Кіріспе
Мексиканың түпкілікті халқы
Чхоль – Мексиканың түпкілікті халқы, негізінен Чиапас штатының солтүстік жоталарында қоныстанған. Майя халықтарының бірі ретінде, олардың ана тілі майя тілдер тобына жатады, және Чхоль деп аталады. 2000 жылғы халық санауы бойынша, Чиапас штатында Чхоль тілінде сөйлейтін 140 806 адам болды, оның ішінде 40 000-ы тек Чхоль тілінде ғана сөйлейді.
The Chʼol are an Indigenous people of Mexico, mainly in the northern Chiapas highlands in the state of Chiapas. As one of the Maya peoples, their indigenous language is from the Mayan language family, known also as Chʼol. According to the 2000 Census, there were 140,806 speakers of Chʼol in Chiapas, including 40,000 who were monolingual.
Географиялық тарихы
Майя аймақтарын үш экологиялық аймаққа бөлуге болады: Оңтүстік жазық, Солтүстік жазық және таулы аймақ/Тынық мұхитының беткейі. Солтүстік аймақ тұз, әк тасы және какао өндірісіне байланысты маңызды болды. Әк тасы Майя қалалары мен мүсіндерін салу үшін қажетті болды. Таулы аймақтар Чиапастан Оңтүстік Гватемалаға дейін тау тізбектерімен қоршалған жанартаулық аймақтардан тұрады. Тау шаңырағының биіктігі әртүрлі. Ландшафт құнарлы жерлермен және ірі көлдермен толы аңғарлармен сипатталады. Бұл ерекшеліктер аймақты зерттеушілерге тартымды етіп, олардың мол табиғи ресурстарын пайдалануына мүмкіндік берді.
Мексикадағы чоль халқының тарихы
1554 жылы испан әскері алғаш рет Лакандон орманына басып кірді, онда Лакандон Чол және басқа да жергілікті тайпалар тұрды. 1550-ші жылдардың соңында испандықтар Чол және басқа майя тайпаларын Редукциялар деп аталатын елді мекендерге қоныстандыруға мәжбүр етті. Кейін Редукциялар бөлінген кезде, Чолдар солтүстікке, Паленке, Тила және Тумбалаға жіберілді. Осы аймақтарға жіберілген адамдар қазіргі Чол халқының ата-бабалары болды. Чолдар Испания королі оларға "cédulas reales" деп аталатын құжатты бергенге дейін енкомиендаларда жұмыс істеуге мәжбүр болды, ол оларға ұрпақтар бойы өңдеген жерді берді. 19 ғасырда президент Бенито Хуарес Мексикадағы дәстүрлі өндіріс жүйесін өзгерту ниетімен аграрлық эхидолар жүйесін құрды. Жүйені орнату үшін Хуарес Чол сияқты жергілікті тайпалардан жерді алып қойды. Дегенмен, эхидолар Чол халқын күтіп алуға жеткілікті табиғи ресурстармен қамтамасыз етпеді. Осының салдарынан Чолдар Лакандон орманына көшіп бара бастады. Бүгінде Чол және Лакандон юкатек тілінде сөйлейтіндер арасында қақтығыс болып тұр, себебі Чолдар Лакандондықтар өздерінікі деп санайтын жерге қоныс аударуын жалғастыруда.
Тамақ пен мәдениет
Чолдар христиан дінін ұстанады. Чол халқының негізгі тағамдары – жүгері, мал (тауық, түйеқұс), бұршақ, қабақ, банан, жасыл шөптер және басқа да жемістер. Кейбір чолдардың табыс көзі мал (шошқа, сиыр, тауық сияқты) мен жеміс сату болып табылады; бұл табыс сабын, дәрі-дәрмек және басқа да қажетті заттарды сатып алуға жұмсалады.
Білім беру және екі тілділік
Испан тілінде сөйлейтіндер мен Чол тілінде сөйлейтіндер арасындағы өзара әрекеттесудің күшеюі жоғары білім алу және жұмыс мүмкіндіктерін арттыруға деген ниетті күшейтті. Бұл өзара әрекеттесу испан тілін үйрену қажеттілігін де арттырды, сонымен қатар Чол тілі сияқты туған тілдерге қатысты ұғымсыздыққа әкеп соқты. Дегенмен, Чол қауымдастығында испан тілінде сөйлейтіндердің көп бөлігі – ер адамдар, жас әйелдер және балалар. Балалар бастауыш мектепте испан тілін үйренеді, төртінші сыныпқа дейін Чол тілінде оқытылады, содан кейін оқу испан тілінде жүргізіле бастайды. Кейбір ауылдық елді мекендерде орта мектептер бар, бірақ жоғары білім алу үшін көпшілігі басқа қалаға баруға мәжбүр. Алайда, мұның құны көбінесе осы мүмкіндіктің алдынан кеседі. Мексикада білім алу орта мектепке дейін міндетті, бірақ көптеген Чол оқушылары (әсіресе қыздар) ерте неке және қаржылық қиындықтарға байланысты алтыншы сыныптан кейін оқуын тоқтатады.