Кіріспе

Спарталық ежелгі грек лирикалық ақыны Алкман (Alkman) (б.з.д. 7 ғасыр) – Спарта қаласынан шыққан ежелгі грек хор лирикасының поэті. Ол Александрияның Тоғыз лирикалық ақын канонының ең ертедегі өкілі болып есептеледі. Алкман хор поэзиясының алты кітабын жазған, олардың көп бөлігі қазірге дейін жоғалып кеткен; оның поэзиясы басқа ежелгі авторлардың цитаталары мен Египетте табылған фрагменттердегі папирустарда сақталған. Оның шығармалары жергілікті дорий диалектісінде, Гомердің ықпалымен жазылған. Қалған фрагменттеріне сүйенсек, оның поэзиясы көбінесе гимндерден тұрады және әртүрлі өлшемдегі тармақтардан құралған ұзын строфалар түрінде жазылған.

Өмірбаян

Алкманның өмір сүрген уақыты белгісіз, бірақ ол б.з.д. VII ғасырында белсенді болған болуы мүмкін. Оның анасының аты белгісіз, ал әкесі Дамас немесе Титар болған деседі. Алкманның ұлты тіпті ежелгі заманда да дау тудырған. Ежелгі авторлардың жазбалары көбінесе олардың поэзиясын талдау арқылы жасалған, ал бұл егжей-тегжейлі мәліметтердің дұрыстығына көбінесе күмәнді қаралады. Салоникалық Антипатр ақындардың "көп анасы бар" екенін, ал Еуропа мен Азия құрлықтарының екеуі де Алкманды өз ұлы деп санайтынын жазған. Көптеген жағдайда ол ежелгі Лидияның астанасы Сардис қаласында туған деп есептелсе де, Суда Алкманның шын мәнінде Мессоядан шыққан лакондық болғанын айтады. Оның диалектісінің ерекшелігі оның тегінің белгісіздігін сақтауға көмектескен болуы мүмкін, бірақ Алкман поэзиясындағы Лидия және Азия мәдениетіне жасалған көптеген сілтемелер Алкманның Лидиялық тегі туралы дәстүрде маңызды рөл атқарған болуы керек. Алкман өзінің шеберлігін Кіші Азияға тән, бірақ Грекияда кездеспейтін "қақаққалдақ" (caccabides) құсынан үйренгенін айтады. Ежелгі ғалымдар бір әнге сілтеме жасайды, онда хор былай дейді: "Ол қарапайым адам да емес, шебер де емес (білімі жоқтардың пікірінше), тесалиялық та емес, Эрисиханың қойышысы да емес: ол салтанатты Сардистен шыққан". Дегенмен, бұл үзіндідегі үшінші тұлғаның кім екені нақты белгілі емес, себебі пікір-таластар болған. Кейбір заманауи ғалымдар оның Лидиялық тегін кейбір үзінділердің тіліне немесе мазмұнына сүйене отырып қорғайды. Алайда, б.з.д. VII ғасырындағы Сардис – көпұлтты қала болған. Лидия мәдениетіне жасалған тікелей және жанама сілтемелер хор қыздарын сәнді деп сипаттау үшін қолданылған құрал болуы мүмкін. Аристотельге дейінгі дәстүр бойынша, Алкман Агисидас (немесе Хагисидамус?) отбасының құлы ретінде Спартаға келген, бірақ өте шебер болғандықтан азат етілген. Аристотель Алкманның құрттардың (фитириаз) шақыруынан қайтыс болғанына сенгендер болғанын, бірақ ол Кротондық философ Алкмеонмен шатасқан болуы мүмкін дейді. Паузанийдің мәліметінше, ол Спартада Троялық Еленаның қасиетті орнының жанына жерленген.

Беріліс

Алкманның хор поэзиясының алты кітабы болған (шамамен 50-60 гимн), бірақ олар орта ғасырдың басында жоғалып, Алкман басқа грек авторларындағы шашыраңқы цитаталар арқылы ғана белгілі болды. 1855 жылы (болжам бойынша) Мысырдағы Саққара қаласының екінші пирамидасының жанындағы қабірде папирус табылуына дейін осылай болды. Қазір Париждегі Лувр мұражайында сақталатын бұл үзіндіде, жас бойжеткендер хоры орындаған ән – атақты парфенейонның шамамен 100 тармағы бар. 1960 жылдары Оксиринх қаласының ежелгі қоқыс орнынан қазылған Мысыр папирустары жинағында көптеген фрагменттер жарияланды. Бұл фрагменттердің көпшілігі өлеңдерді (парфенейондарды) құрайды, бірақ олардың арасында гимндердің басқа түрлері де кездеседі.

Метрлік нысан

Оның сақталған үлкен бөліктерінен көрініп тұрғанындай, Алкманның поэзиясы көбінесе строфикалық болған: әртүрлі өлшемдер ұзақ строфаларға (9-14 тары) біріктіріліп, бірнеше рет қайталанады. Ең көп қолданылатын өлшемдердің бірі – дактильдік тетраметр (Гомер мен Гесиодтың дактильдік гексаметрінен өзгеше).

Басқа әндер

Олкман спарталық ұлдарға да әндер жаза алған болуы мүмкін. Дегенмен, осы ойды қолдайтын жалғыз мәлімдеме б.з.д. II ғасырдағы спарталық тарихшы Сосибийге тиесілі. Ол Алькманның әндері Гимнопедия мерекесінде орындалғанын айтады (Афинейдің сөзіне сүйенсек):

Мәтіндер мен аудармалар

Грек лирикасы II: Анакреон, Анакреонтеа, Олимптен Алкманға дейінгі хорлық лирика (Лоеб классикалық кітапханасы) Дэвид А. Кэмпбелл аударған (1989 жылғы маусым) Гарвард университетінің баспасы (Түпнұсқа грек тіліндегі, қарама-қарсы бетте ағылшын тіліне аудармасы бар, ежелгі лирикалық поэзияға қызығушылық танытқан студенттер үшін тамаша бастама. Мәтіннің шамамен үштен бір бөлігі Алкманның шығармаларына арналған.) Lyra Graeca I: Terpander, Alcman, Sappho және Alcaeus (Лоеб классикалық кітапханасы) J. M. Edmonds (1922) аударған, Кембридж MA: Harvard UP; Лондон: Heinemann (Түпнұсқа грек тіліндегі, қарама-қарсы бетте ағылшын тіліне аудармасы бар, қазір қоғамдық доменде.) Сапфо және грек лирикалық ақындары Уилис Барнстоун аударған, Schoken Books Inc., Нью-Йорк (көркем кітап, 1988) (Жалпы оқырманға арналған қазіргі заманғы ағылшын тіліндегі аудармалар жинағы, Алкманның партенионының толық нұсқасы және оның 16 қосымша поэтикалық фрагменттері, сонымен қатар ақынның қысқаша тарихы.) Олкман. Кіріспе, сындық талдау, куәліктер, аударма және түсініктеме. Редакциялаған Клаудиус Каламе. "Romae in Aedibus Athenaei", 1983 ж. (Түпнұсқа грек тілінен француз тіліне аудармалары мен түсіндірмелері бар, ең толық сындық аппараты бар.) Poetarum melicorum Graecorum fragmenta. 1 том. Алкман, Стезихор, Ибик. Редакциялаған Малкольм Дэвис. Oxonii: Clarendoniano баспаханасы, 1991 ж. Грек лирикалық поэзиясы: таңдамал үлкен шығармаларға түсініктеме. Г. О. Хатчинсон. Оксфорд университетінің баспасы, 2001 ж.