты. Бұл бұлақтар – бастапқыда жылы сумен толған көлдер болған артезиандық бұлақтар, және осы топтар өздерінің қауымдарын осы аймақтарға орналастырған. Нубияның екі әртүрлі аймағындағы Орта Тас Дәуірінің ең ерте кезеңдерін анықтауға көмектескен Нубиялық ескерткіштер бар. Солтүстік Суданның Сай аралында Орта Тас Дәуірінің екі тобы және Сангоан деп танылған Ашеулдықтардың бір уақытта сол жерлерді мекендегенін көрсететін мәліметтер табылды. Сангоандықтар қол балталарының орнына ядролық балталарды қолданған, олардың 220-150 мың жыл бұрынғы үш горизонттары болған. Жаңа горизонттардағы артефакттар Люпембан-Нубия кешеніне жататын қызыл және сары охраның үлгілерін көрсетті, бұл қосымша пайдалы емес қызметтердің болуын көрсететін болуы мүмкін. Египетке нубиялықтардың үнемі қоныс аударуы болды, зираттар, керамика және нубиялық қоныстардың белгілері сияқты артефакттардың дәлелдері табылды. Осы қоныс аударудың нәтижесінде нубиялықтар өз елдеріне оралып немесе египеттік қоғамға енуге мәжбүр болып, бұрынғы өмірін қалдырған. Бұл процесс қазір «мәдени сіңіру» немесе «мәдени байланыс» деп аталады, сонымен қатар «креолизация» деп те аталды, себебі Асуан египеттік және нубиялық мәдениеттердің элементтері үшін басты шекаралық аймақ болды. Нубиялықтар Египетке әкелген білім мен дағдыларды египеттіктер қолданды, олар нубиялық жұмыс күшін, нақты білімін және олардың басқа да дағдыларын пайдалана алды. Нубиялықтар Ніл өзені аңғарындағы көршілерімен жақсы қарым-қатынас орнатып, Шығыс Сахара, Ніл өзені аңғары және басқа Батыс Шөл аймақтарындағы климаттың өзгеруіне байланысты осы қарым-қатынасты сақтап келді. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, климаттың өзгеруі көптеген адамдардың қоныс аударуына әкеп соқты, нәтижесінде «креолизация» және «мәдени байланыс» қалыптасты.

Қазіргі заманғы нубиология

Мысыр мен Судан елдерінде әлі де археология саласында түрлі жобалар жүріп жатыр, олар жергілікті және жаһандық деңгейде нубиологияны зерттеумен айналысады, сондай-ақ бұл салаға қызығушылық танытқан басқа халықаралық елдердің де қатысуы бар. Бұл жобалар мемлекеттік және мемлекеттік емес археологиялық ұйымдардың, немесе жеке тұлғалардың бастамаларымен іске асырылуда. Бұл жобаларға қатысқан көптеген елдердің бұл саладағы қатысу тарихы ұзақ жылдарға сояды, мысалы, көптеген еуропалық елдердің қатысуы бірнеше ғасырдан бері жалғасып келеді. Соңғы онжылдықтарда қатысушы елдердің саны артып келеді. Әр елдегі әртүрлі әлеуметтік және саяси мүдделерге байланысты, олар археология мен нубиологияға қатысуды әртүрлі себептермен таңдайды. Көптеген археологиялық жобаларға Жапония, Ұлыбритания, Қытай, Катар және Ресей сияқты елдердің қатысуы бар. Мұндай қатысу Мысырда көбірек байқалады, бірақ Суданда да египеттік және судандық үкіметтермен бірлесіп, далалық жұмыстарды жүргізу арқылы жүзеге асырылады. Соңғы жылдары Катар сияқты елдердің археология саласындағы зерттеулері маңызды болып табылады, өйткені олар Мысырға, әсіресе Суданның нубиологиясына көбірек назар аудара бастады, бұл олардың тарихына баса назар аударудың бір жолы болды. Бұл Катардың мәдени дипломатиясының бір бөлігі болып табылды, оның арқасында халықаралық деңгейде танылу артып, ұлттық ерекшеліктері нығайды. Қазір нубиология археологиясын зерттеумен айналысатын тарихшылардың көпшілігі египтология, Еуропа, Солтүстік Америка және Таяу Шығыс сияқты басқа да ұқсас салаларда алдын ала білім жинаған. Нубия археологиясын зерттеу Орта Ніл сияқты аймақтардағы әртүрлі африкалық мәдениеттерді түсіну үшін маңызды болып табылады.

Нубияның маңызды ашылулары

1998 жылдан бастап Солтүстік Судандағы Ескі Донгола аймағында орналасқан Банганартиде қазба жұмыстарының бірнеше кезеңі жүргізілді. Бұл жобаны Богдан Журавски басқарған Польшаның археологиялық экспедициясы болды. Қазу жұмыстары барысында негізгі орталық ғимарат, жеті капелла, Төменгі шіркеу және Жоғарғы шіркеу сияқты бірнеше құрылыстар табылды. Архангел Рафаэльге арналған Жоғарғы шіркеудің қабырғалары фрескалармен безендірілген, бірақ олардың көп бөлігі уақыт өте келе жойылды. Жеті шығыс капелласының әрқайсысында ұқсас фрескалар сақталған, оларда архангел мен он екі апостолдың қорғауындағы нубиялық патша бейнеленген. Сондай-ақ, фрескаларда нубиялық патшалардың қолдарындағы скипетрлерде Иса Мәсіхтің кішкентай силуэті бейнеленген. Бұл құрылыстардың ішіндегі ғимараттар Селибте қорғаныс бекіністері салынғанын көрсетті, бұл олардың ескерту жүйелерін және қажет болған жағдайда қайда паналау керектігін мұқият жоспарлағанын көрсетеді. Олар Селибке немесе шіркеуі, құдығы және мал суаруға арналған алабы бар Танкаси аралына паналаған. Бұл орындар осы қоғамдардың Орта Ніл маңындағы ашық елді мекендерде өмір сүруге бейімділігін көрсетті, себебі олар өз егістіктеріне жақын болды және қажет болған жағдайда нубиялық бекіністерге паналауға мүмкіндік алды. Египеттің Батыс шөлінде Р.Шильд жүргізген қазба жұмыстары Олдован мәдениетіне жататын артефактілерді табуға мүмкіндік берді. Олар Гебель Набтаның жанындағы құмтас тізбегінен лаг шағылының үлгілерін зерттеді. Нәтижесінде онға жуық жарықтар, қатты тозған бірнеше тікұшақтар және екі жақты дискоидты нысандар табылды. Кэдданарти мен Кабринарти маңындағы Үшінші шатқақтың жанындағы үш қазба орнында тас және сүйек қалдықтары табылған ірі тасты қабаттар анықталды. Бұл артефактілердің Төменгі палеолитке жататыны және Ашеул дәуірінен бұрын пайда болғаны анықталды. Табылған тас құралдарының ішінде қоңырлы кремнездер, тастанған ағаш, жарықтар және тікұшақтар сияқты басқа да тас құралдары бар болды. Сондай-ақ, сүйектер ірі мүйізділерге, антилопаларға және минералданып қалған гиппопотамдарға жататындығы анықталды. Кэдданартиден табылған Леваллуа ядросының қалдықтары да болды, бұл ядро әдетте Орта тас дәуірімен байланысты.