Кіріспе

556–468 б.з.д.) – грек лирикалық ақыны, Сеос аралындағы Иоулис қаласында дүниеге келген. Ежелгі Александрия ғалымдары оны өздерінің сын тұрғысынан қарастыруға лайық санаған тоғыз лирикалық ақынның тізіміне енгізген. Бұл тізімге оның жүрегі жақын туысы Бакхилид және, айтуынша, қатал қарсыласы Пиндар да кірген. Екеуі де оның лирикалық поэзияға енгізген жаңашылдығының арқасында пайда тапқан. Дегенмен, Симонид өз заманының маңызды оқиғалары мен тұлғаларына одан да көп қатысқан. Ағарту дәуірінде жазған Лессинг оны «грек Вольтері» деп атаған. Оның кең танылуына оның өмірі туралы көптеген әңгімелер, дана адам ретіндегі беделі, ашкөздігі, есте сақтау жүйесін ойлап табуы және грек әліпбиінің бірнеше әрпін (ω, η, ξ, ψ) жасауы көп үлескен. Мұндай әңгімелерде қияли элементтер де бар, бірақ ол классикалық дәуірдегі софистердің ой-өрісіне зор ықпал еткен. Оның ақын ретіндегі даңқы, негізінен, қарапайым жағдайларды әсерлі түрде бейнелеу қабілетіне байланысты. Ол, әсіресе, қаза тапқан жауынгерлерге арналған ескерткіш өлеңдермен (эпитафиялармен) танымал, мысалы, Термопил шайқасындағы спарталықтар туралы жазған өлеңі.

Қазір оның поэзиясынан тек папирус үзінділері немесе ежелгі әдебиет өкілдерінің цитаталары ғана сақталған. Бірақ археологтар Мысырдағы Оксиринх қаласынан, бір ғасырдан бері қазба жұмыстарын жүргізіп келе жатқан археологиялық ескерткіштен жаңа үзінділерді таба беруде. Ол Мэри Реноның «Мақтаушы ақын» атты заманауи тарихи романында (оның баяндаушысы және басты кейіпкері), Платонның «Протагор» диалогында (әңгіме тақырыбы ретінде) және Каллимахтың «Аэтия» поэмасында (Акрагастағы өзінің қабірінің бұзылуына шағымданып айтылған рух ретінде) сияқты алуан түрлі шығармаларда кездеседі.

Өмірбаян

Симонидтің өміріне қатысты нақты деректер, оның атағы мен ықпалына қарамастан, қазіргі заманға аз ғана жеткен. Ежелгі дереккөздер тіпті оның туған күні туралы да күмәнді. Византия энциклопедиясы «Суда» былай дейді: «Ол 56-шы Олимпиадада (б.з.д. 556/552 ж.) немесе кейбір авторлардың пікірінше, 62-ші Олимпиадада (б.з.д. 532/528 ж.) дүниеге келді және 78-ші Олимпиадаға (б.з.д. 468/464 ж.) дейін өмір сүрді, жалпы сексен тоғыз жыл өмір сүрді». Симонидтің жаңартылған әліпбидегі төрт әріпті ойлап тапқаны көпке белгілі, ал ол жазулардың авторы ретінде, өлеңдерді жатқа айтудың орнына оқу үшін жазған алғашқы маңызды ақын болды. Сонымен қатар, ол Персей туралы дитирамб жазды, ол бүгінде оның сақталған өлеңдерінің ең ірі бөліктерінің бірі болып табылады. Қазіргі ғалымдар көбінесе оның өмірі б.з.д. 556 – 468 жылдар аралығында болғанын қабылдайды, бірақ бұл кейбір қиындықтарға әкеледі. Мысалы, ол інісі Бакхилидтен елу жылға жуық үлкен болған және 80 жасында да халықаралық аренада белсенді болған. Басқа көне дереккөздерде де қиындықтар бар. Мысалы, Пария тасының мәліметінше, Симонид 90 жасында, б.з.д. 468/467 жылы қайтыс болған, бірақ басқа жазбада оның әкесі б.з.д. 489/488 жылы Афинада өткен поэзия сайысында жеңіске жеткені айтылады. Егер Симонидтің туған күні дұрыс болса, онда әкесі сол кезде жүзден асса керек. Пария тасындағы жазба бойынша, әкесінің аты да Симонид болған, сондықтан кейбір ғалымдар ежелгі дереккөздердегі Симонид туралы алғашқы сілтемелер шын мәнінде осы әкесіне қатысты болуы мүмкін деп санайды. Алайда, Пария тасының сенімсіз екені белгілі, және Афинадағы жеңіске жеткен әке емес, немересі болуы да мүмкін. «Суда» мәліметінше, бұл немере де Симонид есімді болған және ол шежіре туралы кітаптардың авторы болған.

Ерте жылдары: Сеос және Афина

Симонид Леопрептің ұлы, Гилихустың немересі немесе туысы еді. Ол Киклад аралдарының ең шетіндегі Сеос (Ἰουλίς, Κέως) аралындағы Иоулисте дүниеге келді. Аполлонның туған жері саналатын ең ішкі арал – Делосқа, Кеос халқы құдайдың құрметіне ән шырқау үшін хорларын жіберіп тұратын. Карфагея, тағы бір кеостық қалашықта, хорларды даярлайтын хоргеон немесе мектеп болды, және Симонид алғашқы жылдары сол жерде мұғалім болып жұмыс істеген болуы мүмкін. Музыкалық мәдениетінен өзге, Кеоста жүгіру және бокс сияқты спорттық жарыстардың бай дәстүрі болды (Панеллик ойындарда жеңіске жеткен кеостықтардың есімдері Иоулистегі тас тақталарға жазылған), бұл Симонид бастаған хор лирикасының жанры үшін өте қолайлы жағдай жасады – жеңіс жырлары. Шындығында, Симонидтің сіңілі баласы Бакхилидтің әкесі аралдың белгілі спортшыларының бірі болған. Сеос Аттикадан оңтүстік-шығысқа қарай он бес шақырымдай қашықтықта орналасқан, және Симонид шамамен отыз жасында, өнерді қолдаған тиран Гиппархтың сарайында ашылған мүмкіндіктерге қызығып, сол жаққа тартылды. Оның Гермионалық Ласспен, тағы бір хор жетекшісі және ақынмен болған бәсекелестігі кейінгі ұрпақтың афиналықтары арасында әзілге айналды – бұл туралы комик драматург Аристофан қысқаша айтқан, ол Симонидті ақындық кәсібімен айналысатын қисық мінезді адам ретінде сипаттады (төмендегі «Қарсылық» қараңыз).

Ортаңғы мансап: Фессалия

Гиппарх өлтірілгеннен кейін (б.з.д. 514 ж.), Симонид Тесалияға көшіп, онда Скопадалар мен Алеудалардың қорғауы мен демеушілігін алды. Бұл Тесалия феодалдық аристократиясының ең күшті әулеттерінің екеуі болды, бірақ олар кейінгі гректерге, мысалы, Теокритке Симонидпен байланыстары үшін ғана ерекше көзге түсті. Сол кезде Тесалия мәдени жағынан артта қалған аймақ болатын, V ғасырдың соңына дейін «Қараңғы дәуірде» қалып қойды. Плутархтың айтуынша, Иония ақыны бір кезде тесалиялықтарды «өте білімі жоқ» деп, оларды поэзиямен баурап алу мүмкін емес деп есептеген. Оның «білімі жоқ» меценаттарының ең жарқын тұлғаларының бірі Скопада әулетінің басшысы, Скопас есімді адам болды. Ішімдікке құмар, әдемі әңгімелерге бейім және байлықты көрсетуге ұмтылатын бұл аристократтың Симонидпен мақтанғақ және ерсілі-қарсылы қарым-қатынасы Цицерон мен Квинтилианның дәстүрлі баяндамаларында көрсетілген. Аңыз бойынша, ақын боксшы үшін жеңіс жыр жазуға шақырылды. Симонид жырларын егіздер Кастор мен Поллюкс туралы (боксшының батырлық үлгілері) көптеген сілтемелермен безендірді, сол себепті Скопас оған тапсырыс ақының жартысын олардан алуды бұйырды, ал өзі тек қалған жартысын төлейтін болды. Бірақ Симонид мифтік егіздерден жалақыдан гөрі көп нәрсе алды; ол өмірін оларға қарызды болды (қараңыз, «Тамаша құтылулар»). Осы оқиғаға сәйкес, оны қонақ үйден шақырып, келген екі адамды көруге бұйырды – бұл, әдетте, Кастор мен Поллюкс болды. Ол залдан шыққаннан кейін, зал құлап, ішіндегілердің бәрі қаза тапты. Осы оқиғалар оған бейнелер мен орындарға негізделген есте сақтау жүйесін жасауға түрткі болды, бұл әдіс «локустар әдісі» деп аталды. Локустар әдісі – есте сақтау өнерінің бір бөлігі.

Соңғы жылдары: Сицилия

Ақын өмірінің соңғы жылдарын Сицилияда өткізді, онда Сиракузалық Иероностың досы және жақын серігіне айналды. Пиндар туралы бір ғалымның мәлімдемесіне сәйкес, ол бір кезде Иероностың тағы бір сицилиялық билеушісі, Акрагалық Теронмен келісімге келуіне көмектесіп, олардың арасындағы соғысты аяқтады. Симонид пен Пиндардың Иероностың сарайындағы бәсекелестігі туралы әңгімелердің жалғыз куәгерлері – сколиастар, бұл әдетте Пиндардың жеңіс жырларындағы кейбір мағыналарды түсіндіру үшін пайдаланылады (Бакилид пен Пиндар туралы мақалаларға қараңыз). Егер бәсекелестік туралы әңгімелер шын болса, Симонидтің тирандар Гиппарх пен Скопас сарайларындағы тәжірибесі оған мақтанқор Пиндардан артықшылық бергендігі және Пиндардың есебінен жүрегі жақын немере інісі Бакилидтің мансабын ілгерілетуге мүмкіндік бергендігі болжанады. Дегенмен, Пиндарды зерттеушілер көбінесе сенімсіз деп есептеледі, сондықтан олардың айтқандарына сенуге ешқандай себеп жоқ. Геллендік ақын Каллимах бір өлеңінде Симонидтің Акрагадан тыс жерге жерленгенін және оның қабір тасы кейіннен мұнара салуда қолданылғанын хабарлады.

Өмірбаяндық тақырыптар

Ақынның өмірі туралы дәстүрлі әңгімелер түрлі тақырыптарды қамтиды.

Керемет құтылу

Жоғарыда айтылғандай, Цицерон мен Квинтилиан екеуі де Скопастың, Фассалиялық дворянның, Симонидке жеңіс жыр үшін толық төлем жасаудан бас тартқаны туралы оқиғаны айтады. Оқиғаның қалған бөлігіне сәйкес, Симонид Скопас пен оның туыстарымен бірге сол жеңісті тойлап жатқанда, онымен кездесу үшін екі жас жігіт сыртта күтіп тұрғанын естіді. Бірақ ол сыртқа шыққанда, біріншіден, екі жігітті таба алмады, екіншіден, тамақ зал құлап жатқанын көрді. Скопас және оның бірнеше туыстары қаза тапты. Көрінетін болса, екі жігіт – егіздер еді және олар ақынның оларға деген қызығушылығына өмірін сақтап қалу арқылы жауап берді. Симонид кейіннен трагедиядан мнемоникалық жүйені жасау арқылы пайда тапты (қараңыз, «Ойлап табушы»). Квинтилиан оқиғаны қиял тудырғандық деп санайды, себебі «ақын бұл оқиғаны ешқайда жазбаған, бірақ осындай даңқ әкелген мәселе туралы үнсіз қалуға мүлде дайын болмас еді». Алайда, бұл оның құдайға сенуінің сыйлаған жалғыз керемет құтылуы емес. Палатин антологиясында екі эпиграмма бар, екеуі де Симонидке жатқызылады және екеуі де суға батып кеткен адамға арналған, оның денесін ақын мен серіктері бір аралда тауып, жерлеген. Біріншісі – өлген адамның денесін жерлегендерге бата тілеген ескерткіш, ал екіншісі – ақынның суға батып кеткен адамға өз өмірін сақтап қалғаны үшін алғысын білдіреді. Симонидтің рухы оны серіктерімен бірге аралдан шығуға ескерткен, олардың барлығы кейіннен суға батып кетті.

Өнертапқыш

Скопастың асханасының қираған қалдықтарын қазу кезінде Симонидке өлтірілген қонақтардың әрқайсысын анықтау тапсырылды. Олардың денелері танылмас күйге жеткен еді, бірақ ол кетіп барар алдында олардың үстелдегі орналасуымен (латын тілінде loci) байланыстырып, қасіретті жұмысты аяқтады. Кейіннен ол осы тәжірибесінен "есте сақтау театры" немесе "есте сақтау сарайы" деп аталатын, Ренессансқа дейін ауызша мәдениеттерде кеңінен қолданылған есте сақтау жүйесін жасады. Цицеронның сөзіне қарағанда, Темистокл ақынның өнертабысына әсерленбеген: "Мен есте ұмытудың жолын қалаған болар едім, себебі мен есте сақтағым келмейтін нәрсені есімде сақтаймын, ал ұмытқым келген нәрсені ұмыта алмаймын." Суда Симонидтің "лираның үшінші нотасын" (лираның б.з. алдында 7 ғасырдан бастап жеті ішегі болғаны белгілі болғандықтан, бұл дұрыс емес) және грек әліпбиінің төрт әрпін ойлап тапқанын айтады. Осы талаптардың негізділігіне қарамастан, оның поэзиясы шығармашылық және жаңашылдық ой-қиялын көрсетеді, өйткені ол жеңіс жырларының жанрын құрастырған және жаңа этикалық нормаларды (Этикаға қараңыз) шегелеген.

Қарақшы

Аристофанның «Бейбітшілік» пьесасында трагедиялық ақын Софоклдың Симонидке айналғанын суреттейді: «Ол қарт және тозығы жеткен болуы мүмкін, бірақ қазір, егер оған жеткілікті төлесеңіз, ол тіпті ішекшенің ішінде теңізге шығады». Бір ғалым осы үзіндіге түсініктеме беріп, былай деп жазды: «Симонид әндеріне ақша табуды енгізген және жалдамаға ән жазған алғашқы адам болған сияқты» және дәлел ретінде Пиндардың бір өлеңінен үзінді келтірді («Ол кезде Муза әлі пайдаға және жалдамалы еңбекке құштар емес еді»), оны Симонидті сырттай сынау ретінде түсіндірді. Сол ғалым поэттің екі қорап сақтағаны туралы кең таралған әңгімені айтты – бірі бос, екіншісі толы. Бос қорапта ол жақсылықтарды, ал толы қорапта ақшаны сақтаған. Афинейдің сөзіне қарағанда, Симонид Сиракузадағы Иерон сарайында болғанда, тираннан алған күнделікті тағамның көп бөлігін сатқан және өзін былай ақтаған: «Барлығы Иеронның шамасыздығын және менің қарапайымдылығымды көрісін». Аристотельдің айтуынша, бірде Иеронның әйелі Симонидтен байлықтың маңызды ма, әлде даналықтың ма деп сұрағанда, ол: «Байлық, өйткені мен дана адамдардың байлардың алдында күндерін өткізгенін көрдім», - деп жауап берген. 250 жылға жуық дауірде жазылған папирустағы әңгімеге сәйкес, Иерон бірде ақыннан барлық нәрсе қартая ма деп сұрады: «Иә, - деді Симонид, - ақша табудан басқа, ал мейірімділік ең жылдам қартаяды». Бірде ол қалыңдықтар жарысына жеңімпазға жеңіс әнін жазу үшін шамалы төлемді қабылдады (бұл аса маңызды оқиға емес еді), бірақ Аристотельдің айтуынша, төлем көтерілгенде ол ойын өзгертті, нәтижесінде мынандай сөздер туды: «Дауыл аяқты жылқылардың қыздарына сәлем!». Плутарх жазғандай, ол қартайғанда ақша табудан басқа барлық қуаныштан айырылғанын айтқан. Осы қызықты әңгімелер оның қызметтері үшін ақы алған алғашқы ақын болғанын көрсетеді – оның жомарттығын оның досының қабір тасына жазылған жазу үшін төлеген ақысынан көруге болады. Геродот Италия мен Сицилияға сапар кезінде байлық жинаған бұрынғы ақын Арионды да еске алады, сондықтан гректердің айтуынша, Симонид алғашқы кәсіби ақын болмаған болуы мүмкін.

Даналық пен ақыл

Платон «Республика» кітабында Симонидті Биас пен Питтакпен бірге даналар мен бақыттылардың қатарына қосып, тіпті Сократтың аузынан «Симонидке сенбеу қиын, өйткені ол дана адам және құдайдан шабыт алған» деген сөздерді айтты. Бірақ «Протагор» диалогында Платон Симонидті Гомер мен Гесиодпен бірге софистердің алдын бағыштаған ойшылдардың бірі деп санады. Оған көптеген нақтылығы жоқ сөздер жатқызылды. Майкл Пселлос оған «сөз – нәрсенің бейнесі» деген тұжырымды жатқызды. Плутарх «Симонид сөйлегеннен кейін көбінесе өкінген, бірақ үнсіз қалғаннан ешқашан өкінген емес» дегенін мақтады және «Симонид сурет салуды үнсіз поэзия, ал поэзияны сөйлейтін сурет дейді» (кейіннен латын ақыны Гораций «ut pictura poesis» деп қайталайды) деп атап өтті. Диоген Лаерт Клеобулдың (Ежелгі Грекияның «жеті данасының» бірі) атақты эпиграммасын келтіргеннен кейін, онда қабірге бейнеленген қыз мәңгілік сақшылығын жариялағандай болады, Симонид оған қатысты өз өлеңінде былай деді: «Тас тіпті адам қолымен де сындырылады. Бұл – ақымақтың шешімі». Оның ғаламға қатысты рационалистік көзқарасы Плутархтың Аполлонийге жазған көңіл көтеру хатында да көрінеді: «Симонидтің айтуынша, мың немесе он мың жыл – белгісіз нүкте, немесе тіпті нүктенің ең кішкентай бөлігі». Цицерон Сиракузалық Гиерон Құдайды анықтауын сұрағанда, Симонид жауап беруді үнемі кейінге шегергенін айтты, «өйткені мен неғұрлым ойлансам, соғұрлым бұл мәселе маған күңгірт бола түседі». Стобей Симонидке өзі туралы жағымсыз әңгімелерді айтқан адамға берген жауабын былай жеткізді: «Маған құлақтарыңмен жала жаппаңыз!».

Поэзия

Симонид өлеңдерін негізінен қоғамдық орындаулар мен жазулар үшін жазған, Сафо мен Алкей сияқты бұрынғы лирикалық ақындардың айырмасында – олар достарын көңіл көтеру үшін жеке өлеңдер жазған. «Симонидпен лирикалық поэзиядағы жекелену дәуірі аяқталды». Осылай көрінді заманауи ғалымдарға дейін, бірақ жақында П.Окси. 3965 папирусы табылды, онда Симонидтің симпозиондағы жағдайда көрініс тапқаны байқалады, мысалы, гомоэротикалық жақынының қасында жасарған қарт адам ретінде, гүлдерге төселген төсекте. Ежелгі немесе қазіргі заманғы авторлар эпиграмма деп атаған кейбір қысқа үзінділер де симпозионда орындалған болуы мүмкін. Оның өлеңдерінің өте аз бөлігі бүгінгі күнге жеткен, бірақ папирус фрагменттері мен ежелгі түсіндірушілердің цитаталарында көптеген қорытындылар жасауға жеткілікті мәлімет бар (Египет құмынан тағы қандай жаңалықтар табылатынын және қашан табылатынын ешкім білмейді). Симонид иониялық әуезбен және дорийлік стильдегі элегиялық өлеңдермен кең ауқымды хорлық лирика жазды. Ол хорлық лириканың жаңа түрін – энкомиумды ойлап тапқан деп есептеледі, әсіресе оның бір түрін – жеңіс одасын танымал еткен. Бұл бұрынғы поэзия ұрпақтары құдайлар мен батырларға арнаған гимнге ұласты: Бір жеңіс одасында, атақты боксшы Глаук Карстын құрметіне, Симонид тіпті Геракл мен Полидевк оған қарсы тұра алмайтынын мәлімдейді – бұл мәлімдеме оның дінсіздігі Люцианға көп ұрпақтан кейін де көзге түскен. Симонид хорлық аза тұтуды лирикалық поэзияның танылған түрі ретінде алғаш рет орнатып, оған қабілеттілігін, мысалы, Квинтилиан (кіріспедегі цитатаны қараңыз), Гораций («Ceae munera neniae»), Катулл («maestius lacrimis Simonideis») және Дионисий Халикарнасский көрсеткен. Симонид биге (hyporchema) арналған көтеріңкі шығармаларды да жақсы білген, ол үшін Плутарх оны мақтаған. Геллендік кезеңдегі анонимді эпиграммаға сәйкес, ол дитирамбтық жарыстарда өте сәтті болды, оған 57 жеңіс бұйырған, мүмкін Афинада. Дионисқа арналған әндер жанры – дитирамб кейіннен батырлық аңыздарды бейнелейтін әңгімелерге айналдырылды; Симонид осы кеңейтілген түрінде жазған ең алғашқы ақын (географ Страбон дитирамб, Мемнон туралы айтқан, онда Симонид батырдың Сириядағы қабірін тапты, бұл оның тек Дионис туралы аңыздарға ғана жазбағанын көрсетеді). Симонидтің парсы соғыстарында қаза тапқандарға арналған епитафиялар жазғаны көптен бері белгілі, сондықтан көптеген қысқа өлеңдер оған қателікпен жатқызылды – «Конфуцийге дана сөздер немесе Бичемге музыкалық әңгімелер» сияқты. Заманауи ғалымдар әдетте тек бір ғана эпиграмманы нағыз деп санайды (Геродот келтірген көреген Мегистийге арналған жазу), бұл тіпті ең танымал мысалдардың кейбіреулеріне күмән тудырады, мысалы, кіріспеде келтірілген Термопилдегі спартандықтарға арналған өлең. Ол парсы соғысы тақырыбында ұзын шығармалар жазды, соның ішінде Термопильдегі қаза тапқандарға арналған аза тұту, Артемизиум шайқасы және Саламис шайқасы, бірақ олардың жанрлары фрагменттік қалдықтардан анық емес. Біріншісі Диодор Сицилийский мақтау деп атаған, бірақ бұл, әдетте, гимн болса керек, ал екіншісі Судада элегиялық деп сипатталған, бірақ Присциан поэзия туралы түсінікте оның лирикалық өлшеммен жазылғанын көрсеткен. Жақында ашылған поэманың маңызды фрагменттері, Платая шайқасына дейінгі кезеңді сипаттайды және Паузанияны Ахиллмен салыстырады, оның шын мәнінде элегиялық өлшеммен повестьтік есептер жазғанын көрсетеді. Симонид сонымен қатар Пайандар мен Дұғалар/Қарғыстар (κατευχαί) және, мүмкін, оның еңбектерінің жазбалары сақталмаған басқа жанрларда да жазған.

Этика

Симонидтер шыдамдылықты, адамгершілікке құрметті ұстанып, кездейсоқ жақсылықты бағалап, адам өміріне түсетін ауыр сынақтарды мойындады. Бұл көзқарас Симонидтің төмендегі өлеңінде (fr. 542) көрінеді,